فراموشی راه بهشت

گشت و گذاری در بوستان صلوات

مهدی علوی

صلوات بر محمّد و آل محمّد(ع) در نظر بسیاری از مردم یک شعار و ذکر معمولی و مستحبّ عادّی است؛ امّا آیات و روایات مربوط به آن، از اهمّیت و عظمت دیگری سخن می‌گوید که با پندار مزبور سازگار نیست.

یکی از این سخنان روایاتی است که مذمّتی شدید و تهدیداتی شگفت‌آور دربارة کسانی مطرح می‌کند که هنگام شنیدن نام و ذکر مبارک نبیّ اکرم(ص)، بر آن حضرت صلوات نمی‌فرستند. این تهدید و مذمّت حتّی برای کسانی که صلوات را هنگام شنیدن نام مقدّس نبوی فراموش می‌کنند نیز وارد شده است؛ در حالی که به نظر می‌رسد فراموشی یکی از پدیده‌های رایج انسانی است و نباید مورد مذمّت قرار گیرد.

از جمله روایات مذبور، این روایت است که امام صادق(ع) از قول نبیّ اکرم(ص) نقل می‌کنند که فرمودند: «هرگاه نزد کسی نام من برده شود و او فراموش کند تا بر من صلوات بفرستد، راه بهشت را گم خواهد کرد.»1

در نوشتار پیشین در این زمینه گفتیم که ممکن است نسیان به معنای ترک کردن باشد و بنابراین نسیان صلوات به ترک عمدی آن باز می‌گردد و از این‌رو، آن تهدید و عقوبت متناسب با عمل خواهد بود. نکتة دیگر این بود که بسیاری مواقع نسیان و فراموشی، نتیجة مقدّمات و زمینه‌هایی است که انسان با انجام آنها می‌تواند از نسیان جلوگیری کند. بنابراین نسیان صلوات باز به اعمال اختیاری انسان بازمی‌گردد و لذا می‌تواند مورد مذمّت و عقوبت الهی قرار گیرد.

در این مقال امّا نکات دیگری را در این رابطه متذکّر می‌شویم:

1. بی‌توجّهی و سهل‌انگاری نسبت به مقدّسات، ممنوع!

ممکن است شأن نزول چنین روایاتی، جلوگیری از بی‌توجّهی و ساده‌اندیشی نسبت به مقدّسات دین و نقاط ثقل مکتب و جامعة مسلمانان باشد. این مقدّسات و این مراکز

ثقل جامعة اسلامی در واقع به مثابه سدّی محکم و همچون سیل‌بندهای اساسی برای جلوگیری از تخریب و هجوم افکار دشمن و شبهات و القای سیاه‌اندیشی‌های او به سوی جامعه است. اگر از این سدها و سیل‌بندها به خوبی و با حساسیت‌های لازم محافظت نشود و خدایی ناخواسته شکست و تخریبی رخ دهد، آنگاه‌ها سیل پشت آنها بسیاری از بنیان‌ها و پایه‌های اعتقادی و مکتبی مسلمین را از بین خواهد برد.

از این‌رو انسان مسلمان و جامعة اسلامی باید نسبت به وجود مبارک پیامبر و ائمّه(ع) و امام و رهبر جامعه، حسّاسیت و مراقبت بسیار قوی و مطمئنّی داشته باشد و آن را ظهور و بروز دهد تا حتّی از احتمال نفوذ کوچکترین آسیب نیز جلوگیری نماید. این حسّاسیت و مراقبت، از اظهار احترام و تکریم نسبت به نام مبارک حضرت ختمی‌مرتبت و اهل بیت ایشان(ع) شروع می‌شود و تا محتوای مکتب و اهداف و آرمان‌های بزرگشان ادامه می‌یابد.

درود و صلوات هنگام شنیدن نام مقدّس ایشان که نشانة تعظیم و بزرگداشت ایشان به شمار می‌رود، از جمله مصادیق احترام و حریم نگهداشتن است.

2. حفظ جزء به حفظ کل می‌انجامد

روشن است اگر در حفظ و مراقبت از یک کل، حسّاسیت از اجزا شروع می‌شود. قطعاً این حسّاسیت در محافظت از مراتب بزرگتر و از ارکان و اهداف بزرگ دیگر آن کل، بیشتر و دقیق‌تر انجام خواهد شد. شما وقتی در مورد نام مقدّس پیامبر اکرم(ص) جدّیت و حسّاسیت نشان دادید، این امر را در مورد حفظ مکتب و آرمان‌ها و ارکان و اهداف آن حضرت، زودتر و جدّی‌تر انجام خواهید داد.

3. آسیب‌ها از غفلت‌ها نشئت می‌گیرد

بسیاری از انحرافات، تحریف‌ها و شکست‌های بزرگ، از غفلت‌ها و فراموشی‌های اوّلیه شروع می‌گردد. بی‌توجّهی و غفلت از امر به ظاهر کوچک نام رهبر و امام جامعه، زمینه‌ساز غفلت‌های بزرگ و بزرگتر می‌شود و به تدریج جلو می‌رود؛ مانند یک بیماری مهلک که معمولاً افراد، به آغاز و سپس گسترش تدریجی آن توجّهی نمی‌کنند و این خود موجب فراگیر شدن بیماری در تمام اجزا و پیکر انسان می‌شود. شاید فلسفة اهمّیت دادن به حفظ حرمت نام مبارک نبوی، در یک بعد برای هشدار نسبت به بی‌توجّهی به امور بزرگتر است. اگر انسان‌ها احترام اسم پیامبر اعظم(ص) را حفظ کردند، به طریق اولی، حرمت مسمّا را نیز نگاه خواهند داشت.

4. نسیان؛ نتیجة بی‌مبالاتی است

مسئلة نسیان قطعاً عوامل و زمینه‌هایی دارد و بی‌مبالاتی و جدّی نگرفتن، یکی از آنهاست. کسی به نسیان صلوات بر محمّد و آل محمّد(ع) دچار می‌شود که نسبت به حرمت پیامبر اکرم(ص) بی‌توجّه و بی‌مبالات باشد. به دیگر سخن، آن عقوبت تند و بزرگ در مورد صلوات نفرستادن، صرفاً برای خود فراموشی نیست تا کسی نسبت به آن اعتراض داشته باشد؛ بلکه به سبب عامل فراموشی، یعنی سهل‌انگاری و بی‌مبالاتی است. در واقع خداوند نمی‌فرماید چرا فراموش کردی؟ بلکه می‌فرماید: چرا سهل‌اندیشی و ساده‌انگاری کردی؟ کسی که بیمار می‌شود به او نمی‌گویند چرا بیمار شدی؛ بلکه می‌گویند: چرا مراقبت نکردی که بیمار نشوی؟

5. شیطان و نسیان

در فرهنگ «قرآن»، نسیان نتیجة همراهی انسان با شیاطین است. «آیة 42 سورة یوسف» می‌فرماید:

«فَأَنساهُ الشَّيطان‌ُ ذِكرَ رَبِّه؛

شیطان بود که یاد مولای آن شخص را از خاطر او زدود.»

در «آیة 19 سورة مجادله» نیز می‌فرماید:

«اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ؛

شیطان بر آنان چیره شد و یاد خدا را از ذهن آنان پاک کرد (و آنان دچار فراموشی شدند).»

کسی هم که فراموش می‌کند هنگام یاد و نام پیامبر اکرم(ص) بر ایشان درود بفرستد، بر اساس این آیات به دلیل همگامی شخص با شیطان است. شیطان هیچگاه نمی‌تواند انسان هوشیار، مراقب و ذاکر را شکار کند. از این‌روست که فرموده‌اند جزای فراموشی صلوات، گم شدن از راه بهشت و ابتلا به عقوبت خطرناک است. در حقیقت، خود انسان است که زمینة چیرگی شیطان بر خویش را به وجود می‌آورد.

6. خودفراموشی

یکی دیگر از علل فراموشی صلوات می‌تواند نسیان انسان نسبت به خلقت خویش باشد. کسی که یادش برود مقدّسات را تکریم و تعظیم کند، در واقع خویشتن خود را فراموش کرده است. رسالت انبیاء همواره این بوده که انسان‌ها را از فراموشی فطرت و حقیقت وجودشان نجات دهند و آنان را به مبادی عالیة وجودی، یعنی خدای متعال و اولیای او متذکّر و متوجّه سازند.2

کسی که هنگام یاد و نام نبیّ مکرّم(ص) فراموش می‌کند بر حضرتش درود بفرستد، در واقع یادش رفته که وجودش از خدا و اولیای اوست. فطرتی که در انسان‌هاست، همواره حق‌گرا و حق‌دوست است و خدا و اولیای او بالاترین مصداق حق هستند. بر اساس «آیة 78 سورة یس» انسانی معاد را فراموش یا انکار می‌کند که قبل از آن، خویشتن را فراموش کرده باشد. آیه می‌فرماید:

«آن شخص (منکر و ناسی معاد) برای ما مثلی زد؛ در حالی که خلقت خود را فراموش کرده بود و همین عامل سبب شد تا به نسیان و انکار معاد روی آورد.»

در بحث حاضر نیز می‌گوییم کسی صلوات را فراموش می‌کند که خود را فراموش کرده باشد. بی‌تردید نور خدا و اولیای او در عمق وجود و فطرت انسان‌ها به ودیعت نهاده شده و اگر کسی متوجّه این نور باشد، متوجّه صاحب

نور نیز خواهد بود و صلوات بر او را فراموش نخواهد کرد.

در این زمینه حدیثی از حضرت امام صادق(ع) در مورد معنای صلوات نقل شده که می‌فرمایند:

«کسی که صلوات می‌فرستد، معنایش این است که من بر همان عهد و میثاق توحید که در عالم ذر از من گرفته شد، باقی و پایدار هستم.»3

بر این اساس، کسی که متوجّه فطرت و عمق وجود خویش باشد، هیچگاه صلوات را از یاد نخواهد برد.

7. تعظیم شعائر الهی

بر اساس «آیة 32 سورة حج»، شعائر و نشانه‌های الهی را باید ارج نهاد و بزرگ شمرد. در این نیز تردید نیست که ذکر صلوات و حفظ حرمت نبیّ اکرم(ص) از شعائر بزرگ خداست و نباید به دست فراموشی سپرده شود. کسی که این شعائر بزرگ را فراموش کند، در واقع خود را فراموش کرده و شکّی نیست که این امر عقوبتی سخت در پی دارد.

8. عظمت نام پیامبر(ص)

بر اساس «آیة 63 سورة نور»، مسلمانان باید حرمت نام و یاد نبیّ مکرّم اسلام را به طور جدّی حفظ کنند. آیه می‌فرماید:

«آن‌گونه که یکدیگر را صدا می‌زنید و نام می‌برید، مراقب باشید پیامبر خدا(ص) را نام نبرید و صدا نزنید.»

یعنی باید نام و یاد حضرت را حرمت نهاد و خلاصه در تعامل با آن حضرت و در به زبان آوردن نام و یاد ایشان، مراقب باشید و مانند یاد و نام بردن افراد معمولی نباشد.

از این آیه می‌توان استفاده کرد که شنیدن نام مبارک آن حضرت نیز برای شما نباید مثل نام افراد دیگر باشد. شما وقتی نام افراد دیگر را می‌شنوید یا آنان را نزد شما یاد می‌کنند، عکس‌العمل خاصّی نشان نمی‌دهید؛ امّا هنگام بردن یا شنیدن نام یاد نبیّ مکرّم اسلام(ص) باید عکس‌العمل نشان دهید که با خضوع و خشوع و همراه با تحیّت و صلوات باشد.

حال اگر کسی این حرمت را نگاه نداشت و شنیدن یا بردن نام نبوی برای او همچون نام و یاد افراد عادّی بود و صلوات نفرستاد، قطعاً به ایشان بی‌حرمتی روا داشته و مشمول حدیث مورد بحث خواهد شد که راه بهشت را گم کرده و به سوی جهنّم روانه می‌گردد.

پی‌نوشت‌ها: