جورِ خار و مِهر یار

از میان ازدحام جمعیت به سمت نرده‌ای که زائران را از بدرقه‌کنندگان جدا می‌کرد، رفت. دستش را به نرده گرفت. حس کرد قدرت حرکت ندارد. شوقی که لازمة این سفر بود، باید بر نگاهی که پشت نرده‌ها به او خیره شده بود، غلبه می‌کرد. دستش را به نرده فشرد. نگاهشان در هم گره خورد. به زحمت سعی کرد لبخند بزند. مأمور گذرنامه صدایش کرد: آقا! پشت سرتون صف رو معطّل کردین.

عذر خواست و گذرنامه را به دست مأمور داد. مأمور عکس را با چهرة او مطابقت داد، مُهر زد و به دستش داد و با دست اشاره کرد که سریع رد شود. با آخرین نگاه، با هم خداحافظی کردند. برای هم دست تکان دادند و به سمت سالن فرودگاه به راه افتاد.

٭٭٭

هواپیما نرم و آرام بر روی باند فرودگاه «مدینه» فرود آمد. نگاهش را از شیشة کوچک هواپیما به بیرون دوخت و آهسته با خودش گفت: یعنی این آسمون مدینه است؟

بغض گلویش شکفت و اشک آرام از گونه‌هایش غلتید. مسافران در حال پیاده شدن بودند. هیچ کس متوجّه حال او نبود. تلفن همراهش را از جیبش در آورد. آن را روشن کرد و شماره گرفت. بعد از دو بوق، صدای محبوبه آن‌قدر واضح و آشکار بود که انگار نه انگار کیلومترها با هم فاصله دارند.

سکوت کرد. محبوبه دو سه بار از پشت خط گفت: الو... الو... تویی؟! نفسش را در سینه حبس کرد و بعد آهسته گفت: سلام. محبوبه هیجان زده داد زد: حامد تویی؟...

آره منم. رسیدیم مدینه. هواپیما هنوز روی بانده. گفتم اوّلین کسی باشی که صدات رو می‌شنوم.

بغضش ترکید و با گریه گفت: سلام منو به مدینه برسون.

- تو خودت که هستی. احتیاجی نیست من سلامت‌رو برسونم.

- مطمئن باش هر لحظه همسفرتم. مرتّب باهات تماس می‌گیرم.

- تلفن رو فقط به خاطر تو آوردم. بازم زنگ می‌زنم.

نفس عمیقی کشید و بلند شد تا همراه با بقیّة مسافران پیاده شود.

٭٭٭

حاج یونس روحانی کاروان بارها گفته بود که تمام این سفر یک طرف و اعمال عمره یک طرف؛ امّا تا زمانی که در «مسجد شجره» محرم نشده بود، معنی این حرف حاج

یونس را نفهمیده بود.

لباس سفید احرام مثل یک جاذبة فوق‌العادّة قوی تمام وجود او را در بر گرفته بود. حال خودش را نمی‌فهمید. دلش یک گوشة خلوت می‌خواست که یک دل سیر گریه کند. فکر می‌کرد فقط گریه او را آرام می‌کند. کنار درخت نخل زیبایی به دور از انبوه زائران سفیدپوش روی یک سکّو نشست. همه خود را برای رفتن به «مکّه» و اعمال عمرة مفرده آماده می‌کردند.

خلوتش را زنگ تلفن از او گرفت. محبوبه بود. با شنیدن صدای گرفتة حامد جا خورد و گفت: چی شده؟ کجایی؟

- چیزی نیست. مسجد شجره‌ایم. هشتاد کیلومتر از مدینه اومدیم نیّت احرام کنیم بریم مکّه.

چرا صدات گرفته؟

نتوانست جواب بدهد. محبوبه نگران شد: حرف بزن. حالت چطوره؟

- جات خیلی خالیه!

- اگر منو کنار خودت نبینی، خیلی بی‌انصافی.

حاج یونس همه را صدا کرد. به ناچار ارتباط را قطع کرد و بلند شد. همه دور هم جمع شدند و حاجی ذکر تلبیه گفت و همه تکرار کردند:

«لبّیک، اللّهمّ لبّیک، لبّیک لا شریک لک لبّیک. إِنَّ الحمدَ و والنّعمَة لک و الملک. لا شریک لک لبّیک.»

حامد اشک می‌ریخت و تکرار می‌کرد. محرم شده بود. بعد از نماز مغرب و عشاء سوار اتوبوس شدند تا راهی مکّه شوند. در تاریکی آن سوی جادّه در دوردست مسیر مسجد شجره تا مکّه به خودش فکر می‌کرد. به سفر مکّه‌ای که ناگهان برایش فراهم شده بود. دانشگاه ثبت نام کرده بود و در قرعه‌کشی، با کمال ناباوری اسمش درآمده بود؛ ناگهانی و غیرمنتظره. وام دانشجویی هم جور شده بود. محبوبه پا به ماه بود و دکتر اجازة پرواز نداده بود و حالا او راهی شده بود...

سرش را به شیشة اتوبوس تکیه داد. هنوز هم دلش هوای گریه می‌کرد.

حاج یونس متوجّه حالش شد. صحبت‌هایش را که کرد و چند بار ذکر تلبیه را تکرار نمود، بلند شد و آمد کنار او نشست. دست او را در دست فشرد و گفت: خوشا به حالت جوون! حال خوشی داری.

حامد سر بلند کرد. یاد مادربزرگش افتاد که با آرزوی مکّه مرد و پدر و مادرش که هنوز نیامده بودند و محبوبه که مانده بود و همة دانشجویانی که موقع قرعه‌کشی گریه می‌کردند. جوابی نداد. حاج یونس ادامه داد: در جوونی مکّه رفتن سعادت می‌خواد. خوش به سعادتت!

اشک تمام صورتش را خیس کرده بود. یکی از زائران حاج یونس را صدا کرد و او هم عذر خواست و بلند شد.

حامد کیفش را باز کرد. کتاب کوچکی در آورد. همان‌طور که اشک می‌ریخت، آن را هم ورق زد.

استاد معارف دانشکده پیرمردی بود که هنوز به مکّه نرفته بود. خبر درآمدن اسم حامد را که در قرعه‌کشی حجّ عمرة دانشجویی شنیده بود، این کتاب را به عنوان هدیة راه به او داده بود. وقت خداحافظی او را در بغل فشرد و آرام گریه کرد. کتاب را دوباره ورق زد و اوّلین صفحة آن را گشود: تقدیم به دانشجوی سعادتمندم که در جوانی لایق سپیدی احرام و شکوه کعبه شد.

قطره اشکی از چشمانش روی خطّ خوش و جوهر سبز دست‌خطّ استاد افتاد و خواند:

قافله آرام آرام از بیابان می‌گذشت. سوسوی چند ستاره قادر نبود بر سیاهی شب غلبه کند؛ امّا بلد راه، راه را بلد بود که چطور از طریق همان ستارگان، قافلة شتر را از «ایران» به سمت مکّه پیش ببرد. پاهای هاشم از خستگی بی‌رمق شده بود. هر چه کرده بود، پولش کفاف کرایة حیوانی را نداده بود و به ناچار پیاده همراه کاروان می‌رفت. دلش نمی‌خواست در چنین سفری سربار زائران دیگر شود. کسی را هم نمی‌شناخت تا از او کمک بگیرد. هر قدمی که کندتر برمی‌داشت، یک قدم از قافله عقب می‌افتاد. در همان حال ناگهان پایش در بوتة بلند خاری فرو رفت. در تاریکی متوجّه بوتة خار نشده بود. از شدّت سوزش زخم خارها بر زمین افتاد. با آخرین رمقی که در صدایش بود، همسفرانش را به کمک طلبید؛ امّا در میان همهمة شبانة کاروان کسی صدای او را نشنیده و قافله دور و دورتر شد. تلاش کرد خارها را از پایش در آورد؛ امّا در تاریکی شب این کار هم ممکن نبود. هرچه بیشتر تلاش می‌کرد، بیشتر دست و پا و لباسش پر از خار می‌شد.

بوته‌های بلند خار او را از همه طرف احاطه کرده بودند. خارهای بلند مغیلان او را زمین‌گیر کردند. کفش‌هایش پاره شده بود و پاهایش مجروح و خون‌آلود. به ناچار دست از تقلّا کشید و بر روی شن‌های بیابان افتاد. بی آنکه دست خودش باشد، اشک صورت غبارآلود و خسته‌اش را پوشاند. اثری از کاروان نمانده بود. در بیابان پر از خار، هاشم تنها و زخمی و دل‌شکسته بر خاک افتاده بود و خون از زخم پاهایش می‌رفت. نه می‌توانست خارها را از پاهایش درآورد و نه امکان بستن زخم‌ها بود. خون از سر انگشتانش جاری شده بود...

با توقّف اتوبوس در برابر هتل عظیم و زیبای مکّه، حامد به ناچار نشانه‌ای در بین صفحات کتاب گذاشت و کتاب را بست و بلند شد. از اتوبوس که پیاده شدند، همه در سالن وسیع و مجلّل هتل جمع شدند. حاج صادق رئیس کاروان حجّاج، افراد را بر اساس فهرستی که داشت، به اتاق‌های از قبل تعیین شده هدایت کرد و به هر کس کلید اتاقی را تحویل داد. حاج یونس هم اعلام کرد افراد جوان قبل از طلوع آفتاب، در شب و هوای خنک، اعمال عمره را با او انجام دهند. افراد مسن هم برای استراحت به اتاق‌ها بروند تا موقعیت اعمال عمره

برایشان فراهم شود.

حامد کلیدش را که تحویل گرفت، به سمت آسانسورها رفت. ازدحام جمعیت با آن خستگی راه را که دید، حوصله نکرد در نوبت بماند. پلّه‌ها را دو تا یکی طی کرد و به طبقة چهارم رفت و در اتاقش را باز کرد تا تجدید وضو کند و برای انجام عمره به سالن هتل برگردد. باربرها قبلاً چمدان‌ها و ساک‌ها را به اتاق‌ها برده بودند.

حامد نگاهی به اتاق انداخت. کولرها روشن بودند و هوای اتاق بسیار مطبوع و خنک بود. روی آینة بزرگ اتاق پارچة سفیدی کشیده بودند که حاجیان محرم چشمشان به آینه نیفتد؛ تلویزیون، مبلمان، یخچال پر از آب معدنی و آب میوه، تختی نرم و راحت، سرویس بهداشتی تمیز و مجهّز.

حامد یاد هاشم افتاد. از خودش شرم کرد. کتاب را گشود و روی تخت دراز کشید:

هاشم دعای غریق را حفظ بود. شروع به زمزمة آن دعا کرد؛ تنها کاری که در آن بیابان از دستش ساخته بود. کم‌کم ماه با نور اندکی طلوع کرد و از شدّت تاریکی بیابان کاست. در روشنایی ضعیف نور ماه، زخم‌ها را بهتر می‌شد دید. تشنه و گرسنه بود. سرش را روی شن‌های بیابان گذاشت و با آخرین رمق ناله کرد: خدایا! من زائر خانة توام. کجا دیده‌ای میزبانی، مهمان دعوت کند و او را تشنه و زخمی و تنها به حال خودش وا بگذارد؟ زن و بچّه‌ام در خانه چشم به راه منند. از حال من بی‌خبرند و چشمشان به راه است که خانه‌ات را زیارت کنم و به خانه‌ام برگردم. راضی مشو آرزوی حج بر دل مانده، در بیابان طعمة درندگان شوم. بوی خون این زخم‌ها، حتماً آنها را به سوی من می‌کشاند و مرا زنده زنده می‌خورند. به من رحم کن! فریادرست را به فریادم برسان! اگر تو مرا درنیابی، چه کسی مرا درخواهد یافت؟ به مرگ من در این تنهایی و با این‌همه زخم و خون راضی مشو...

قطره‌های داغ اشک آرام آرام از گونه‌هایش روی شن‌ها می‌غلتید و آنها را گِل می‌کرد. سوزش زخم‌ها هم آن‌قدر در آن باد و خاک زیاد شده بود که هاشم را تسلیم مرگ کرد. اگر آفتاب طلوع می‌کرد و بر این زخم‌های خون‌آلود می‌تابید، مرگش حتمی بود. با رفتن آن‌همه خون، در بدن نحیفش هیچ رمقی نمانده بود. زوزة حیوانی از دور به گوشش رسید. دلش از ترس از جا کنده شد...

تلفن روی میز بالای تخت حامد زنگ زد. گوشی را برداشت. حاج صادق بود. از طبقة همکف زنگ می‌زد: حامد آقا! نمیای بریم اعمال رو انجام بدیم؟

حامد از جا بلند شد: الآن اومدم. وضو بگیرم.

-باشه سریع بیا. وقت تنگه.

گوشی را گذاشت. کتاب را بست و با شتاب وضو گرفت. روی آینة دستشویی هم پارچة سفید کشیده بودند. به صابون معطّر دست نزد. با عجله چراغ‌ها را خاموش و در را قفل کرد و به راهرو رفت. حاجیان سفیدپوش همه در راهروهای بلند هتل در رفت و آمد بودند. آسانسورها همچنان شلوغ و انبوه جمعیّت منتظر نوبت. با آنکه چندین آسانسور در هر طرف راهروها بود و ظرفیت آنها هم بیست نفر، باز جمعیت زیادی منتظر بودند. حامد معطّل نکرد و با شتاب از پلّه‌ها پایین رفت.

جلوی در سالن هتل، اتوبوس‌ها آمادة حرکت به سمت «مسجدالحرام» بودند. حاج یونس را که دید، به طرفش رفت. حاجی راهنمایی‌اش کرد که سوار کدام اتوبوس شود. حامد سوار شد. هوای خنک و مطبوع کولر اتوبوس حالش را جا آورد. نفسی تازه نمود و به ساعتش نگاه کرد. 2:30 بعد از نیمه شب بود. با حرکت اتوبوس‌ها حاج یونس میکروفن اتوبوس را گرفت و توضیحات لازم را داد و گفت هر زائری که برای اوّلین بار نگاهش به کعبه بیفتد، هر دعایی که بکند، مستجاب است و گفت... و حامد به شوق دانستن حال هاشم، کتابش را از کیفش درآورد و شروع به خواندن کرد:

با نزدیک شدن به اذان صبح آرزو کرد کاش بتواند تیمّم کند و نماز صبحش را بخواند؛ امّا این توان را هم در خودش ندید. با نهایت استیصال ناله کرد: خدایا! مگر تو را فقط باید کنار کعبه صدا کنند؟ مگر تو همه جا نیستی؟ چرا به فریادم نمی‌رسی؟ صدایم را نمی‌شنوی و پاسخم را نمی‌دهی؟...

حاج یونس توجّه همه را به بیرون اتوبوس جلب کرد:

عزیزان! سمت راست شما مسجدالحرام است. این گلدسته‌های سفید و بلند متعلّق به «کعبه» است. ما همه از «باب السّلام» وارد می‌شویم که پیامبر اکرم(ص) هر وقت به حج مشرّف می‌شدند، از این در وارد می‌شدند.

حامد کتاب را بست. اتوبوس جلوی خیابان منتهی به صحن مسجدالحرام توقّف کرد و بقیّة اتوبوس‌ها هم یکی بعد از دیگری رسیدند و همه پیاده شدند. همه‌جا مثل روز روشن بود. مکّه به معنای واقعی نورباران بود. انعکاس نور آن‌همه چراغ و نورافکن عظیم و قوی در سنگ‌های مرمر کف صحن‌ها، بر شکوه و جلوة مسجدالحرام می‌افزود. حاج یونس آخرین تذکّرات را داد و همه راهی صحن اصلی شدند و جلوی پلّه‌های منتهی به صحن ایستادند. حاج یونس دعا کرد و زائران زمزمه کردند. بالأخره نگاه اشک‌آلود حامد به کعبه افتاد. شکوه و عظمت کعبه در آن دل شب، تار و پود وجود حامد را لرزاند... .

با اتمام اعمال عمره، حامد از جمع جدا شد. گوشه‌ای پیدا کرد و رو به کعبه نشست. آرام و بی‌صدا اشک می‌ریخت. نماز طواف نساء و نماز صبحش را خوانده بود. کتاب کوچکش را گشود تا بداند هاشم چه می‌کند:

صدای سمّ اسبی سکوت بیابان را شکست. صدا بسیار نزدیک بود. یک لحظه با خودش اندیشید حتماً از عرب‌های صحراگرد است و قصدش قتل و اسارت و سرقت اموال بازماندگان قافله. از ترس نفسش را در سینه حبس کرد. صدای تپش قلب خودش را هم می‌توانست بشنود. کز کرد و زیر بوتة بلند خار پناه گرفت و در دل زمزمه کرد: یا صاحب الزّمان! به فریادم برس!

سوار به هاشم نزدیک شد. آن‌قدر که او توانست در پرتوی نور ضعیف ماه سوار را ببیند. سوار به زبان عربی فرمود: «حاجی، قُم؛ حاجی بلند شو!»

هاشم از ترس تکان نخورد. تمام تن رنجور و زخمی‌اش از وحشت می‌لرزید. سوار نیزه‌ای در دست داشت. سر نیزه را به کف پاهای هاشم گذاشت و به فارسی فرمود: «هاشم، برخیز!»

هاشم با شنیدن نامش سربرداشت و سلام کرد. سوار جواب سلام او را داد و فرمود: «چرا خوابیده‌ای؟ چه ذکری می‌گفتی؟»

هاشم نیم‌خیز شد و گفت: با همسفرانم در قافله‌ای راهی مکّه بودیم که جا ماندم و اسیر بوته‌های خار شدم و نتوانستم حرکت کنم. دعای غریق می‌خواندم.

سوار فرمود: «برخیز تا برویم.»

هاشم نشست. به پاهای پر از خونش اشاره کرد و گفت: مولای من! پاهایم به قدری از خار بیابان مجروح شده که به هیچ وجه قدرت حرکت ندارم.

فرمود: «باکی نیست. زخم‌هایت هم خوب شده است.»

هاشم بلند شد و ایستاد. یکی دو قدم با پای برهنه راه رفت.

سوار فرمود: «بیا پشت سر من سوار شو.»

اسب بلند و کشیده بود و زمین صاف و هموار. هاشم در خود توان سوار شدن ندید و گفت: نمی‌توانم.

سوار فرمود: «پایت را بر روی رکاب و پای من بگذار و سوار شو.»

هاشم دست سوار را گرفت و پا در رکاب او گذاشت. همین که لطافت و گرمی دست سوار را حس کرد، همة دردهایش را از یاد برد. بوی عطری خوش از عبای سوار به مشامش رسید که جان و دلش را زنده کرد. به دلش گذشت یکی از حجّاج ایرانی است که با او آشنای سفر بوده. در تمام راه، صحبت در مورد حال و احوال همسفران حج بود.

آرام آرام سپیده طلوع کرد. سوار به دوردست اشاره کرد و به سوسوی چراغی که پیدا بود و فرمود: «این چراغی که می‌بینی، مربوط به حاجیان همسفر توست. آنجا قهوه‌خانه است و نزدیک آن آبی است. دست و پایت را بشوی و لباست را از تن بیرون بیاور. نماز صبحت را بخوان و همان‌جا باش تا همراهانت را ببینی. (اسم قهوه‌چی را هم برد.)»

هاشم از اسب پیاده شد. دستی به زانوهایش گرفت تا ببیند آثاری از زخم‌ها و جراحات هنوز باقی است یا نه؟ یک آن از سوار غافل شد و وقتی سر بلند کرد، ناگهان متوجّه شد اثری از سوار و اسبش در آن دشت نیست.

پیاده به سمت قهوه‌خانه رفت و صاحب آنجا را به اسم صدا کرد. مرد قهوه‌چی با شنیدن نامش از زبان مسافری غریب جا خورد. جلو رفت و پرسید: تو که هستی؟ نام مرا از کجا می‌دانی؟

هاشم نگاه حسرت‌باری به دوردست دشت انداخت و گفت: اوّل اجازه بده نماز صبحم را بخوانم. بعد قصّه‌اش را برایت می‌گویم.

قهوه‌چی به ناچار قبول کرد. هاشم دست و پایش را طبق فرمودة سوار شست. لباسش غرق خون بود؛ امّا اثری از زخم و خون در پاهایش دیده نمی‌شد. به جای زخم‌ها پوستی سفید و سالم بود. وضو گرفت و نمازش را خواند. حال خوشی داشت. قهوه‌چی مثل پروانه دورش می‌چرخید و منتظر تمام شدن نمازش بود. هاشم همة ماجرا را برایش گفت. قهوه‌چی در حالی که اشک می‌ریخت، چشمان روشن و اشک‌آلود هاشم را غرق بوسه کرد و گفت: خوشا به حالت مرد! ...

کاروان حاجیان عصر روز بعد به آن قهوه‌خانه رسید. همسفران که هاشم را زنده و سالم دیدند، تازه فهمیدند دو روز قبل او را در بیابان فراموش کرده و جا گذاشته‌اند و هاشم عزیز کاروان شد...

حامد سر بلند کرد و نگاهش را به کعبه دوخت که با نهایت شکوه و عظمت پیش رویش بود و پرندگانی شبیه پرستو دور تا دور آن پرواز می‌کردند.1

پی‌نوشت: