کدام شناخت، کدام معرفت؟

امام زمان خود را بهتر بشناسیم

مرتضی مهدوی‌یگانه

موضوع کلاس استاد حسینی «آیة شریفة 180 سورة اعراف» بود که می‌فرماید:

«خدا بهترین نام‌ها را داراست؛ پس او را به این نام‌ها بخوانید.»1

امام صادق(ع) نیز فرمودند:

«به خدا سوگند، نام‌های نیکوی ما اهل بیت(ع) هستیم که خداوند از هیچ بنده‌ای عملی را نمی‌پذیرد مگر به معرفت ما.»2

ایشان در آغاز کلاس گفت: عرض کردیم:

1. ما گاهی خداوند را با اسم‌های لفظی‌اش می‌خوانیم؛ مثل یا الله، یا رحمن، یا رحیم و...؛

2. و گاهی با نام‌های عینی او و نام‌های عینی او در برترین مرتبت، اهل بیت(ع) هستند؛

3. خواندن خدا با نام‌های عینی به این است:

الف. خدا را به حقّ اهل بیت(ع) قسم بدهیم؛

ب. خدا را آن‌گونه که ایشان تعلیم فرموده‌اند، بخوانیم؛

ج. خدا را همراه با ولایت، امامت، محبّت و اطاعت ایشان بخوانیم که بدون آن، در واقع خواندنی تحقّق نمی‌پذیرد؛

د. اگر خود ایشان را نیز خواندیم و از ایشان طلب یاری و حاجت کردیم، به دلیل اینکه ایشان تجلّی کامل خدا در عالم هستند، در واقع خدا را خوانده‌ایم؛ چون تجلّی و جلوة کامل خدا فقط خدا را می‌نمایاند و شما در تجلّی، جز خدا را نمی‌بینید؛ مگر اینکه در نگرش خود دچار اشتباه شوید.

سپس استاد حسینی گفت: آیا مطالب برای دوستان گویا و رسا بود؟

برخی از دوستان اظهار داشتند: در مورد نکتة آخر فکر می‌کنیم هنوز مطلب کاملاً حل نشده است.

استاد حسینی گفت: بسیار خب. من دو مطلب را در توضیح فرمایش شما بیان می‌کنم:

مطلب اوّل این است که خداوند در «قرآن»، افعال جمع بسیار به کار برده است؛ مثل باران نازل کردیم (انزلنا)، ما بادها را فرستادیم (ارسلنا الریّاح)، ما آنان را عذاب کردیم (عذّبنا) و... به گفتة مفسّران، این امر به جز تفخیم و تعظیم شأن الهی، به اعتبار حضور ملائکه و کارگزاران الهی در کار خداوند است. بر این اساس، خداوند کارهای خود را به این کارگزاران نیز نسبت می‌دهد. خب دوستان بالاتر از ملائکه، ائمّه(ع) هستند و در واقع ملائکه به امر امام حیّ و حاضر هر زمان کار می‌کنند.3 بنابراین اگر نسبت دادن کارهای الهی به ملائکه صحیح باشد (که هست)، به طریق اولی نسبت دادن به ائمّه(ع) صحیح خواهد بود.

ما در نکتة دوم که مورد سؤال شما بود، همین حقیقت را بیان کردیم. طلب کردن حاجت و خواسته از ائمّه(ع) به این دلیل صحیح است که خود خدا در قرآن این‌گونه نسبت‌ها را مطرح فرموده است. البتّه دلایل دیگر نیز هست. این فقط یک دلیل بود.

امّا مطلب دوم: طبق گفتة اهل معرفت که از روایات معتبر اخذ شده و بر اساس مسئلة قرب نوافل، خداوند می‌شود دست ولیّ خود، چشم او، گوش او و...4 و از آن طرف، بر اساس مسئلة قرب فرائض، ولیّ خدا می‌شود دست خدا، گوش خدا، چشم خدا و... چنان‌که از امیرالمؤمنین علی(ع) نقل شده که فرمودند:

«منم علم الله و منم قلب الله و منم لسان الله و منم چشم خدا (عین الله) و پهلوی خدا (جنب الله) و منم دست خدا (ید الله).»5

روشن است که این تعابیر نوعاً کنایی است؛ زیرا خدای متعال جسم نیست و اعضا و جوارح مادّی ندارد؛ امّا وقتی بخواهند از علوّ مقام عبد در مراحل توحید و قرب الهی - خصوصاً اگر آن عبد، معصوم باشد - تعبیر بیاورند، این‌گونه تعبیرات را ذکر می‌کنند. ما در فارسی نیز بعضاً عبارات و تعابیری این‌گونه می‌آوریم.

این را نیز عرض کنم که از فرازهای جنب الله و قلب الله تعجّب نکنید.این عبارت در «آیة 56 سورة زمر» در قرآن آمده است. باز معلوم است که خداوند پهلو ندارد؛ چون جسم نیست؛ امّا کنایه از نزدیکی چیزی به چیزی است. ما نیز می‌گوییم فلانی پهلوی من نشست؛ یعنی در کنار من یا چسبیده به من نشست. از این جهت است که جنب الله در روایات - به تعبیر علّامه طباطبایی؟ره؟ در «المیزان» - تطبیق بر

ائمّه(ع)، خصوصاً امیرالمؤمنین علی(ع) شده است.6 دلیل این تطبیق (در بطن قرآن) نیز جز این نیست که کسی نزدیک‌تر از ایشان به خدا وجود ندارد.

امّا قلب الله نیز به تعبیر جناب شیخ صدوق؟ره؟ در «التوحید»، یعنی قلبی که خدا او را در ظرف علم خویش قرار داده و مثل عبدالله و بیت الله، مخلوق است.

نگارنده گوید: ممکن هم هست قلب الله به معنای مرکز فرماندهی امور کائنات به اذن الهی باشد و معلوم است که خداوند علم و قدرت لازم برای چنین شأنی را به امام می‌دهد و امام قادر به حفظ و نگهداری این شأن است و لذا از او به «قلب الله الواعی؛ قلب حفظ کننده» تعبیر شده است.

به هر حال سخنی در موضوع قرب فرایض بود که ولیّ مقرّب و معصوم الهی در اثر قرب بی‌کرانش به حضرت حق، به آن می‌رسد و دست و چشم و گوش و قلب خدا می‌شود.

در اینجا دوستان! من از شما می‌پرسم اگر برخی کارهای خدا به چنین انسانی با چنین جایگاهی نسبت داده شود، مشکلی دارد؟ قطعاً خیر.

عزیزان! از این آیات و روایات بسیار دیگری - و نیز با استفاد به مسائل عرفانی زیادی - می‌توان برای مطالبی که گفتیم، استدلال کرد؛ امّا اینجا کلاس درسی است که نمی‌خواهیم آن را با اصطلاحات یا حتّی روایات دارای مضمون و حقایق مشکل علمی، سخت کنیم.

در مجموع دریافتیم امام در اثر قرب فراوان به خداوند چنان به او نزدیک شده که در مقام فعل (نه در مقام ذات) برخی از افعال او را می‌توان به وی نسبت داد و به همین دلیل مقام و شأن، می‌توان از او درخواست حاجت کرد. اگر امام ید الله است (که هست)، پس چه اشکال دارد از او چیزی بخواهیم؟ با اینکه می‌دانیم خواستن از او در واقع خواستن از خداست. به علاوه هنگامی که شما چیزی از دست کسی می‌گیرید، اصلاً متوجّه دست او نمی‌شوید؛ بلکه شما غرق در خود آن شخص هستید؛ ولی او با دستش به شما می‌دهد.

همچنین فهمیدیم شأن مذکور (در وجود امام) و توجّه به او در این شأن، یکی از مصادیق خواندن خدا با نام‌های عینی اوست که در بحث ما در آن است و این خود از معانی و مصادیق «فادعوه بها» در آیة 180 سورة اعراف است که دربارة آن سخن گفتیم.

قبول عمل فقط با ولایت

امّا دوستان! بقیّة روایت امام صادق(ع).

استاد حسینی با ذکر این جمله به بحث خود چنین ادامه داد: حضرت در پایان حدیث خود فرمودند:

«ما اهل بیت(ع) نام‌های نیکوی خداوند هستیم که او هیچ عملی از بندگان نمی‌پذیرد؛ مگر به معرفت ما.»

یعنی مگر اینکه آن عبد، ما و شأن ولایت و اطاعت و امامت ما را شناخته باشد.

در اینجا آقای علوی گفت: استاد! کم نیستند کسانی که ائمّه(ع) و شئون ایشان را به خوبی می‌شناسند؛ امّا فقط می‌شناسند؛ ولی به این مقامات اعتراف نمی‌کنند و آنها را نمی‌پذیرند.

استاد حسینی گفت: بله؛ نکتة خوبی را گفتید. مراد از «معرفتنا» به رسمیت شناختن آن مقامات و زیر بار آنها رفتن است؛ یعنی امامت و ولایت ائمّه(ع) را باید بپذیرند، به آن اعتراف کنند و خود را مأموم و پیرو ایشان قرار دهند و اوّلین مرحلة آن این است که امیرالمؤمنین علی(ع) را جانشین بلافصل پیامبر خدا(ص) و سپس ائمّه(ع) را تا امام عصر(عج)، همین‌گونه بعد از آن حضرت به رسمیت بشناسند.

ببینید عزیزان! این درست است که خداوند در «آیة 56 سورة ذاریات» می‌فرماید: «من جنّ و انس را خلق نکردم؛ مگر اینکه مرا عبادت کنند.» امّا در آیات زیادی نیز گفته شده که باید شروط آن را به‌جا آورند؛ مثل توبه، عمل صالح، اهتدا7 و امثال آنها. این ایمان، توبه، عمل صالح، جبران گذشته، اهتدا و مانند آن، روی هم که جمع می شود، ولایت را تشکیل می‌دهد و لذا در آن روایات فرمود خدا هیچ عملی را بدون ولایت قبول نمی‌کند. در عین حال همواره کل بزرگتر از جزء است؛ یعنی ولایت بزرگتر و مهم‌تر از موارد دیگر است. از این‌رو:

1. در روایات زیادی فرمودند اسلام بر پنج پایه بنا نهاده شده: نماز، روزه، حج، جهاد . ولایت؛ امّا ولایت بر آن چهار عنصر دیگر حاکم است و کلید آنها محسوب می‌گردد؛8

2. به همین دلیل اگر در اجزاء نقص و اشکالی وجود داشته باشد، مثلاً عبد در عبادات یا توبه و عمل صالحش کم و کاستی مرتکب شده باشد (امّا در ولایت و محبّت اهل بیت(ع) بی‌نقص باشد)، آن کل به ترمیم اجزای ناقص و شفاعت آنها می‌پردازد.

کدام شناخت و معرفت؟

در اینجا استاد حسینی نفس بلندی کشید و ادامه داد: عزیزان! در روایت امام صادق(ع) همة این... در کلمة «معرفتنا» بیان شده است. روشن است که امام از معرفت بدون ولایت سخن نمی‌گوید؛ زیرا اگر کسی واقعاً زیر بار ولایت و امامت و اطاعت ائمّه(ع) نرود، در واقع آن معرفت را نیز عملاً و حقیقتاً انکار کرده است. به علاوه معرفت اگر واقعاً معرفت باشد، ولایت‌پذیری و اطاعت به دنبال می‌آورد. معرفت به زبان ساده و عوامانه، یعنی اینکه من بشناسم این آقا (که نام و شأنش امام است)، دارای همة خوبی ها، کمالات، زیبایی‌ها و فضایل انسانی و تمام صفات الهی است و در عالم از او بهتر کسی نیست و سعادت دنیا و آخرت انسان و جامعه و امّت و بشریت، همه در پیروی از او است. خب، رها کردن این آقا و پیروی از کسانی که هیچ فضیلتی ندارند، آیا واقعاً معرفت امام است؟ پاسخ به حکم خرد و شرع و فرزانگی و فرهیختگی و انسانیت و ... منفی است.

پی‌نوشت‌ها: