ابوخالد کابلی

واحد پژوهش موعود

وردان ابوخالد کابلی ملقّب به کَنکَر، از رجال شیعی سدة اوّل هجری قمری و از اصحاب امام سجّاد(ع) است.

از تبار نیاکان ابوخالد کابلی و نیز تاریخ تولّد و وفاتش اطّلاع دقیقی در دست نیست؛ ولی از روایات استفاده می‌شود که این شخصیت بزرگوار تا پایان عمر در محضر امام(ع) ماند و در «مدینه» به خاک سپرده شد.

شرح حال

کَنکَر عنوانی بود که مادرش وی را بدین نام می‌خواند و در روزگار خود میان عامّة مردم بدان شهرت نداشت؛1و2و3 امّا به واسطة خطابی که از سوی امام سجّاد(ع) به او با عنوان کنکر در روایات بر جای مانده،4و5 به این لقب شهرت یافته بود. ابن طاووس به او کنیة ابویحیی داده6 که مآخذ دیگر آن را تأیید نمی‌کند.

از مجموع روایات چنین برمی‌آید که موطن نخستین ابوخالد، «کابل» بوده است. با اینکه تصریحی به سال ورود او به «حجاز» نشده است، ظاهر روایات حکایت از آن دارد که وی در طول حضور خود در حجاز، آنگاه که در صحبت امام سجّاد(ع) (امامت: 61-95ه‍ .ق.) بوده، دست کم یک بار با مساعدت ایشان، به کابل سفر کرده است.7و8و9

در آغاز اقامت در مدینه، وی محمّد بن حنیفه را امام می‌دانست10و11 و زمانی دراز او را مانند امامی واجب الاطاعه خدمت می‌کرد.12و13

آورده‌اند که ابوخالد در مدّت ملازمت با محمّد بن حنیفه از اشارات وی دربارة مقام والای امام سجّاد(ع) و احترام فوق‌العادّه‌ای که محمّد برای آن امام قائل بود14و15 و نیز با راهنمایی و اصرار یحیی بن امّ طویل، به دیدار امام نائل شد و چون امام او را با نام دوران کودکی‌اش کنکر خطاب کرد، بر امامت آن حضرت یقین آورد.16و17و18 از جمله روایات معتبر به تغییر عقیدة ابوخالد دربارة امامت، حکایت مربوط به شهادت و حکمیت حجر الاسود است که در روایت‌های گوناگون به نحوی با ابوخالد ارتباط یافته و سرانجام منجر به تغییر رأی وی در باب امام بر حق می‌گردد.19و20

سیّد حمیری (متوفّای 173ه‍ .ق.) که گفته شده با شنیدن همین روایات از آئین کیسانیه دست شسته، این واقعه را به نظم آورده است.21و22

دربارة تلاش وی در جست‌وجوی امام بر حق، روایت دیگری دلالت بر آن دارد که او زمانی نیز به نزد حسن مُثَنّی رفته و از وی میراث امامت را سراغ گرفته است و چون از او ناامید شده، به آستان امام سجّاد(ع) شتافته است.23و24

اشتباه رجالی

در منابع به سبب اشتراک کنیة بین ابوخالد کابلی و ابوخالد قَمّاط، مسمّی به یزید (از اصحاب امام صادق(ع)) گاه میان این دو خلط شده است؛ چنان‌که شیخ طوسی یک بار در میان اصحاب حضرت سجّاد(ع) از ابوخالد به صورت کنکر ابوخالد کابلی نام برده و افزوده که نام او وردان بوده است؛25 همو بار دیگر در میان اصحاب امام باقر(ع) از شخصی با نام وردان ابوخالد کابلی اصغر یاد کرده و گفته است که وی از امام صادق(ع) نیز روایت نموده و یادآور شده که کنکر، نام ابوخالد کابلی کبیر بوده است.26

همو در شمار اصحاب امام صادق(ع) از کنکر نامی به صورت ابوخالد قمّاط کوفی27 و بار دیگر در میان اصحاب همان امام، از وردان ابوخالد کنکر نام برده و گفته هموست که از امام صادق(ع) روایت می‌کند.28

احتمالاً بر همین اساس است که شیخ طوسی در میان این ابوخالد قمّاط و ابوخالد کابلی خلط کرده، یکی را اصغر و دیگری را کبیر خوانده است.

شایان ذکر است که ابن شهرآشوب نیز از ابوخالد قمّاط کابلی نام می‌برد و هنگامی که از غالیان یاد می‌کند، او را از غالیان می‌شمارد.29

ابوخالد سال‌ها نزد امام سجّاد(ع) زیست. زمانی هوای زیارت مادر بر روانش پنجه افکند. پس برای کسب اجازه، حضور مقدّس امام چهارم(ع) رسید و عرض کرد:

اماما! مدّت‌هاست از دیدار مادر محروم مانده‌ام. استدعا دارم بر ابوخالد کابلی منّت نهید تا به وطن رود، از دیدار مادر و بستگان توشه برگیرد و سپس به سوی قبلة آمالش بازگردد.

امام به او فرمودند که مادر او خواهد آمد و همراه با او دختری است که از جن آسیب دیده و امام او را مداوا خواهد کرد.ابوخالد کابلی بر اساس گفته‌های حضرت، چشم به دروازه‌های شهر دوخت. ثروتمند شامی به شهر گام نهاد و سراغ طبیب گرفت. ابوخالد بی‌درنگ نزدش شتافت و گفت: دخترت را درمان خواهم کرد.

چون مرد شامی شرایط را پذیرفت، ابوخالد گفت: اگر به پیمانت وفا کنی، دیگر هرگز دخترت گرفتار جنون نخواهد شد.

آنگاه خدمت امام رسید و داستان را به حضرت باز گفت. امام فرمودند: «باز گرد و این جملات را در گوش چپ دختر بازگو کن: «ای پلید! علی بن حسین می‌گوید از اندام این دختر برون آی و به سوی او باز نگرد.»

آنگاه ادامه دادند: «ای ابوخالد، آگاه باش! مرد شامی بر پیمانش وفا نمی‌کند.» ابوخالد می‌گوید:

برگشتم و کلمات را طبق فرمان امام خواندم. دختر سلامتش را بازیافت و پدر در نشاط فرو رفت؛ ولی از انجام دادن پیمان سر باز زد. دوباره خدمت امام رسیدم. امام فرمودند: «آیا نگفتم چنین می‌کند؟ ولی هرگز نومید مشو. بیماری دختر باز خواهد گشت و پدر ناگزیر نزدت می‌شتابد. این بار با مرد شامی پیمان ببند که مبلغ را نقد بپردازد.»

ابوخالد می‌گوید:

مرد شامی دوباره نزدم شتافت. این بار گفتم: برو و این مبلغ را به دست مبارک امام زین العابدین بده تا خاطرت را برای همیشه آسوده سازم.

مرد شامی ناگزیر به آنچه گفتم، عمل کرد. من فرمان امام را انجام دادم و دختر بهبود یافت.

ابوخالد پس از آنکه توشة سفر آماده شد، به قصد دیدار مادر راه کابل پیش گرفت. پس از سفری طولانی، به زیارت مادر و بستگانش توفیق یافت و دیگربار آهنگ «حجاز» کرد.30

وقتی حجّاج فرمانروای «بصره» و «کوفه» شد، از هیچ جنایتی دریغ نورزید و بر یاران ائمّه سخت گرفت. حجّاج شاگردان امام سجّاد(ع) را نیز هدف توطئه‌های خود قرار داد و در اوّلین گام یحیی بن امّ طویل را که در برابر دشنام دادن به حضرت ابوتراب(ع) مقاومت کرده بود، به شهادت رساند. برخی از یاران امام(ع)، همچون سعید بن مسیّب، تقیّه پیشه ساختند و ابوخالد کابلی برای رهایی از مرگ، از «مکّه» گریخت.31

جايگاه و مقام علمی

پس از آنکه ابوخالد به ملازمت حضرت سجّاد(ع) درآمد، چنان پایگاهی یافت که وی را باب32 و یکی از ثقات33 و حواریون امام دانسته‌اند.34

برقی،35 مفید36 و طوسی37 او را در زمرة اصحاب آن حضرت آورده‌اند. فضل بن شاذان نیز ابوخالد را یکی از پنج تنی می‌شمارد که در اوایل امامت حضرت سجّاد(ع) از شیعیان ایشان به شمار می‌آمدند.38

امام صادق(ع) می‌فرمایند: «پس از حادثة خونین عاشورا، جز سه تن، بیشتر مردم از دین دست برداشتند. این افراد عبارتند از: ابوخالد کابلی، یحیی بن امّ طویل، جبیر بن مطعم. سپس مردم به تدریج به آنان پیوستند و به امامت معصومان(ع) اعتقاد پیدا کردند.»39

امام صادق(ع) پیشوای ششم می‌فرمایند: «سه تن از یاران مورد اعتماد امام سجّاد(ع) شمرده می‌شدند: سعید بن مسیّب، قاسم بن محمّد بن ابی‌بکر و ابوخالد کابلی.»40

منزلت ابوخالد در قيامت

امام کاظم(ع) فرمودند:

«وقتی رستاخیز فرا رسد، کسی فریاد می‌زند: کجایند یاران و شاگردان محمّد بن عبدالله(ص)؟ سلمان، ابوذر و مقداد برمی‌خیزند...»

تا آنجا که می‌فرمایند:

«پس منادی می‌گوید: کجایند شاگردان امام علی بن حسین زین العابدین(ع)؟ جبیر بن مطعم، یحیی بن امّ طویل، ابوخالد کابلی و سعید بن مسیّب بلند می‌شوند [...] بدین ترتیب، تمام پیروان اهل بیت(ع) فرا خوانده می‌شوند. اینان نخستین گروهی هستند که به بهشت گام می‌نهند.»41

اساتيد و مشايخ

افزون بر امام سجّاد و امام باقر(ع) ابوخالد از کسانی، چون اصبغ بن نباته و یحیی بن امّ طویل روایت کرده است.42و43

شاگردان و راويان

برخی از کسانی که از ابوخالد روایت نقل کرده‌اند، عبارتند از:

ابو‌حمزه ثمالی،44 ابن‌عمّاره،45 ابن ابوایّوب،46 بشر الکناسی،47 اسماعیل بن جابر،48 جمیل بن صالح،49 حسین بن سلمة،50 حمید بن صالح،51 سدیر صیرفی،52 سعید بن جبیر،53 عبدالحمید طائی،54 عبدالله بن فضل،55 محمّد بن حمران،56 میسر بن عبدالعزیز نخعی،57 معمّر بن یحیی بن سام58 و منصور بن یونس.59و60

آثار

ابوخالد کابلی از امامان معصوم(ع) و یاران پاکدل آن بزرگان خاطرات بسیار در سینه داشت که ذکر چند نمونه از آن بسیار سودمند است.

ابوخالد می‌گوید: روزی همراه یحیی به محضر امام زین العابدین(ع) شرفیاب شدیم. حضرت جامه‌های رنگارنگ در بر کرده، بر فرشی بسیار زیبا نشسته بود و دیوار اتاقشان را با گچ سفید آراسته بودند! من با مشاهدة آن لباس‌های زیبا، فرش رنگارنگ و خانة آراسته در فکر فرورفتم. امام فرمودند: «ابوخالد! فردا بدین مکان بیا.»

وقتی از خانة امام(ع) خارج شدیم، به یحیی بن امّ طویل گفتم: مرا نزد کسی آوردی که دستگاهش چنین آراسته است! با خود عهد بستم دیگر هرگز بدان خانه قدم نگذارم.

چون بامداد شد با خود اندیشیدم که رفتن به خانة امام هیچ زیانی برایم ندارد. بنابراین فردای آن روز آهنگ بارگاه امام کردم. لحظه‌ای در آنجا ایستادم و کسی را ندیدم. از جای برخاستم تا برگردم، ناگهان کسی مرا صدا زد. به گمان اینکه دیگری را می‌خواند، جواب نگفتم. صدا دیگر بار بلند شد: «کنکر، داخل شو!» در پی صدا وارد خانه‌ای گلی شدم. امام زین العابدین(ع) کرباس پوشیده، بر حصیر نشسته بودند. پس از دقایقی، حضرت فرمودند:

«ای ابوخالد! در این چند روز تجدید فراش کرده بودم و عروسی داشتم. حجره‌ای که دیروز دیدی، حجلة عروس بود و جامه‌های فاخر را به تقاضای وی پوشیده بودم. روش زندگی‌ام این است که امروز می‌بینی.»

آنگاه دست من و یحیی را گرفتند، کنار برکه‌ای برده و فرمودند: «شما در این مکان بمانید.» پس دو بسم الله گفتند، قدم بر آب نهادند و به آرامی پیش رفتند. در شگفتی فرورفتم. گفتم: الله اکبر، الله اکبر! تو حجّت بزرگ خداوندی! درود پروردگار بر تو باد!

ابوخالد کابلی می‌گوید: روزی بر سرور و مولایم علی بن حسین(ع) وارد شدم و عرض کردم: فرزند رسول خدا! خداوند ولایت چه کسانی را واجب کرده است؟ امام فرمودند:

«کنکر! مقام امامت از سوی خداوند به گروهی عطا شده است و اینان بر همة مسلمانان ولایت دارند. نخستین آنها علیّ بن ابی‌طالب... و اکنون امر امامت به من منتهی شده است.»

سپس سکوت کرده، عرض کردم: چه کسی جانشین شماست؟ فرمودند:

«فرزندم! محمّد حجّت جهانیان است و در «تورات» باقر نامیده شده است؛ زیرا او شکافندة علوم اهل بیت(ع) است. پس از محمّد، فرزندش جعفر است. اهل آسمان‌ها وی را صادق می‌خوانند.»

پرسیدم: مولای من! شما همگی صادق و راستگویید. پس چرا تنها حضرت امام جعفر را صادق می‌خوانند؟ امام فرمودند:

«پدرم از پدرش روایت کرد که رسول خدا(ص) فرمودند: «چون فرزندم جعفر بن محمّد متولّد شد، او را جعفرصادق بخوانید؛ زیرا فرزند پنجم وی که او نیز جعفر نام دارد، به دروغ ادّعای امامت می‌کند. او نزد خداوند، جعفر کذّاب است؛ زیرا بر خدا دروغ می‌بندد... بر برادرش حسد می‌ورزد و چون حجّت خدا در پس پردة غیبت جای گیرد، راز الهی را فاش می‌سازد.»

در این هنگام، علی بن حسین(ع) گریستند و فرمودند:

«گویا جعفر کذّاب را می‌بینم که فرعون زمان و نمرود عصر را بر آن داشته که از امر امام غایب آگاهی پیدا کند و بر خانة امام حسن عسکری(ع) سربازانی بگمارد تا بر قائم آل محمّد(ع) دست یابد.»

پرسیدم: آیا جعفر کذّاب چنین خواهد کرد؟ امام فرمودند:

«آری، به خدا سوگند! این واقعه در صحیفه‌ای که رنج‌های آل رسول(ع) را در آن نگاشته‌اند، آمده است.»

پرسیدم: ای فرزند رسول الله! بعد چه روی می‌دهد؟ امام فرمودند:

«غیبت وجود امام دوازدهم ادامه می‌یابد. ای ابوخالد! مردم روزگار غیبت که به امامت آن حضرت اعتراف می‌کنند و ایمان می‌آورند، از مردم هر عصر و زمانی برترند؛ زیرا خداوند آن گروه فرزانه را بدان پایه از خرد و دانش رسانید که غیبت را شهود می‌دانند. اینان به حق مجاهدان راستین شمرده می‌شوند و جان بر کفانی هستند که در برابر رسول خدا با شمشیرهای آخته با کفّار می‌جنگند. این گروه شیعیان پاکدل و راستگویند و آشکار و پنهان دعوتگران دین خدا به شمار می‌آیند.

(ای ابوخالد!) انتظار گشایش، از بزرگترین گشایش‌هاست.»61

داستان حارث همدانی

ابوخالد کابلی از اصبغ بن نباته چنین روایت کرده است:

حارث همدانی با جماعتی از شیعیان که من نیز میانشان بودم، بر حضرت علی(ع) وارد شدیم. حارث به سبب بیماری، با تأنّی و سنگینی راه می‌رفت و عصای خویش را به زمین می‌کوفت. او نزد امیرمؤمنان(ع) جایگاهی والا داشت. چون امام(ع) وی را بدان حال دیدند، فرمودند: «حارث! حالت چگونه است؟» حارث گفت: ای امیرمومنان! روزگار بر من چیرگی یافته، سلامتی‌ام را ربوده است. علاوه بر این، نزاع میان اصحابت خسته و اندوهناکم ساخته.

حضرت فرمودند: «حارث! نزاع اصحابم دربارة چیست؟» حارث گفت: دربارة تو و سه نفری که پیش از تو بوده‌اند. بعضی از آنها بسیار افراط کرده، درباره‌ات غلو می‌کنند. گروهی راه میانه پیش گرفته، با دستة نخست دشمنی می‌ورزند و جمعی در تحیّر و تردید به سر می‌برند... حضرت فرمودند:

«برادرم! ای حارث همدانی! بدان که بهترین شیعیانم کسانی هستند که راه اعتدال و میانه در پیش گرفته‌اند. غلوکنندگان و تندروها باید روش آنها را برگزینند و متحیّران و تردیدکنندگان نیز باید خود را به آنها برسانند.»

حارث عرض کرد: چه بسیار مقتضی است که آرزوی ما را برآورده، با گفتار ،حقّ مطلب را آشکارسازی، کدروت‌ها را از دل‌هامان بزدایی، ما را به جادة حقیقت رهنمون شوی و بصیر و بینا گردانی. پدر و مادرم به فدایت ای امیرمؤمنان! حضرت فرمودند:

«دیگر بس است. سخن مگو! تو کسی هستی که حق بر تو مشتبه شده است. دین خدا به وسیلة شخصیت و موقعیت افراد با نفوذ شناخته نمی‌شود. تنها راه شناسایی دین خدا، حق است. تو باید اوّل حق را بشناسی. سپس با

آن میزان، افراد را بسنجی و ثابتان در حق را بازشناسی. ای حارث! سخن حق نیکوترین گفتار است و کسی که بی‌پرده از آن خبر دهد، در شمار جهادگران راه خدا جای دارد و من به حق با تو سخن می‌گویم. بدان، گوش فرادار و سپس آن را برای آن دسته از دوستانت که رأی محکم و عقل پسندیده دارند، بازگوی.

آگاه باش! من بندة خدا و برادر پیغمبر خدایم. اوّلین کسی هستم که او را تصدیق کردم. وقتی که آدم میان روح و جسد خود بود، من نخستین کسی بودم که از روی واقع و حقیقت او را فرستادة خداوند خواندم. پس ما جماعت پیشینیان و گروه پسینیان هستیم. ای حارث! ما خاصّة رسول خدا و پاکیزه شدة آن حضرتیم.

من برگزیدة رسول خدا، وصی و ولیّ اویم. صاحب نجوا و راز پنهان و صندوقچة اسرار وی شمرده می‌شوم. مقام علم کتاب و داوری به حق و فصل خطاب و علم گذشتگان و آیندگان و زمان‌ها و سلسلة اسباب و مسبّبات و قضا و قدر الهی به من داده شده است. هزار کلید از خزائن خداوند نزد من است که هر کلیدش هزار در مجهولات و خزائن الهی را می‌گشاید و هر دری از آن، به گشایش هزار هزار عهد صحیفة منشور می‌انجامد.

از اینها گذشته به عنوان لطف افزون‌تر در لیلة‌القدر نیز تأیید شده، مدد یافتم. این مقام برای من و آن دسته از فرزندانم که راز الهی را حفظ کنند و در عصمت او درآیند، باقی خواهد بود تا وقتی که شب‌ها و روزها در آفاق جاری‌اند و خداوند وارث زمین و موجودات آن شود. ای حارث! تو را بشارت می‌دهم که مرا هنگام مرگ و هنگام عبور از صراط، کنار حوض کوثر و وقت مقاسمه بازمی‌شناسی.»

حارث پرسید: مقاسمه چیست؟ حضرت فرمودند: «قسمت کردن آتش دوزخ. من آن را درست تقسیم می‌کنم و می‌گویم: ای آتش! این مرد از پیروان ماست، او را رها کن و این مرد از دشمنان ماست، او را بگیر.»

سپس حضرت دست حارث را گرفتند و فرمودند:

«ای حارث! روزی از آزار و حسد قریش و منافقان امّت بر من نزد رسول خدا(ص) شکایت کردم. رسول خدا(ص) دستم را گرفتند و چنان که من دستت را گرفتم، در دست خویش نهادند. آنگاه فرمودند: «چون رستاخیز برپا گردد، من دست به دامان عصمت پروردگار صاحب عرش خواهم زد و تو دست به دامان من می‌افکنی و فرزندانت دست به دامان تو می‌زنند و شیعیانتان دست به دامان شما خواهند زد.»

بگو ببینم! در آن حال خدا با پیامبرش چه خواهد کرد و رسول پروردگار با وصیّ‌اش چه می‌کند؟ ای حارث! آنچه گفتم، به دل بسپار که اندکی از بسیار بود.»

آن وقت حضرت سه بار فرمودند: «تو یگانه‌ای و با هر که دوست داری، متّحدی و هر چه انجام داده‌ای، برای تو خواهد بود.»

چون حارث همدانی این سخنان را شنید، از جای برخاست و به راه افتاد. چنان جذب کلام امام(ع) شده بود که از شدّت خوشحالی نمی‌توانست ردایش را جمع کند؛ در حالی که ردایش بر زمین کشیده می‌شد، راه می‌رفت و می‌گفت: دیگر هراسی ندارم مرگ به سوی من آید یا من به سوی مرگ روم.62

انسان خوب

ابوخالد می‌گوید: امام علی بن حسین(ع) فرمودند: «ای پسر آدم! تا وقتی اندرزگویی درونی داشته باشی و در اندیشة محاسبة خویش به سر بری و با ترس (از عدالت الهی) و اندوه، همنشین باشی، به نیکی آراسته‌ای.»

امام(ع) به ما نگریستند و فرمودند: «سه گروه در رستاخیز از عنایت و لطف خداوند محروم خواهند ماند:

1. آنان که دیگری را به جای اهل بیت عصمت(ع)، امام شناسند؛

2. کسانی که پیشوایان برگزیده را امام ندانند؛

3. آنان که آن دو گروه را مسلمان شمارند.»63

بررسی روايات مهدوی نقل شده از ابوخالد کابلی

ابوخالد کابلی روایات خود را از امام سجّاد و امام باقر(ع) نقل کرده است. روایات وی به 12 گزارش می‌رسد. در این میان، پرداختن به بحث غیبت امام مهدی(عج) و رخدادهای آغازین ظهور، نسبت به دیگر روایات از بسامد بالایی برخوردار است:

٭ امتناع امام باقر(ع) از تسمیه و نام مهدی؛64

٭ مضطرّ در آیة «أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ يَکْشِفُ السُّوءَ»65 امام مهدی(عج) است؛66

٭ مقام امام مهدی(عج) و آرزوی حضور اهل بیت(ع) در دوران ایشان.67

٭ اِخبار اهل بیت(ع) از فتنة جعفر کذّاب؛68

٭ وجود غیبت طولانی برای امام مهدی(عج)؛69

٭ غیبت امام مهدی(عج) و زیست ایشان در ناحیة ذی طوی؛70

٭ منتظران ظهور امام زمان(عج) در دوران غیبت، بافضیلت‌ترین مردمان هستند؛71

٭ وجود فتنه‌هایی پنهانی، مانند شب ظلمانی و تاریک. کسی از آن فتنه‌ها نجات پیدا نمی‌کند؛ مگر آنان که خداوند از آنها پیمان گرفته که در راه حفظ ایمان پیوسته ثابت بمانند؛72

٭ خروج قومی از مشرق زمین تا اینکه قیام نمایند و آن را به کسی باز ندهند؛ مگر به صاحب الامر(عج)؛73

٭ فرورفتن سپاه سفیانی در «منطقة بیداء»؛74

٭ اوّلین بیعت‌کننده با امام مهدی(عج) جبرئیل (ع)خواهد بود.75

٭ حضور یاران امام مهدی(عج) از نقاط مختلف در مکّه؛76و77

٭ حضور امام(عج) در «مسجد الحرام» و تکیه بر مسجد الحرام و احتجاج با مردم؛78

٭ حضور امام مهدی(عج) بر بلندی‌های «نجف» با سیصد و اندی یاور در حالی که جبرئیل و میکائیل(ع) در سمت راست و چپ و اسرافیل(ع) در جلوی او قرار دارند و پرچم پیغمبر(ص) را به اهتزاز درآورده است؛79

٭ حضور امام مهدی(عج) در کوفه و استقبال مؤمنان از ایشان؛80

٭ در زمان ظهور امام مهدی(عج) عقول کامل می‌گردد؛81

٭ در عصر ظهور، امام مهدی(عج) زمین‌ها را تصرّف خواهند کرد و از متصرّفان جلوگیری می‌نمایند؛ مگر زمین‌هایئی که در دست شیعیان باشد که امام نسبت به آنچه دست آنان است، با خود آنها قرارداد بندند و زمین را در دست ایشان باقی گذارند؛82

٭ روایاتی در باب رجعت پیامبر و ائمّة اطهار(ع).83

وفات

با بالا گرفتن سخت‌گیری حکّام اموی بر شیعیان که در طیّ آن کسانی، چون یحیی بن امّ طویل کشته شدند، ابوخالد به مکّه گریخت و مدّتی در آنجا پنهان گشت.84 اگر چه تاریخ در گذشت او مشخّص نیست، امّا می‌دانیم که وی دورة امام باقر(ع) (امامت: 95-114ه‍ .ق.) را نیز دریافته و به جرگة اصحاب آن حضرت درآمده است.85و86

پی‌نوشت‌ها: