حسن بن سعید بن حمّاد اهوازی

واحد پژوهش موعود

شرح حال

حسن بن سعید بن حمّاد اهوازی با کنیهٔ ابومحمّد، از اصحاب امام رضا و امام جواد؟عهما؟ بود و در «اهواز» می‌زیست. وی مانند برادرش، حسین، به کوفی و اهوازی شهرت داشت؛ ولی مشخّص نیست که به «قم» مهاجرت کرده باشد.1و2

او در «کوفه» به دنیا آمد. سال تولّدش مشخّص نیست. پدرش، سعید، ملقّب به دَنْدان3 است و ابن داوود حلّی نام وی را در شمار راویان مجهول آورده است.4 دو دایی وی، علی بن یحیی و جعفر بن یحیی که به ترتیب از یاران امام رضا و امام جواد؟عهما؟ بودند، در منابع رجالی، ثقه معرّفی شده‌اند.5 حسن بن سعید پس از مدّتی اقامت در کوفه، به همراه برادرش حسین و برادرزاده‌اش احمد بن حسین به اهواز مهاجرت کرد. حسین و پسرش پس از مدّتی به قم رفتند؛ امّا سندی نیست که حسن نیز به همراه آنان از اهواز به قم مهاجرت کرده باشد. ظاهراً وی در همان اهواز مانده و در همان‌جا درگذشته است. تاریخ درگذشت وی معلوم نیست؛ امّا تا سال 220ه‍ .ق. زنده بوده است.6

اساتید و مشایخ

حسن بن سعید که به قرینهٔ تقدّم طبقهٔ روایی او بر حسین، احتمالاً برادر بزرگترِ وی بوده، از کسانی چون صفوان بن یحیی (متوفّای 210ه‍ .ق.)، ابراهیم بن محمّد خزّار، زُرعة بن محمّد حَضرمی و عبدالله بن مغیره (زنده تا 183ه‍ .ق.) حدیث نقل کرده است.

شاگردان و راویان

برخی مانند احمد بن محمّد بن عیسی (متوفّای 280ه‍ .ق.)، بکر بن صالح و برادرش، حسین بن سعید از او حدیث روایت کرده‌اند.7و8و9

جایگاه و مقام علمی

نام حسن بن سعید در اسناد احادیث شیعه، هشتاد و شش بار آمده است و علمای رجال او را توثیق کرده‌اند.10

مشهور است که حسن بن سعید کسانی، چون اسحاق بن ابراهیم حُضینی، عبدالله بن محمّد حضینی و علی بن مهزیار را نزد امام رضا(ع) برد و به واسطهٔ او، آنان به مذهب شیعه گرویدند. این ماجرا در منابع گوناگون با اندکی تفاوت نقل شده است.11و12و13و14

آثار

مشهور است که حسین بن سعید با برادرش حسن، سی کتاب تألیف کرده است.15و16

برخی تألیف پنجاه کتاب را به او نسبت داده‌اند.17و18

طوسی در «الفهرست»،19 حسین را مؤلّف سی کتاب دانسته؛ ولی هنگام معرّفی آنها با افزودن کتاب «البشارات» که نام آن در منابع دیگر دیده نمی‌شود، شمار کتاب‌ها را به سی و یک عنوان رسانده است.

نجاشی20 نام کتاب‌های حسین بن سعید را چنین ذکر کرده است: «الوضوء»، «الصلوة»، «الزکاة»، «الصوم»، «الحج»، «النکاح»، «الطلاق»، «العِتْق و التدبیر و المکاتبة»، «الایمان و النذور»، «التجارات و الاجارات»، «الخمس»، «الشهادات»، «الصید و الذبائح»، «المکاسب»، «الاشربة»، «الزّیارات»، «التقیه»، «الرَّدُ علی الغُلاة»، «المناقب»، «المثالب»، «الزهد»، «المروّة»، «حقوق المؤمنین و فضلهم»، «تفسیرالقرآن»، «الوصایا»، «الفرائض»، «الحدود»، ««الدیات»، «الملاحم» و «الدعاء».

در فهرست‌های متأخّران نام برخی کتاب‌ها با اندکی تفاوت آمده است.21و22

وفات

در منابع از سال فوت حسن بن سعید ذکری به میان نیامده؛ ولی گفته‌اند که وی تا سال 220ه‍ .ق. زنده بوده است.23

پی‌نوشت‌ها