شئون و مقامات خلیفة الله

سردبیر

در گفت‌وگو از حضرت صاحب الزّمان(عج)، مهدویت و فرهنگ مهدوی، ضرورتاً بایستی از دو وجه خاص از ایشان، مقام وجایگاهشان در جغرافیای تفکّر دینی ادیان توحیدی پرسش کرد: یکی آنکه دریافت او به حقیقت کیست؟ و دیگر آنکه دریافت به کدامیک از مراتب این حقیقت دست یافته‌ایم؟

سؤال اوّل معطوف به ضرورت شناخت شأن الهی، حیثیت وجودی، حقیقت نوری و مأموریت محوّله به ایشان، به عنوان وصیّ حضرت خاتم الانبیاء(ص) و ولایت کلّیه و تصرّفی ایشان در نسبت با جمیع ساکنان عالم امکان است.

فقر و نقص انسان برای پر کشیدن تا قلّة قاف وجود و وقوف به حقایق سابق الذّکر، ناگزیر ما را در پی پاسخ به سراغ احادیث مأثوره، ادعیه و زیارات وارد شده توسّط خاندان وحی می‌فرستد.

یکی از جامع‌ترین این منابع، «زیارت جامعة کبیره» صادره از امام هادی(ع) است. این زیارت‌نامه در پاسخ به پرسش یاد‌شده، ایشان و اجداد طاهرینشان را که جملگی نوری واحدند (کُلهّم نورٌ واحد)،1 چنین معرّفی می‌نماید:

«... السَّلامُ عَلَی أَئِمَّةِ الْهُدَی، وَمَصابِيحِ الدُّجَی، وَأَعْلامِ التُّقَی، وَذَوِي النُّهَی وَأُولِي الْحِجَی، وَكَهْفِ الْوَرَی، وَوَرَثَةِ الْأَنْبِياءِ، وَالْمَثَلِ الْأَعْلَی...؛

اینان پیشوایان هدایت و چراغ‌های راهنما در تاریکی و پرچم‌های پرهیزگاری و صاحبان خرد و دارندگان زیرکی و پناهگاه مردم و وارثان انبیای الهی و نمونة برتر و دعوت نیکوتر و حجّت‌های خداوند (بر اهل دنیا و آخرت،...) و جایگاه شناخت و معرفت خداوند و مَسکن‌های برکت خداوند و معدن‌های حکمت خداوند و نگهبانان راز و حاملان کتاب خدا و جانشینان و اوصیای رسول خدا(ص)، حاملان کتاب خدا و فرزندان رسول خداوندند... درود خدا بر او و خاندان و رحمت و برکات خدا بر آنان باد!»2

و ضرورتاً آنان را که واجد جمیع مقامات و شئونات الهی‌اند، مذکورند به نحو خاص، این‌چنین مخاطب قرار داده‌اند:

«شمایید صراط مستقیم، گواهان خانة فنا [دنیا] و شفیعان خانة بقا [قیامت] و رحمت پیوسته و نشانة انباشته و امانت محفوظ نگهداشته شده و درگاه حقّی که مردم به آن آزموده می‌شوند...»

نایل آمدن به این مرتبه از معرفت دربارة ایشان، مؤمنان صمیمی و صادق را بر آن می‌دارد تا بر آستان ایشان سر بسایند و از روی اخلاص و خشوع، خطاب به ایشان اعلام کنند:

«قلبم تسلیم شماست، رأیم تابع شماست، یاری‌ام برای شما مهیّاست تا زمانی که خداوند دینش را به وسیلة شما احیاء کند و شما را در ایّامش بازگرداند و برای

[اجرای] عدالتش آشکارتان کند و در زمینش پابرجایتان فرماید، پس ما: با شماییم؛ با شما، نه با غیر شما، به شما ایمان آوردم. آخرین شما را دوست دارم؛ همان‌طور که اوّلین شما را دوست داشتم... به سوی خداوند از دشمنانتان بیزاری می‌جویم و نیز بیزاری نمودم از جبت و طاغوت و شیاطین و گروهشان، آن ستم‌کنندگان به شما و منکران حقّتان و خارج شدگان از ولایتتان و غصب‌کنندگان میراثتان و شک‌کنندگان در حقّانیّتتان و منحرف‌شوندگان از حضرتتان...»

اسماء و القاب حقیقی‌اند!

جملة اسماء و القابی که ما بر خود یا فرزندانمان گذارده یا آنان را بدان منتسب و ملقّب می‌سازیم، اعتباری‌اند؛ به عبارت دیگر، آن فرزندان و اشخاص خوانده شده، مسمّای حقیقی آن اسماء نیستند؛ چنان‌که از میان هزاران مرد که آنان را شجاع، جواد، کریم، شفیع و لطیف می‌خوانیم، کمتر شخصی را می‌توان شناسایی کرد که به حقیقت مسمّایی برای آن اسم‌ها باشد یا صفات شجاعت و کرامت و لطافت در او به منصة ظهور و پیدایی رسیده باشد. ضرب‌المثلی است بین مردم که گاه می‌گویند: برعکس نهند نام زنگی کافور!

در فرهنگ اصطلاحات اصول، در تعریف از امور و مفاهیم اصیل آمده است:

«امور و مفاهیم اصیل عبارتند از آنچه در عالم خارج، تحقّق عینی دارد و معلول علّت‌های خاصّ تکوینی می‌باشند و تنها با انشای لفظی و قصد و اراده محقّق نمی‌شوند؛ بلکه باید علّت‌های خاصّ آنها موجود باشند.»3

در مقابل، «مفاهیم اعتباری» برخلاف مفاهیم حقیقی، مفاهیمی غیر ماهوی هستند؛ یعنی این قابلیت را ندارند که هم در ذهن بیایند و هم در خارج موجود شوند. این مفاهیم میان مفهوم و مصداق عینیت برقرار نیست و حملشان بر مصادیقشان به صورت حمل ماهیت بر افرادش نیست که از طریق مفهوم بتوان به حقیقت مصداق راه یافت.»4

حسب عادت و سنّت، پدران و مادران، به امید آنکه صفات پسندیدة موجود و حاضر در انبیاء، رُسل و معصومان(ع) در فرزندانشان محقّق و آنان، متّصف و متخلّق به آن صفات شوند، نام‌های ستودة آن اولیاء را بر فرزندانشان می‌گذارند و بدان نام‌ها آنان را می‌خوانند. محتمل است به اذن الله و تحت مراقبت و مباشرت معلّمان و مربّیان، سهمی از آن صفات در پاره‌ای از آن اطفال محقّق شود و در مقابل، ممکن است فرزندی، مصداق همان ضرب‌المثل شود؛ یعنی: برعکس نهند نام زنگی کافور!

امّا این معنا دربارة حضرات معصومان(ع) صدق نمی‌کند؛ یعنی آنان متخلّق به حقیقت اسمایی هستند که از آسمان بر آنان گذارده شده است؛ به عبارتی ایشان واجد حقیقت اسمی هستند که ایشان را بدان موسوم ساخته‌اند و مابه ازای خارجی آن صفات پسنده و اسمای حسنی در عالم خارج و در عینیت تمامند؛ یعنی حقیقت اسمای حسنی در ایشان به ظهور رسیده است. در مراتبی تأمّل در اسماء و القاب و توجّه به حقیقت مستور نهفته در آن اسماء و القاب، مجال کسب معرفت و شناخت ایشان را موجب می‌شود.

در حدیث زیر امام محمّدباقر(ع) برخی صفات حضرات معصومان(ع) را برشمرده‌اند: راوی می‌گوید:

خدمت حضرت امام محمّدباقر(ع) بودم. بدون آنکه چیزی از آن جناب بپرسند، فرمودند:

«ما حجّت خدا و باب الله و لسان الله و وجه الله و عین الله در میان مردم هستیم. ما والیان امر الهی در میان بندگان خدا هستیم.»5

اجازه می‌خواهم عرض کنم تجلّی و ظهور صفات متعالی کمالی در آن ذوات مقدّسه بر نام‌گذاری ایشان که در زمان تولّد اتّفاق افتاده، سبقت دارد؛ به عبارت دیگر صفات کمالی، ذاتی ایشان است و مستغنی از اکتسابند. به همین دلیل است که ایشان را اختیار شدة خداوند متعال می‌شناسیم، واجد اولویت تمام در خلقت نوری، پیش از خلق جمیع ساکنان عالم امکان.

امام، از زبان امام امیر‌المؤمنین(ع)6

بُرسی در «مشارق الانوار» از طارق بن شهاب از حضرت امیر‌المؤمنین(ع) نقل می‌کند که فرمودند:

«ای طارق! امام کلمة الله و حجّت خدا و وجه خدا و نور خدا و حجاب خدا و نشانه و آیت خدا است. خدا او را انتخاب می‌کند و آنچه بخواهد، در او قرار می‌دهد. به واسطة همین مقام، اطاعت و ولایتش بر تمام خلق واجب است. او ولیّ خدا در آسمان‌ها و زمین است. این پیمان برای او از جمیع بندگانش گرفته شده است. هر که خود را بر او مقدّم بدارد، کافر به خداست. امام هر کار که مایل است بکند و هرچه خدا بخواهد، انجام می‌دهد.

بر دست راستش [امام] نوشته می‌شود: «وَ تَمّت کَلِمَةٌ رَبِّکَ صِدقاً وَ عَدلاً». پس او به راستی و حقیقت مظهر عدالت است. [خداوند] برایش استوانه‌ای از نور قرار می‌دهد از زمین تا آسمان تا اعمال بندگان را به وسیلة آن می‌بیند و بر قامتش لباس عظمت می‌پوشد و او از غیب آگاه و بر اسرار مطّلع است. بین مشرق و مغرب را می‌بیند. چیزی بر او از ملک و ملکوت پوشیده نیست و زبان پرندگان را هنگام ولادت می‌داند.

خداوند او را برای وحی انتخاب نموده و بر اسرار مطّلع و به کلام خود تأیید کرده و به او حکمت تفهمیم نموده و دلش را مرکز ارادة خود قرار داده است. به نامش سلطنت زده شده و به حکمفرمایی او اقرار شده و به اطاعت از او امر شده است و باید از او اطاعت کنند...

زیرا منصب امامت، میراث انبیاء و مقام و مرتبة اصفیاء و برگزیدگان و خلیفة خدا و جانشین پیامبران است. امامت، عصمت و ولایت و سلطنت و هدایت است. او سبب کامل شدن دین و موجب سنگین شدن ترازوی اعمال است.

امام هدف جویندگان و مرکز نور برای پذیرندگان هدایت و راه رهسپاران و خورشید درخشان دل‌های عارفان است. ولایت او سبب رستگاری و اطاعتش در زندگی واجب است و ذخیرة آخرت بعد از مرگ است و عزّت مؤمنان و شفیع گناهکاران و نجات دوستان و رستگاری پیروان است؛ چون او رأس اسلام و کمال ایمان و عارف به حدود احکام و مبیّن حلال از حرام است.

این مقامی است که به آن نمی‌رسد؛ مگر کسی که خداوند او را انتخابش کرده باشد و او را مقدّم داشته باشد و به او ولایت و حکومت داده باشد. پس ولایت و حکمفرایی برای او است. ولایت حفظ مرزها، تدبیر کارها و تعدید و تنظیم ایّام و ماه‌ها است.

امام آب خوشگوار در تشنگی و راهنمای هدایت است. امام پاک از گناه و آگاه از غیب است. امام خورشید درخشان بر بندگان است. به مقام او کسی را یارای چشم داشتن یا دست رساندن نیست؛ این آیه به همان معنی اشاره دارد: «وَ لِلّهِ العِزّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلمُؤمِنینَ» مؤمنان عبارتند از علی و خاندانش. پس عزّت اختصاص به پیامبر و عترتش دارد؛ پیامبر و عترتش از یکدیگر تا ابد جدا نمی‌شوند.

امامان مرکز دایرة ایمان هستند و قطب وجود و آسمان جود و شرف و نور خورشید عظمت و روشنی ماه و پایه و مبدأ و معنا و مبنای عزّت و مجد. امام چراغ فروزان و راه و شریعت و آب خروشان و دریای تلخ و ماه تابان و برکة گوارا و راه آشکار و راهنمایی دلسوز در گرفتاری‌ها و ابری باران‌زا و بارانی پیوسته و بدر کامل و راهنمای فاضل و آسمان سایه‌افکن و نعمت بزرگ و دریای خشک نشدنی و شخصیتی که قابل توصیف نیست و سرچشمه‌ای پر آب و باغستانی شاداب و گلی خوشبو و ماه خوشرو و ستارة درخشان و بوی خوش پراکنده و عمل صالح و منبع سود...

امام چراغ فروزان و راه و روش و آب سرشار و دریای زخار و ماه تابان و آبگیری گوارا و راه آشکار و راهنمایی دلسوز در گرفتاری‌ها و ابری باران‌زا و بارانی ژاله‌سان و بدر کامل و دلیل فاضل و آسمان سایه افکن و نعمت بزرگ و دریای خشک نشدنی و شخصیتی‌ که قابل توصیف نیست و سرچشمه‌ای پر آب و باغستانی شاداب و گلی خوشبو و ماهی خوش‌رو و ستاره‌ای درخشان و کانونی عطرزا و عمل صالح و منبع سود و راه واضح و طبیب دلسوز و پدر مهربان است. پناه بندگان در گرفتاری‌ها و حاکم و امر و نهی کننده، نگاهبان از جانب خدا بر خلایق و امین پروردگار بر حقایق و حجّت او بر مردم و راه هموار در زمین و بلاد پاک از گناه و پیراسته از عیوب و آگاه بر اسرار غیبی. ظاهرش را نمی‌توان مالک شد و باطنش را نمی‌توان درک کرد. یگانة روزگار و خلیفة خدا در امر و نهی، مثل و مانند ندارد و کسی را یارای برابری با او نیست.

چه کسی می‌تواند عارف به مقام ما شود یا به درجات ما واقف گردد و شاهد عظمت ما باشد و منزلت ما را دریابد؟ عقل و خردها حیران است و اندیشه سرگردان. دربارة آنچه می‌گویم، بزرگان کوچک هستند و علما و دانشمندان ناتوان و شعرا گنگ و بلیغان لال و سخنوران الکن و فصیحان عاجزند. آسمان و زمین در مقام ستایش اولیاء اظهار کوچکی می‌نمایند.

آیا می‌توان معرفت یافت یا وصف کرد یا شناخت یا فهمید یا درک کرد یا احاطه کرد بر کسی که پرتو جلال کبریا است و افتخار زمین و آسمان است؟

مقام آل محمّد(ع) از وصف ستایشگران و توصیف وصف‌کنندگان و اینکه احدی را با آنها مقایسه نمود، بزرگتر است.»

چگونه می‌توان مقایسه کرد با اینکه آنها کلمة عالی و نام درخشان و وحدانیت کبریایی هستند که هر کس به آنها پشت کند یا کناره گیرد، از توحید فاصله گرفته است و اینان حجاب اعظم خداوند هستند.

چگونه می‌توان چنین شخصیت‌هایی را [با آن مقامات و شئون] انتخاب تعیین نمود و کجا عقل‌ها می‌توانند آنها را درک کنند؟

چه کسی می‌تواند آنها را که من توصیف نمودم، بشناسد یا وصف کند؟ هرگاه گمان بردند که چنین موقعیت و مقامی می‌تواند در غیر آل محمّد(ع) حاضر باشد، دروغ گفتند و گمراه شدند و گوساله‌ای را به خدایی پذیرفتند و در گروه شیاطین وارد شدند. تمام این انحرافات حادث شده به واسطة عقده و کینه‌ای بود که با آل محمّد(ع) و خاندان عصمت داشتند و حسادتی که به منشأ رسالت و حکمت می‌ورزیدند. شیطان اعمالشان را زینت بخشید و آنها را تشویق کرد. مرگ بر آنها باد! چگونه فردی نادان، پرستندة بت‌ها، فراری از جنگ‌ها را به عنوان امام اختیار و انتخاب کردند؟ در حالی که امام باید عالمی باشد که جهل بر او راه نیابد و شجاعی که ترسی او را فرا نگیرد و در نژاد و نسب، بی‌مانند باشد. امام [مقیم] در بالاترین خانوادة قریش و عظیم‌ترین فرزندان هاشم و بازماندگان ابراهیم است و منبع سخاوت و چون جان پیامبر و شخصیت مورد رضای خدا و گوینده از جانب خدا است.

او [امام] بالاترین شخصیت‌ها و از دودمان عبد مناف، آگاه به ادارة تدبیر و سیاست و شایستة مقام زعامت و رهبری است و تا روز قیامت واجب الاطاعه است. دلش گنجینة اسرار خدا و زبانش گویای اسرار الهی است. امام به دور از گناه و اشتباه و پیروز و موفّق است؛ نه ترسو و نادان.

ای طارق! [این مردم] چنین امامی را رها کردند و پیرو هوای خویش گردیدند؛ چه کسی گمراه‌تر است از آن کسی که پیرو هوای نفس خویش گردد؟

ای طارق! امام انسانی ملکوتی و پیکری آسمانی و امر الهی و روحی قدسی، مقامی والا و نور اعلی و سرّ مخفی است. او ذاتش فرشته‌ای و صفاتش الهی و حسناتش فراوان و به اسرار آگاه و برگزیدة پروردگار و به نص، معیّن شده از جانب پروردگار صادق امین است.»

تمام این مقامات اختصاص به آل محمّد(ع) دارد و کسی با آنها شریک نیست؛ زیرا آنها معدن وحی و معنی تأویل و مورد عنایت پروردگار جلیل و محلّ نزول جبرئیل امین و برگزیدة خدا، سرّ الله، کلمة الله، شجرة نبوّت، منشأ اخلاص، سرچشمة گفتار و عالی‌ترین راهنمای مردم و محکم‌کنندة رسالت و نور خدا هستند، جنب الله، ودیعة او، کلمة الله و کلید حکمت او و چراغ رحمت خدا و سرچشمه‌های نعمت او و راه به سوی خدا هستند و اینان چشمة سلسبیل، ترازوی عدل و شریعت و راه مستقیم و ذکر حکیم هستند و وجه کریم، نور قدیم و شخصیت‌هایی شایستة بزرگ داشتن، تعظیم و ارزش نهادن و پیش داشتن و برتری دادن و رجحان نهادن هستند و جانشینان پیامبر جوانمرد و بخشنده و فرزندان پیامبر دلسوز و مشفق و

امینان خداوند علیّ عظیمند: «ذُرِّیّةً بَعضُها مِن بَعضٍ وَ اللهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ؛ آنها فرزندان و (دودمانی) بودند که (از نظر پاکی و تقوا و فضیلت) بعضی از بعض دیگر گرفته شده بودند و خداوند، شنوا و دانا است.»

[آل محمّد(ع)] رکن اصلی و راهی استوار هستند. هر که آنها را بشناسد و از ایشان اقتباس کند، از آنها است. به همین معنی اشاره دارد این آیه: «فَمَن تَبِعَنِی فَإِنّهُ مِنِّی؛ هر کس از من پیروی کند، از من است.»

خداوند آنها را از نور عظمت خویش آفریده و ولایت جهان را به آنها داده است. سرّ خدا، ذخیره شده و اولیای مقرّب او و امر خدا بین کاف و نون هستند. دعوت به سوی او می‌کنند و از جانب او سخن می‌گویند و به امرش عمل می‌نمایند.

علم انبیاء در مقابل علم آنها و سرّ اوصیاء با مقایسه با سرّ ایشان و عزّت اولیاء در مقام عزّت آنها، مانند قطره در مقابل دریا و ذرّه‌ای در مقابل بیابان است و آسمان‌ها و زمین در نزد امام، مانند دست اوست، نسبت به کف دستش. ظاهرش را از باطن و خوبش را از بد و خشکی را از تر تمیز می‌دهد؛ زیرا خداوند پیامبرش را از علم گذشته و آینده مطّلع کرده است و او اینها را در اختیار اوصیای والاگوهر و شریف نهاده. هر که منکر این مقام باشد، شقی و ملعون است که مورد لعنت لعنت‌کنندگان قرار دارد.

چگونه خداوند اطاعت کسی را بر مردم واجب می‌کند که راه به ملکوت آسمان‌ها و زمین نداشته باشد. هر سخنی از اهل بیت(ع) (به جهت عمق فرمایش‌های ایشان) به هفتاد وجه و بیان قابل تفسیر هست و هر آنچه در فرمایش‌های خداوند متعال از «قرآن کریم» آمده است و در آن از چشم، صورت، دست و پهلوی خدا سخن به میان آمده است، مراد از آن امام است.»

زیرا او [امام] جنب الله و وجه الله است؛ یعنی حقّ الله، علم الله، عین الله، ید الله، آنها جانب بلند و چهرة خشنود و سرچشمة سیراب‌کننده، راه راست، وسیلة به سوی خدا و واسطة عفو و رضای او هستند.

آنها سرّ خدای واحد یکتا هستند. کسی را نمی‌توان با آنها مقایسه کرد. مورد لطف خاص و خالص خدا و سرّ خداوند دیّان و کلمة الله و باب ایمان و کعبة او، حجّت الله و راه روشن او، راهنمای هدایت و پرچم توحید و فضل خدا و رحمت او و عین الیقین و حقیقت آن و راه حق و عصمت او و مبدأ وجود و منتهایش و قدرت پروردگار و مشیّت او و امّ الکتاب و خاتمة آن و فصل الخطاب و دلالتش و گنجینة وحی و نگهبان آن و آیة ذکر و ترجمة آن و معدن تنزیل و نهایت آن هستند.

آل محمّد(ع) ستارگان آسمانی و انوار علوی هستند که از خورشید عصمت حضرت فاطمه(س) می‌درخشند در آسمان عظمت محمّد و شاخسار نبوی و درخت احمدی و اسرار الهی که در پیکر بشری به ودیعت قرار گرفته‌اند و ذرّیة پاک و عترت هاشمی که هدایت‌شده و هدایت‌کننده هستند. آنها بهترین افراد بشر هستند.»

آنها ائمّة اطهار و عترت معصوم(ع) و ذرّیة گرامی و هدایت‌کننده و بزرگان صدّیقین و اوصیای برگزیده و اسباط پسندیده و هادیان هدایت‌یافته و پیشانی سپیدان مبارک و پر خیر و برکت از آل طه و یاسین و حجّت‌های خدا بر اوّلین و آخرین هستند.

نام آنها بر سنگ‌ها و برگ‌های درختان و بال پرندگان و ابواب بهشت و جهنّم و بر عرش و افلاک و بال و پر ملائکه و بر حجاب‌های جلال الهی و سراپردة عزّ و جمال خداوندی نوشته شده است. به نام آنها پرندگان تسبیح می‌کنند و ماهیان دریای ژرف برای شیعیان آنها استغفار می‌نمایند. خداوند احدی را خلق نکرده؛ مگر اینکه از ایشان اقرار به وحدانیت و ولایت ذرّیة پاک و بیزاری از دشمنان آنها گرفته است.7 عرش استقرار نیافت تا بر آن با نور نوشته شد: «لا إِلهَ إِلّا اللهُ مُحَمدٌ رَسُولُ اللهِ علی ولی الله.»8

آنچه از زبان حضرت مولی الموحّدین(ع) در معرّفی و توصیف ذوات مقدّسة چهارده خورشید آسمان ولایت بیان شد، به دلیل عظمت و فخامت و بلندای معانی، در زمرة احادیث صَعب مستصعب9 شناسایی می‌شود. به فرمودة امام صادق(ع):

«حدیث ما صعب و مستصعب است؛ تحمّل آن را ندارد جز سینه‌های نورانی یا دل‌های سالم یا اخلاق نیکو. همانا خداوند از بنی‌آدم (به ربوبیت خود) پیمان گرفت و فرمودند: «آیا من پروردگار شما نیستم؟» پس هر که نسبت به ما (به پیمان خویش) وفا کند، خدا بهشت را به او پاداش دهد و هر که ما را دشمن دارد و حق را به ما نرساند، همیشه جاودان در دوزخ است.»10

احادیث متعدّدی از زبان اهل بیت(ع)، وارد شده که حدیث و شناخت آل‌محمّد(ع) را صعب و مستصعب، یعنی فراتر از صعب شناخته‌اند. دلیل سخت آمدن این

معانی بر فهم و درک همگان، از وجهی معطوف به نقصان و ضعف وسعت وجودی مردم است؛ زیرا ظرفیت وجودی و آمادگی قلبی و وسعت علمی همة مردم یکسان نیست. برخی فراتر از دیگری است؛ از وجه دیگر، معطوف به ژرفا و وسعت فضایل و کمالات موجود در وجود آن معصومان عالی‌مقام است؛ در حدّی که درک و هضم آن‌همه از عهدة همگان برنمی‌آید.

صعب، یعنی مرکبی که به کسی سواری نداده است و مَستصعب، یعنی مرکب گریز پایی که چون کسی را می‌بیند، می‌گریزد.11 در یک کلام، به این معنی است که عقول و علوم بشر، به دلیل ضعف و نقصان، مجال احاطه یافتن و مسلّط شدن بر بلندا و عظمت آن را ندارد و از افق درک و فهم همگان خارج است؛ الّا آنکه برخی روایات، جماعتی خاص را مستثنی ساخته و فرموده‌اند اینان را ظرفیت درک این‌همه معانی بلند عطا کرده‌اند.

ابوحمزه ثمالی می‌گوید: شنیدم امام محمّد باقر(ع) می‌فرمایند:

«حدیث ما سخت و دشواریاب است. آن همه را جز پیامبری مرسل یا فرشته‌ای مقرّب یا بنده‌ای که خداوند قلبش را به ایمان آزموده باشد، تاب نمی‌آورد.»

سپس فرمودند:

«ای ابوحمزه! آیا نمی‌بینی که خداوند برای امر ما از میان فرشتگان، مقرّبان و از میان پیامبران، مرسلین و از میان مؤمنان، آزموده‌شدگان را برگزید؟»12

قرآن چند بطن دارد؟ (بطون قرآن)

مشهور است که «قرآن» دارای هفتاد بطن است. در کتاب «جواهر الکلام»، ضمن مبحثی دربارة قرآن آمده است: هر باطنی از آن، باطنی دارد تا هفتاد بطن.13

در مقدّمة «تفسیر المیزان» نیز آمده است:

روایت‌هایی از پیامبر(ص) و ائمّة اهل بیت(ع) در این خصوص وارد شده است؛ مانند این فرمایش آنان که: «قرآن ظاهری دارد و باطنی و باطن آن هم باطنی دارد تا هفت باطن.» یا «تا هفتاد باطن.»14

اعداد هفت و هفتاد، هماره نماد و نشانة کثرت و دلالت بر خارج از شمار بودن امری می‌کند و مبیّن حدّی معیّن و محدود و محصورشده نیست؛ چنان‌که سیّد حیدر آملی، از عرفای امامیه در قرن هشتم، در «جامع الاسرار» ضمن اشاره به این حدیث، به احادیث دیگری که بطون قرآن کریم را «هفتصد بطن» و «هفتاد هزار بطن» می‌دانند نیز اشاره کرده است:

پیامبر(ص) فرمودند: «قرآن ظاهری و باطنی دارد و باطن آن هم باطنی دارد تا هفت بطن.» هفتاد بطن و هفتصد بطن و هفتاد هزار بطن و جز اینها روایت شده است.»

اگرچه این‌گونه منابع در زمرة منابع حدیثی شناخته نمی‌شوند، امّا در این امر تردیدی نیست. کلام و کلمات قرآن، وحی منزل، نازل شده از سوی حضرت حق جلّ و علاست، مستقر در بلندای قاف وجود، خارج از دسترس جمیع ساکنان عالم امکان. خداوند مستغنی به ذات، احد و واحد و صمد که مراتب معرفتش، خارج از شمار و حدّ درک و دریافت جمیع انبیاء و رُسل است؛ چنان‌که حضرت اشرف الانبیاء و رُسل(ص) که در شب معراج تا مقام «قابَ قَوسَین أو أدنی»15 سیر کرد و بدان‌جا رسید که حضرت جبرئیل امین(ع) در همراهی‌اش درماند، در معرفت حضرت باری فرمودند:

«ما تو را چنان‌که حقّ معرفتت می‌باشد، نشناختیم و ما تو را آن‌گونه که حقّ عبادت توست، پرستش نکردیم.»16

با این بیان چگونه ممکن است بتوان برای وسعت و ژرفای کلام قدسی حضرت حق، در آن عظمت و بلندا و درک معانی و مفاهیم تو در توی آن، قائل به حدّ و حصری شد؟ به همین دلیل است که درک بطون قرآن مجید را منحصر به «راسخون في العلم» دانسته‌اند؛

هم آنان که دربارة ایشان فرموده‌اند:

آنان مهبط وحی، موضع الرسالة، مترجم وحی و محلّ رفت و آمد ملائکه‌اند.

خداوند متعال در «آیة 162 از سورة نساء» و همچنین «آیة 7 از سورة آل عمران» به «راسخون در علم» اشاره فرموده است.

«... وَ ما یَعلمُ تأویلَهُ الّا الله و الرّاسخونَ في العِلم؛17

اوست که این کتاب را بر تو نازل کرد که بخشی از آن کتاب، آیات محکم است. آنها اصل و اساس کتابند و بخشی دیگر آیات متشابه است... در صورتی که تأویل آنها را جز خدا و راسخان در علم نمی‌دانند.»

میزان و درجة علم راسخون در علم را خداوند بلافاصله بعد از خودش ذکر فرموده و از این‌رو، خود و ایشان را در تفسیر و تأویل و کشف بطون قرآن محصور و منحصر معرّفی فرموده است.

بسیاری روایات، مراد و مصداق از «راسخون و علم» را پیامبر(ص) و ائمّه(ع) معرّفی می‌کنند.18

با این مقدّمة طولانی، می‌خواهم عرض کنم: آنان که در تقرّب الی الله و جلب و جذب اسماء و صفات کمالی به عالی‌ترین مرتبه از قرب نایل آمده و در زمرة راسخون في العلم، مأذون به کشف و درک هفتاد یا هفتصد بطن از بطون قرآنند، لاجرم نیز خودشان در مرتبه‌ای از مراتب نورانی و روحانی مستقرّند که شناسایی کامل ایشان و تقرّب به ذات و بلندی معرفت ایشان، از عهدة عموم مردم خارج است و جز انبیای مرسل و فرشتگان مقرّب و مؤمنان امتحان شده قادر به تقرّب به حقیقت ایشان و درک مراتب بلندشان نخواهند بود؛ به عبارت دیگر، چنان‌که قرآن صامت، واجد هفتاد، هفتصد یا هفت هزار بطن باشد، لاجرم، قرآن ناطق، امام معصوم و منصوب حضرت حق نیز،واجد همین تعداد از مراتب و بلندای مقامات است.

این کلام رسول خدا(ص) است که خطاب به امیرالمؤمنین علی(ع) فرمودند:

«ای علی! خدا را نشناخت؛ جز من و تو و مرا نشناخت؛ جز خدا و تو و تو را نشناخت؛ مگر خدا و من»19

در حدیث دیگری پیامبر اکرم(ص) فرمودند:

«اگر انبوه درختان قلم و دریا مرکب و تمام جنّیان حسابگر و تمام انسان‌ها نویسنده باشند، قادر به شمارش فضایل علی بن ابی‌طالب نخواهند بود.»20

این توصیف، مؤیّد همان مطلب است که دربارة صعب و مستصعب بودن حدیث آل محمّد(ع) و تعداد مراتب و بطون شناخت ایشان عرض شد.

توصیفات یادشده در زیارت جامعة کبیره، مأثوره از قول امام هادی(ع)، میراث‌بر جملة مضامین و مفاهیمی است که جناب بُرسی از قول طارق بن شهاب نقل و صاحب مشارق الانوار آن را از زبان مولی الموحّدین(ع) نقل کرده است. از این‌رو بود که عرض کردم جمیع مقامات الهی و شئون آن ذوات مقدّسه، ثابت و آزاد از همة قیود و تعیّنات زمانی و مکانی مندرج در میان سایر مخلوقات ساکن عالم امکان، جاری و مؤثّر در همة عوالم ارضی و سماوی و علی الاطلاق، مشترک میان جمیع اوصیای حضرت ختمی‌مرتبت است. به همین سبب در فرازی از «زیارت آل یاسین» خطاب به ایشان می‌گوییم:

«...فَنفسی مُؤمنةٌ باللهِ وَحدَهُ لاشریکَ لَهُ و برسوِلِه و بامیر‌المومنینَ و بِکُم یا مولایَ اَولَکُم و آخِرِکم و نُصرتیُ مُعدَّةٌ لکُم و مَودّتی خالصةٌ لکُم...»

«زیارت جامعة کبیره» نیز همین مضامین را در عبارتی مشابه آورده است:

«مؤمنم و باور دارم به نهان شما و آشکار شما و ظاهر شما و غایب شما و نخستین شما و آخرین شما و همة امور خود را به شما واگذارده‌ام و تسلیم شما هستم و دلم به فرمان شماست...»

گویی با پایان‌یافتن وقت و تاریخ انبیاء و رُسل به وقت بعثت حضرت خاتم الانبیا(ص) و نزول کتاب کامل بر کامل‌ترین انسان، یکی از مهم‌ترین و به عبارتی اصلی‌ترین رکن حکمت خلقت، یعنی «جعل خلیفه» بر عرصة زمین، مجال پیدایی بر صحن تاریخ می‌یابد و شاید به همین سبب است که در ظهر داغ روز غدیر، آن زمان که خورشید به تمامی بر صحن ارض و سماء غالب آمده و روشنایی تمام، همة پهنه‌ها را درنوردید، رسول خدا(ص) از زبان وحی اعلام می‌دارند:

«... الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي‌ وَ رَضيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دينا...؛21

امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دین شما پذیرفتم...»

به عبارتی، از آنجا که ماجرای غدیر، حول موضوع اعلام «ولایت و امامت» از خاندان وحی می‌چرخد، خداوند متعال اعلام امامت وصیّ رسول الله(ص) و جریان اعمال ولایت ایشان بر گسترة مناسبات و معاملات فردی و جمعی را سبب اکمال و اتمام دین و تحقّق خارجی «اسلام کامل» واسپس اعزام هزاران رسول و نبی و انزال هزاران کتاب معرّفی می‌نماید و این پذیرش و گردن نهادن امّت را شرط رضایت خودش از اسلام آوردن می‌شناسد؛ یعنی آنکه جز این را نقص دینداری و اسلامیت مردم اعلام می‌دارد.

در آن روز، انگشت آسمانی، مردی را نشان می‌دهد که بلافاصله پس از رسول اکرم(ص)، مظهر تام و اتمّ اسماء و صفات کمالی حضرت حق، محلّ تجلّی اسم اعظم در عالم امکان و لاجرم واجد ولایت کلّیة تصرّفی بوده که به اذن الله، شمشیر قدرت و اختیار (خلافت بر زمین) به ایشان اعطا شده است؛ بالضّروره.

پی‌نوشت‌ها