عذاب استیصال در قرآن

نگاهی مبنایی بر مقولة عذاب در تفسیر المیزان - قسمت سوم

بی بی سادات رضی بهابادی

مهری فرشباف فاخر

فرشته معتمد لنگرودی

اشاره

خداوند در نظام تکوین قوانین ثابت و سنّت‌های متعدّدی دارد. یکی از سنّت‌های الهی در جهان هستی نسبت به بشر، سنّت عذاب است. عذاب الهی انواع و اقسام گوناگون دارد که برخی از اقسام آن عبارت است از: عذاب استیصال، عذاب غیر استیصال، عذاب‌های معنوی، عذاب‌های جسمی، عذاب‌های اخروی. از میان این عذاب‌ها، عذاب استیصال مربوط به کفّار است و تحقّق آن منوط به شرایطی می‌باشد و زمانی که آن شرایط پدید آید، این عذاب نیز محقّق خواهد شد.

در قسمت قبل به اقوامی اشاره کردیم که این عذاب بر آنها نازل شده بود.

تفاوت عذاب های نازل شده بر اقوام

دقّت در آیات «قرآن» نشان می‌دهد که تناسبی میان نحوة مجازات‌ها و گناهان اقوام وجود داشته است. علّامه طباطبایی دربارة دلیل تفاوت عذاب‌های نازل شده بر اقوام مختلف، بعضاً ذیل آیاتی به بافت و بستر جغرافیایی و تاریخی آن قوم اشاره می‌نماید که در این بخش به این موارد اشاره می‌شود. صاحب «المیزان» دربارة اینکه سرزمین عاد چه ویژگی‌هایی داشته است، می‌گوید:

بعضی از مفسّران گفته‌اند عذاب زیر و رو شدن، مربوط به سرزمین آن قوم و مردم حاضر در آن سرزمین بوده است و سنگباران شدن مربوط به مردمی از آن قوم بوده که آن روز در سرزمین خود حاضر نبودند. بعضی دیگر گفته‌اند باران سنگ نیز در همان قریه بوده است و در همان لحظه‌ای بوده که جبرئیل قریه را بلند کرد تا پشت و رو به زمین بزند. بعضی دیگر گفته‌اند سنگباران در همان قریه واقع شده است؛ امّا بعد از زیر و رو شدن، تا تشدیدی در عذاب آنان باشد؛ لیکن به نظر ما همة این اقوال، تحکّم (بدون دلیل سخن گفتن) است؛ زیرا در عبارت

آیات قرآنی، دلیلی بر هیچیک از آنها وجود ندارد. از آیة شریفة «فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُشْرِقِینَ»1 برمی‌آید که غیر از خسف و غیر از سنگباران شدن، عذاب صیحه نیز بر آنان نازل شده است. حال وضع چگونه بود و چرا سه نوع عذاب بر آنان نازل شده؛ با اینکه برای نابودی‌شان یکی از آنها کافی بود؟ ولی بر حسب تئوری و فرض می‌توان احتمال داد که در نزدیکی آن سرزمین، کوهی بلند بود که آتشفشان شد و در اثر انفجارش، صدایی مهیب برخاست و در اثر شدّت فوران، سنگ‌ها بر سر قریه باریدن گرفت و زلزلة بسیار مهیبی رخ داد که زمین زیر و رو شد.2

عذاب قوم عاد هفت یا هشت روز به طول انجامید و باد سخت همه چیزشان را نابود ساخت. علّامه دربارة دلیل این عذاب ذیل «آیات ٧ و ٨ سورة فجر» می‌نویسد:

«ارم» نام شهری برای قوم عاد بود؛ شهری آباد، بی‌نظیر و با قصرهای بلند و ستون‌های کشیده. در زمان نزول این آیات، اثری از آنان باقی نمانده، آثارشان به کلّی از بین رفته و هیچ دسترسی بر جزئیات تاریخ آنها نمانده بود. البتّه ممکن است چیزی از تاریخ آنان در افسانه‌ها آمده باشد؛ ولی مدرک قابل اعتمادی ندارد و تنها خاطرة قابل اعتمادی که از آنها بر جای مانده، همین مقداری است که قرآن کریم نقل کرده است و به اجمال می‌فهمانَد که قوم عاد بعد از قوم نوح(ع) بودند و در احقاف زندگی می‌کردند و مردمی درشت‌هیکل و نیرومند و در عهد خود، از سایر اقوام متمدّن‌تر بودند. شهرهایی آباد و خرم و زمین‌هایی حاصلخیز و باغ‌هایی از خرما و انواع زراعت‌ها داشتند و در بین اقوام دیگر، مقامی ارجمند داشتند.3

به نظر می‌رسد چنین بافت تاریخی، مقتضای عذاب طولانی با باد سرسخت را می‌طلبد.

«تفسیر نمونه» دربارة تناسب میان عذاب اقوام و گناهانشان می‌نویسد:

فرعون تکیه‌گاه قدرتش را رود عظیم «نیل» و آب‌های پربرکت آن قرار داده بود و جالب اینکه نابودی او هم به وسیلة همان شد. قوم نوح(ع)، جمعیت کشاورز و دامدار بودند و چنین جمعیتی همه چیز خود را از دانه‌های حیات‌بخش باران می‌دانستند؛ امّا سرانجام همین باران آنها را از بین برد.4

صدر المتألّهین دربارة تفاوت عذاب‌ها به حکمت الهی استناد می‌کند و می‌نویسد:

کیفیت هلاکتی که خداوند برای قومی در نظر می‌گیرد، با کیفیت هلاکت انسان‌ها نسبت به یکدیگر بسیار متفاوت است. اگر خداوند بخواهد قومی را هلاک کند، به هیچ‌گونه وسایل و ابزار بیرونی نیاز ندارد؛ زیرا همین که اراده داشته باشد (کن)، پس آن چیز موجود می‌باشد (فیکون)؛ زیرا شأن قدرت الهی بالاتر از این است که به واسطة اسباب و وسایل بیرونی انجام شود؛ مگر اینکه حکمت الهی چنین اقتضا کند که طایفه‌ای را به شکل خاص و به صورت معیّن هلاک کند تا شاهدان عینی از آن عبرت بگیرند. پس چه بسا مصلحت و حکمت الهی ایجاب کند که ابزار هلاکت قومی، با ابزار هلاکت قوم دیگری فرق کند.5

پس به نظر می‌رسد هرگاه یک قوم با یک عذاب خاص و نیز در یک مکان یا زمان خاصّی نابود می‌شوند، به دلیل این است که گناهشان ایجاب می‌کرد چنین هلاکتی داشته باشند تا تناسبی بین این هلاکت با گناهشان باشد و خداوند به حسب حکمت و مصلحت خود، با روشی خاص قوم را هلاک می‌گرداند.

شرایط رهایی از عذاب استیصال

خداوند متعال در کنار بحث از عذاب استیصال در اقوام مختلف، به عواملی که در رهایی از این عذاب مؤثّر است، اشاره فرموده. همچنین می‌توان سبب نجات‌یافتگان از

عذاب استیصال را نیز در این عوامل دخیل دانست. مهم‌ترین عوامل رهایی از عذاب استیصال عبارتند از:

١. عنایت و رحمت الهی

خداوند دربارة نجات حضرت هود(ع) و پیروانش از عذاب کفران نبوّت می‌فرماید:

«وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّیْنَا هُودًا وَالَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَ نَجَّیْنَاهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِیظٍ»6

مقصود از عبارت «بِرَحْمَةٍ مِنَّا»، رحمت عمومی نیست که کلّ جهان را فراگرفته است؛ بلکه رحمت خاصّة الهی است که مخصوص بندگان مؤمن او است؛ بندگانی که موجب شده‌اند تا خدا آنان را در دینشان یاری دهد و از شمول غضب الهی و عذاب ریشه‌کن نجاتشان بخشد. علّامه مقصود از این رحمت را نصرت و پیروزی بر دشمنان دانسته است.7 از ظاهر و سیاق آیه برمی‌آید که منظور از این عذاب غلیظ، همان عذابی است که کفّار قوم هود(ع) را به کام خود کشید.8 بنابراین رحمت خاصّ الهی موجب شد تا هود(ع) و پیروانش از عذاب استیصال نجات یابند.

٢. ایمان و تقوا

خداوند دربارة نجات‌یافتگان قوم عاد و ثمود می‌فرماید:

«وَ نَجَّیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا وَ كانُوا یَتَّقُونَ»9

ضمیمه نمودن تقوا به ایمان و تعبیر از تقوا با عبارت «وَ كانُوا یَتَّقُونَ»، استمرار را می‌رساند تا بفهماند این دسته را بین عمل صالح و ایمان جمع می‌کردند و این جمع کردن سبب نجات آنان از عذاب انقراض شد.10

٣. استغفار و توبه

حضرت شعیب(ع) بعد از تهدید به عذاب قوم خود، آنان را توصیه به استغفار و توبه به درگاه الهی می‌نماید:

«وَ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی رَحِیمٌ وَدُودٌ»11

با توجّه به این آیه، یکی از عوامل رهایی از عذاب استیصال، استغفار و توبه است. علّامه طباطبایی ذیل این آیه می‌نویسد:

حضرت شعیب(ع) مردم را از سوی خدای سبحان به استغفار و توبه امر می‌کند و لازم بود در این مرحله از میان صفات خدایی، صفت ربوبیت او را ذکر کند؛چون ربوبیت صفتی است که عبادت بندگان که استغفار و توبه نیز نوعی از آن است، با آن صفت ارتباط دارد و این ربوبیت خداوند را به ضمیر آنان اضافه کرده است: «ربّکم: ربّ شما» تا ارتباط و عبادت آنان به ربوبیت خدا را تأکید کرده باشد و نیز اشاره کرده باشد به اینکه ربّ آنان تنها خداوند متعال است؛ نه آن ارباب‌هایی که به جای خدا برای خود گرفته‌اند.12

حضرت نوح(ع) نیز قوم خود را دعوت به استغفار می‌کند و فرموده است:

«فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا٭ یُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَیْكُمْ مِدْرَارًا»13

«غفّار» صیغة مبالغه به معنای کثیر المغفرة است و می‌فهماند علاوه بر اینکه کثیر المغفرة است، مغفرت، سنّت مستمرّ اوست؛14 زیرا اگر از خدا طلب مغفرت کنید، ابر بسیارریزنده و بارنده را به سویتان می‌فرستد و شما را به اموال و پسران یاری کند و برایتان باغ‌ها قرار دهد و نهرها برای شما پدید آورد. همچنین حضرت هود(ع) نیز قومش را به توبه و استغفار دعوت می‌کند.15

علّامه معتقد است استغفار از گناهان اثر فوری در رفع مصائب و گرفتاری‌ها و نیز گشوده شدن در نعمت‌های آسمانی و زمینی دارد و این می‌فهماند که بین صلاح جامعة انسانی و فساد آن و بین اوضاع عمومی جهان، ارتباطی برقرار است و اگر جوامع بشری خود را اصلاح کنند، به زندگی پاکیزه و گوارایی می‌رسند و اگر به عکس عمل کنند، عکس آن را خواهند داشت.16

علّامه در جای دیگر دربارة ارتباط اعمال انسان با حوادث جهان می‌نویسد:

ارتباطی کامل بین اعمال انسان‌ها با حوادث عالم برقرار است؛ حوادثی که با زندگی انسان‌ها تماس دارد. اعمال صالح موجب می‌شود که خیرات عالم زیاد شود و برکات نازل گردد و اعمال زشت موجب می‌شود بلاها و محنت‌ها پشت سر هم بر سر انسان‌ها فرود آید و نقمت و بدبختی و هلاکت به سوی او جلب شود.17

٤. شکرگزاری

خداوند دربارة نجات حضرت لوط(ع) و پیروانش از عذاب مرگبار می‌فرماید:

«إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ حَاصِبًا إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّیْنَاهُمْ بِسَحَرٍ٭ نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنَا كَذَلِكَ نَجْزِی مَنْ شَكَرَ»82

این آیه نجات از عذاب استیصال را نعمتی معرّفی می‌کند که از ناحیة خداوند است؛

چون ایشان نسبت به ما شاکر بودند و جزای شکر در درگاه ما نجات است.18

٥. اطاعت از انبیاء

از دیگر عوامل رهایی از عذاب استیصال، اطاعت از انبیاء است که می‌توان آن را از سخن علّامه استفاده کرد. وی ذیل آیة «وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَیْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آیَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى»19 می‌گوید:

اگر ما کفّار را به سبب اسرافی که در کفر ورزیدند، به عذابی هلاک کنیم، قبل از آنکه بر آنان بیّنه نازل سازیم و حجّت را بر آنان تمام کنیم، آن وقت حجّت به نفع آنان و به ضرر ماست. خلاصه اینکه حق، به جانب ایشان می‌شد؛ چون می‌گفتند: پروردگارا! چرا رسولی به سوی ما گسیل نکردی تا قبل از آنکه به عذاب استیصال هلاک و بیچاره شویم، آیات تو را پیروی کنیم ؟20

با توجّه به این مطلب آشکار می‌شود که اطاعت از انبیاء و رسولان، از عوامل نجات از عذاب استیصال است.

٦. وجود ولیّ خدا

در داستان هلاک اقوام مختلف، وجود ولیّ خدا را می‌توان از عوامل رهایی عذاب دانست. صریح‌ترین آیه‌ای که دالّ بر این مطلب است، «آیة ٣٣ سورة انفال» است. چنان‌که گذشت، وجود پیامبر اکرم(ص) در میان امّت اسلام و استغفار امّت، مانع رسیدن عذاب به این امّت شده است.

خداوند به حضرت لوط(ع) امر می‌فرماید:

«شبانه اهلت را حرکت بده و از قریه بیرون ببر.»22

از این دستور مشخّص می‌شود که وجود لوط(ع) در میان قومش، به نوعی مانع از رسیدن عذاب به آنان است. از این‌رو خداوند به لوط(ع) امر می‌کند که با اهلش خارج گردد. همچنین دربارة قوم فرعون، خداوند به حضرت موسی(ع) چنین فرمان می‌دهد: «وَ اتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْواً إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُون»23

علّامه معتقد است که در این کلام، حذف و ایجاز به کار رفته که تقدیر آن چنین است:

ای موسی! بندگان مرا شبانه حرکت بده تا فرعون و لشکریانش به تعقیب شما برخیزند. شما به دریا می‌رسید. با عصا به دریا بزن تا راهی برای عبورتان باز شود. همین که از دریا گذشتی، آب را همچنان ساکن یا همچنان باز و به حال خود بگذار تا فرعونیان برسند و به امید رسیدن به بنی‌اسرائیل، داخل دریا شده، همگی غرق شوند.24

از این فرمان نیز استفاده می‌شود که وقتی حضرت موسی(ع) از دریا خارج شد، دریا بسته گشت و فرعونیان در آن غرق شدند.

نتیجه‌گیری

از این تحقیق یافته‌های ذیل حاصل شده است:

١. علّامه تکذیب حق، استکبار، عصیان و انکار آیات الهی، نداشتن بصیرت، غفلت، سکوت در ظلم و رضایت به آن، کفر، ظلم، فسق و فجور، طغیان و فساد را از عوامل زمینه‌ساز و موجبات عذاب استیصال دانسته است؛

٢. علّامه دیدگاه خود را در باب عذاب امّت اسلام ذیل «آیات ٣٢-٣٤ سورة انفال» مطرح می‌کند. این آیات به ظاهر با هم تعارض دارند؛ ولی علّامه این تعارض ظاهری را تشریح می‌کند و بر آن است که این دو آیه با آیات سابقه و لاحقه‌اش در یک سیاق نیستند و این دو آیه با آیات قبل و بعدش نازل نشده است. علّامه معتقد است آیات ٣٢ و ٣٣ دربارة رخداد غدیر و ولایت امام علی(ع) و کلامی است که از برخی اهل کتاب یا بعضی از کسانی که ایمان آورده‌اند و آنگاه مرتد شده‌اند، صادر شده است و منظور از عذاب که در آیه نفی شده، عذاب آسمانی موجب استیصال است که امّت اسلام را مانند عذاب سایر امم شامل می‌شود و خداوند سبحان در این آیه، چنین عذابی را از این امّت، مادام که رسول خدا(ص) زنده و در میان آنان است و نیز بعد از درگذشت آن جناب، مادام که امّت استغفار می‌کنند، نفی کرده است.

لذا بر اساس آیة ٣٣ سورة انفال و آیاتی که این امّت را وعدة عذابی می‌دهد که میان رسول خدا(ص) و امّت حکم می‌نماید، مستفاد می‌شود که در آینده، برای این امّت روزگاری است که استغفار از آنان منقطع می‌گردد و دیگر مؤمنی نمی‌ماند که استغفار کند و در چنان روزگاری، خداوند آنان را عذاب می‌کند؛

٣. علّامه در تبیین تفاوت عذاب‌های اقوام مختلف، ذیل موارد معدودی از آیات، بافت جغرافیایی و فرهنگی اقوام را در نظر می‌گیرد؛

٤. علّامه با توجّه به آیات مربوط به عذاب استیصال، عواملی چون عنایت و رحمت الهی، ایمان و تقوا، استغفار و توبه، شکرگزاری، اطاعت از انبیاء و وجود ولیّ خدا را موجب رهایی از عذاب استیصال می‌داند.

پی‌نوشت‌ها