شکوه درد

شیدا سادات آرامی

شیخ حرّ عاملی از علمای بزرگ و صاحب‌نام شیعه می‌باشد که در سال‌های 1033 تا سال 1104ه‍ .ق. می‌زیسته است. وی کتاب‌های ارزشمندی از خود به یادگار گذاشته؛ از جمله می‌توان «وسائل الشّیعة» و «اثبات الهداة بالنّصوص و المعجزات» را نام برد.

وی در کتاب اثبات الهداة از خاطرات دوران کودکی و نیز بزرگسالی خود مطالبی را ذکر کرده است که داستان حاضر، مربوط به دوران خردسالی وی می‌باشد. او با وجود کمی سن، علاقة شدیدی به حضرت صاحب الزّمان(عج) داشت. شیخ عاملی در سال 1104ه‍ .ق. در «مشهد» از دنیا رفت و در یکی از صحن‌های حرم مطهّر رضوی به خاک سپرده شد. اصل موضوع این داستان برگرفته از کتاب «توجّهات ولیّ عصر به علما و مراجع» نوشتة عبدالرّحمن باقرزاده است.

استاد پیر میز کوچکی را که مقابلش قرار داشت، عقب کشید. سپس از جا برخاست. تسبیحش را روی میز گذاشت و رو به جوان گفت: عجب! این‌همه راه آمده‌ای که این داستان را بپرسی؟

جوان که نگاهش به صورت استاد خیره مانده بود، گفت: آری؛ می‌خواهم از زبان خودتان بشنوم.

استاد آستین‌هایش را بالا زد و گفت: باشد فرزندم؛ امّا فعلاً خودت را به کتاب‌ها مشغول کن تا برگردم.

کتاب‌های زیادی گوشة اتاق روی هم چیده شده بود. بخش دیگری هم، روی طاقچة بالای میز استاد قرار داشت. اغلب کتاب‌ها فقط دست‌نویس بودند. جوان شروع کرد به نوشتن. استاد خیلی زود به اتاق برگشت؛ در حالی که کاسة بزرگی در دست داشت و در دست دیگرش نیز ظرف آبی. گوشه‌ای نشست و شروع کرد به وضو گرفتن. جوان نیز همچنان به کتاب‌ها مشغول بود:

ببخشید استاد! همة این کتاب‌ها را خودتان نوشته‌اید؟

استاد مسح پاهایش را کشید. در حالی که تای آستینش را باز می‌کرد، به طرف جوان نیم‌خیز شده و پرسید: کدام را می‌گویی؟ این کتاب‌هایی که درون طاقچه قرار دارند؟ نه. آنها نوشتة علما و فضلای دیگرند. نوشتة کسانی که همه از استادانم بوده‌اند؛ امّا آن کتاب‌های زیرین گوشة اتاق، کنار پرده به قلم من است؛ من جمله همان وسائل الشّیعة.

او بار دیگر پشت میز کوچکش نشست و از پشت کتاب‌ها، ظرف چای را جلو آورد. قندان را پیش کشید. استکان را از چای لبریز کرد و گفت:

بیا فرزندم! گلویی تازه کن. من هم برایت تعریف خواهم کرد؛ اگرچه دوست داشتم آمدنت را خبر می‌دادی تا برایت وقتی معلوم می‌کردم که به ساعت درس و کلاسم در مسجد، این‌قدر نزدیک نباشد. دوست داشتم بیشتر با هم باشیم.

- مرا ببخشید استاد! نتوانستم زودتر خبر دهم. من هم مایل بودم بیشتر از محضرتان استفاده کنم.

استاد نفسی تازه کرد و هم‌زمان با چای‌نوشیدن جوان گفت:

- ده سال بیشتر نداشتم که آن ماجرا اتّفاق افتاد. در آن سنّ و سال، بسیار مشتاق کسب علم و دانش بودم. هر گاه کتابی از بزرگی به دستم می‌رسید، در هر فرصتی که پیدا می‌کردم، گوشه‌ای خلوت می‌رفتم و می‌نشستم به خواندن کتاب و تا وقتی هم که تمامش نمی‌کردم، آرام و قرار نداشتم. هرجا که برایم مهم و قابل توجّه بود، یادداشت برمی‌داشتم. البتّه خودم مایل بودم که کتاب برای خودم باشد؛ امّا وسعمان نمی‌رسید و یادم می‌آید وقتی مکتب می‌رفتم، به جای دفتری که برای مشق می‌بردم، کتاب‌های دیگری هم می‌بردم تا در فرصت‌هایی که ملّا برای استراحت می‌داد، آنها را بخوانم. نمی‌دانم چه عطشی بود که هرچه مطالعه‌ام بیشتر می‌شد، تشنه‌تر می‌شدم. گاهی وقت‌ها بچّه‌ها سر به سرم می‌گذاشتند و می‌گفتند: ای حرّ! نکند می‌خواهی ملّا بشوی که این‌قدر کتاب می‌خوانی؟

گاهی وقت‌ها تکالیفی را که استاد می‌گفت، انجام نمی‌دادم و در عوض، حدود دو روز، کتابی قطور را تمام می‌کردم. کمتر به بازی خشنود می‌شدم. شادی و تفریح من همان مطالعه بود. سرت را درد نیاورم جوان! خانواده‌ام نیز چندان سخت نمی‌گرفتند و از اشتیاقم دلخوش بودند؛ امّا چندی از دهمین بهار زندگی‌ام نگذشته بود که سخت بیمار شدم؛ آن‌قدر که نمی‌توانستم به مکتب بروم و در کوچه هم‌بازیِ هم سنّ و سالانم شوم... ملّای مکتب‌خانه بارها به عیادتم می‌آمد و با گریه و اندوه، از خانه بیرون می‌رفت. همه و خصوصاً خانواده‌ام، بسیار نگرانم بودند.

پدر و مادرم با هزاران زحمت و رنج و سختی، مرا برای درمان به نقاط مختلف می‌بردند و گاه می‌شد که به دلیل احوال بد و ناخوشم، طبیبی را به خانه می‌آوردند تا همواره مراقب حالم باشد. هر طبیب حاذقی را که می‌شناختند، به خانه می‌آوردند و همة آنها پس از معاینه‌ام با تعجّب می‌گفتند که از بیماری‌ام سر در نمی‌آورند و در نظر نهایی، هم‌فکر و هم‌رأی و هم‌عقیده بودند که من رفتنی هستم و دیر یا زود چشم از جهان فرو می‌بندم. روزهای سخت و پر رنج سپری می‌شد و حال من نیز همواره بدتر می‌شد. من ناتوان از کوچکترین حرکتی بودم و حقیقتاً نزدیک شدن به مرگ را حس می‌کردم.

استاد آهی کشید و به جوان که غرق در صحبت‌های او بود، نگاهی انداخت و گفت: گویا داستان زندگی‌ام حال تو را نیز منقلب و دگرگون ساخته است.

جوان متبسّم گفت: همین‌طور است. من سراپا گوشم تا شنیدن باقی ماجرا.

استاد دستی بر محاسنش کشید و ادامه داد:

آری. روزها از پی هم می‌گذشتند و من گرچه ده بهار از زندگی‌ام می‌گذشت، امّا چون پیرمردی هشتاد ساله، چنان دچار ضعف و ناتوانی بودم که حتّی توان اینکه دهان را باز کنم تا بلکه غذایی در آن ریخته شود هم نداشتم. اطبّا دیگر کمتر به منزلمان سر می‌زدند و همه چیز را به لطف و عنایت و شفای خدا سپرده بودند. چقدر تلاش می‌کردم و چه بسیار عذاب می‌کشیدم تا بلکه بتوانم کلمه‌ای بر زبان جاری کنم. تازه با این‌همه جهد و کوشش، اطرافیان متوجّه درخواستم نمی‌شدند و مادرم در این میان بیش از بقیّه آه و زاری می‌کرد و به گمان اینکه هذیان می‌گویم، زار زار می‌گریست. بیشتر وقت‌ها او را می‌دیدم که بالای سرم نشسته و به حضرت صاحب الزّمان(عج) متوسّل شده و شفایم را طلب می‌کند. حالا دیگر مرگ را بیش از هر چیز، حتّی مطالعه دوست داشتم. حالا دیگر اطمینان قلبی حاصل کرده بودم که شفایم همان مرگ است... امّا می‌دانی فرزندم! نگرانی دیگری هم در همان عالم بیماری، قلب زخمی و بیمارم را آزرده می‌کرد و آن این بود که اگر به همین وضع بمانم چه؟ اگر نه خوب شوم و نه بمیرم چه؟ اگر سال‌ها بگذرد و همچنان در بستر افتاده باشم و پس از مدّت‌های مدید بیماری، بمیرم چه؟ شاید چون دعاهای مادرم را می‌شنیدم و از احساسش خبر داشتم، چنین فکری به ذهنم رسیده بود. او در حالی که کتاب دعا در دست داشت، کنار بسترم ذکر می‌گفت و دعا می‌خواند و خداوند را به هر کسی که می‌توانست، سوگند می‌داد:

خدایا! فرزندم حرّ را به خودت می‌سپارم. به حقّ آقا صاحب الزّمان(عج)، به حقّ همة ائمّه(ع)، او را از این حالت نجات بده! فرزندم را از این برزخ رها کن که ما به جز تو پناهی نداریم.

بیشتر اوقات بغضش می‌ترکید و با صورتی خیس لبانش را به پیشانی‌ام می‌چسباند. دلم می‌خواست حرکتی کنم، حرفی بزنم و او را آرام کنم؛ امّا نمی‌شد. یکی از روزها مادرم همین که بر پیشانی‌ام بوسه‌ای کاشت، ناله‌ای از دل برکشید و گفت:

یا امام زمان(عج)! او می‌تواند شیعة خوبی برای شما باشد... او را شفا دهید... به دادمان برس یا مولا...!

و دیگر توان نداشت سرش را از من جدا کند. کنارم افتاد و تکان نخورد. زنان فامیلمان دورش حلقه زدند؛ گوشة چادرش را باز کرده و او را باد می‌زدند. دیگری با ظرف آبی به صورتش، آب می‌پاشید و گاهی نیز تراوش‌های آن روی صورت من پاشیده می‌شد. درد می‌کشیدم. هر تراوش آب، برایم سوزنی بود که بر بدنم فرو می‌ریخت. مادرم لحظه‌ای به هوش آمد و با نالة یا امام زمان(عج)! بار دیگر از هوش رفت. زنان او را به اتاق دیگری بردند. چشمانم گاه تار می‌شد و پلک‌های خسته‌ام روی هم می‌افتاد. طبیبی که برای مراقبتم همواره در خانة ما بود، بالای سرم حاضر شد. دستش را روی پیشانی‌ام گذاشت. دستمال نم‌داری را روی آن قرار داد و زیر لب گفت:

حرّ، پسر بیچاره! چقدر کم سنّ و سال!

و بعد برای آنکه هوشم را سر جا بیاورد و وادارم کند تا

پلک‌هایم را باز نگه دارم، چند سیلی به صورتم نواخت. چشمانم به یک‌باره باز شد. او را تار و مه‌آلود می‌دیدم. لحظه‌های سختی را پشت سر می‌گذاشتم. این لحظه‌ها سخت‌تر از لحظة بیماری‌ام بودند.

استاد مکثی طولانی کرد. قلب جوان به تندی می‌زد و لبان خشکیده‌اش را با نوشیدن چای دوباره مرطوب کرد. قطرات زلال اشک، یکی پس از دیگری از چشمان شیخ بر زمین فرو می‌افتادند. دانه‌های تسبیح دیگر رد نمی‌شد. استاد به نقطه‌ای خیره ماند و ادامه داد:

لحظه‌ای گویا از دنیا خارج شدم. احساس سکرات مرگ همة وجودم را در بر گرفته بود و دردی آزاردهنده سراپایم را در می‌نوردید. نمی‌دانم چه بود و چه شد که یک آن، همه جا را نور دیدم؛ نورهایی بسیار درخشان و خیره کننده که در میانشان، قامت‌هایی استوار و دل‌ربا چشم را جلا می‌بخشید. گویا آرامش و اطمینان بود که پی در پی در وجود خسته‌ام، جریان پیدا می‌کرد. تبسّم، پس از مدّت‌های طولانی، مهمان لبانم شد؛ چرا که بر من الهام شده بود که ایشان، وجود مطهّر و نورانی ائمّه(ع) هستند. دستم را به سویشان دراز کردم.

پیدا بود که بغض و اشک مجال صحبت را از استاد گرفته است. تسبیح از دستش افتاد و شروع به گریستن کرد. جوان نیز استاد را همراهی می‌کرد. لختی گذشت تا آنکه استاد توانست پس از گریستن بسیار، ادامة حالت بین خواب و بیداری را که برایش اتّفاق افتاده بود، برای جوان بازگو کند:

آری، داشتم می‌گفتم. پس دست نیازم را جهت مصافحه (دست دادن) به سوی اوّلین تن از آنها دراز کردم؛ حضرت رسول اکرم(ص) بود. به او سلام کردم و پس از دست دادن با آن وجود مطهّر، با حضرت علی(ع) و بعد هریک از امامان تا امام جعفر صادق(ع)، وقتی با ایشان سلام و مصافحه نمودم، با من سخنی فرمودند که البتّه یادم نیست؛ ولی به گمانم ذکر دعایی در حقّم فرمودند و بعد دیگر ائمّه(ع) تا اینکه رسیدم به وجود منوّر سیّد و مولایم، امامم، آقایم... به ایشان که سلام کردم و دست دادم. دستم را فشرد، گریستم...

استاد همچنان که می‌گریست، سخن می‌گفت:

گریستم و زبان به گلایه و شکوه گشودم. من ده ساله بودم و در عین خوشحالی از دیدارشان، ابهّت آقا نیز مرا گرفت؛ امّا با جسارت گفتم: آقای من! می‌ترسم به این بیماری بمیرم. گفتم من تشنة علم و دانشم. می‌ترسم بمیرم و حسرت کسب علم بر دلم بماند و با چشمانی اشک‌آلود و معصوم، به جمال دل‌ربای امام معصوم زمان خویش، می‌نگریستم تا اینکه ایشان با صدای مهربانانه‌ای فرمودند: «حرّ! نترس! به این بیماری از دنیا نخواهی رفت...»

پس ظرف آبی داد تا بنوشم و من چنین کردم و در همان حال، کاملاً دگرگون شده و بهبود یافتم... چه لحظات شیرین و دلپذیری بود!

جوان که مات و مبهوت سخنان استاد مانده بود، پس از مکث طولانی استاد پرسید: جناب استاد! بعد چه شد؟ بعد که از آن حالت بیرون آمدید، چه اتّفاقی افتاد؟

استاد لبخندی بر لب نشاند و گفت: این شد که حرّ، آن پسربچّة ده ساله، اینک صاحب این محاسن سفید شده. مگر وسائل الشّیعة را ندیدی؟

جوان از ته دل خندید و کاغذهایش را جمع کرد. خم شد. دست استاد را بوسید و در حالی که قطرات زلال اشک از چشمانش جاری می‌شد، اتاق را ترک کرد تا شیخ حرّ عاملی هر چه زودتر راهیِ کلاس درس و مباحثه شود.