بنی‌اسرائیل فساد واکاوی تفسیری آیهٔ

سعید غلامی

سیّد رضا مؤدب

سیّد علی‌اکبر ربیع نتاج

در آیات ابتدایی «سورهٔ مبارکهٔ اسراء» خدای متعال در پنج آیه به ذکر سرگذشت بنی‌اسرائیل و بیان دو فساد آنان بر زمین و نابودی آنان پس از هر مرتبه فساد توسّط بندگانی نیرومند می‌پردازد. در اینجا این سؤال مطرح است که مقصود از دو فساد بنی‌اسرائیل که به نابودی آنها منجر می‌شود، چیست؟

تفاسیر مختلفی در بیان و توضیح این دو وعدهٔ الهی و مقصود خدا از بندگان قدرتمند خود که این دو فساد بنی‌اسرائیل را در هر مرتبه نابود می‌کنند، ارائه شده است. قبل از بیان دیدگاه‌های مختلف در تفسیر آیات فوق باید توجّه داشت که بحث اصلی این مقاله در تفسیر عبارت «عِباداً لَنا» در آیهٔ ۵ سورهٔ اسراء است.

دیدگاه مفسّران ذیل آیات

نظرات موجود ذیل آیات را از دو جهت باید مورد بررسی قرار داد:

1. اینکه چه کسانی در بار اوّل این فساد را انجام داده و چه گروهی آنها را از بین برده یا خواهند برد (منظور از عباداً لنا در بار نخست)؛

2. اینکه چه کسانی یا چه گروهی فساد دوم را مرتکب شده یا خواهند شد و توسّط کدام گروه نابود شده یا خواهند شد (منظور از عباداً لنا در بار دوم).

یک. منظور از «عِبـاداً لَـنا» در بار نخست

1. جالوت و اصحابش

شیخ طوسی از جمله معتقدان به این نظر است.1 افزون بر شیخ طوسی، مفسّرانی چون ابن جوزی،2 رازی3 و طنطاوی4همین مطلب را در تفاسیر خود بیان کرده‌اند.

٢. بخت النّصر

شاید بیشترین نظرات دربارهٔ فساد نخست بنی‌اسرائیل در مورد این مصداق باشد. شیخ طوسی از سعید بن مصیب نقل می‌کند که این فرد، بخت النّصر بوده است.5 علّامه طباطبایی دربارهٔ این فساد بنی‌اسرائیل می‌نویسد:

آنچه از تاریخ یهود برمی‌آید، این است که نخستین کسی که از ناحیهٔ خدا مبعوث شد تا «بیت المقدّس» را ویران کند، بخت النّصر بود که در این نوبت، هفتاد سال خرابه افتاده بود.6

فیض کاشانی بندگان سختگیر را به بخت النّصر نسبت می‌دهد.7

مفسّران دیگری چون ابن جوزی از قول سعید بن مصیّب،8 رازی9 و مقاتل بن سلیمان،10 همین نظر را بیان کرده‌اند. برخی از مفسّران بخت النّصر را فرماندهٔ لشکر پادشاه «نبط» به نام «صحابین» می‌دانند که به همراه سپاهی از سرزمین «فارس» پس از فساد قوم یهود، یعنی کشتن زکریّای نبی(ع) بر آنها یورش برده و آنها را تار و مار کردند.11

۳. سنحاریب

شیخ طوسی12 و ابن جوزی13 از قول سعید بن جبیر، سنحاریب را کسی می‌دانند که در بار نخست، بر بنی‌اسرائیل مسلّط شده و آنان را نابود می‌کند.

٤. قومی از فارس

ابن جوزی از قول مجاهد این گروه را قومی از فارس می‌داند.14 طبرسی دربارهٔ دو فساد بنی‌اسرائیل و اقوامی که بر آنان مسلّط گردیده‌اند، دیدگاه‌ها و تفاسیر مختلفی از مفسّران نقل می‌کند؛ از جمله از قول ابن عبّاس، ابن مسعود و ابن زید فساد اوّل را کشتن زکریّا(ع) نقل کرده و در ادامه می‌نویسد:

در بار اوّل خدا شاپور ذوالاکتاف ایرانی را بر آنان مسلّط می‌گرداند.15

5. عمالقه

برخی از مفسّران این نظر را بیان کرده‌اند؛ از جمله شیخ طوسی از قول حسن مبعوثین بر قوم بنی‌اسرائیل و نابودکنندهٔ آنان در بار نخست را عمالقه ذکر می‌کند.16

٦. پیامبر(ص) و اصحابشان

برخی از مفسّران معاصر، از جمله سیّد قطب معتقدند که منظور از فساد یهود در این آیه، فتنه‌ای است که یهود در صدر اسلام انجام داد و توسّط پیامبر(ص) و اصحابشان این فتنه خاموش گردید.17

7. تشکیل دولت اسرائیل

برخی از مفسّران معاصر، از جمله مکارم شیرازی18 و صادقی تهرانی19 منظور از فساد نخست بنی‌اسرائیل را تشکیل دولت اسرائیل توسّط گروهی از یهودیان، به نام صهیونیسم می‌دانند.

8. مردمی مؤمن یا مردمی کافر

برخی از مفسّران مصداقی برای آیات ذکر نکرده و به صورت کلّی، منظور از «عباداً لنا» را مردمی مؤمن یا مردمی کافر یا اعمّ از مؤمن و کافر ذکر کرده‌اند.

علّامه طبرسی از قول جبایی دربارهٔ منظور از «عباداً لنا» می‌گوید:

یعنی مردمی مؤمن را فرمان دادیم که با شما به جنگ و جهاد بپردازند؛ زیرا ظاهر «عباداً لنا» و «بعثنا» جز این نیست.20

برخی از مفسّران، از جمله ابن جوزی از قول حسن،21 مصداق آیات را کفّار می‌دانند. برخی هم هر دو احتمال را داده‌اند.22 علّامه مصطفوی شرط ایمان و اخلاص را برای این بندگان شرط لازم نمی‌داند.23

دو. منظور از عباداً لنا در بار دوم

۱. بخت النّصر

علّامه طبرسی از جمله مفسّرانی است که این نظر را بیان داشته و فساد دوم را کشته شدن یحیی(ع) می‌داند که توسّط یهود به شهادت رسید که پس از این فساد، بخت النّصر بابلی بر آنان مسلّط شد و آنان را نابود کرد.24

طنطاوی در ذکر قومی که پس از فساد دوم بنی‌اسرائیل بر آنان مسلّط شدند، دیدگاه کسانی که این قوم را بابلیون به فرماندهی بخت النّصر می‌دانند، دور از صواب نمی‌داند.25 فخر رازی از دیگر مفسّران معتقد به این نظریه است.26

2. اسپیانوس قیصر روم

علّامه طباطبایی از معتقدان به این نظریه بوده و می‌نویسد:

آن کسی که در نوبت دوم بیت المقدّس را ویران کرد، قیصر روم، اسپیانوس بود که تقریباً یک قرن قبل از میلاد می‌زیسته و وزیر خود طوطوز را روانه کرد تا مسجد را خراب و مردمش را ذلیل ساخته و تنبیه نماید.27

3. قوم فارس

برخی از مفسّران معتقدند گروهی که در بار دوم فساد یهود را از بین بردند، قوم فارس بودند. فیض کاشانی از قول اهل سنّت می‌نویسد:

آنان وعدهٔ دوم را به سلطهٔ فارس بر آنها توسّط خدا در بار دوم تفسیر کرده اند.28

4. رومیان به فرماندهی «تیس»

از جمله کسانی که این نظر را بیان کرده‌اند، طنطاوی است.29 مقاتل بن سلیمان نیز این نظر را برگزیده است.30

5. هیتلر و وقایع جنگ جهانی دوم

از معدود مفسّرانی که این نظر را عنوان کرده‌اند، می‌توان از سیّد قطب، مفسّر مصری نام برد.31

6. ظهور امام زمان؟عج؟

مکارم شیرازی32 و صادقی تهرانی33 دو مفسّر معاصر، همچون بیان مصداق اوّل، در بیان مصداق دوم هم آن را مربوط به ظهور امام زمان؟عج؟ می‌دانند. از دیدگاه این دو مفسّر، وعدهٔ دوم خدا هنوز محقّق نشده است و مردم در انتظار ظهور منجی آخرالزّمان هستند.

شروط تحقّق وعدهٔ الهی

از نظر نگارندگان، چهار شرط برای تحقّق این وعدهٔ الهی لازم است:

1. فتنه باید جهانی باشد

آلوسی دو معنا برای «الارض» در آیه ذکر می‌کند:

1. الف و لام جنس بوده؛

2. منظور از آن سرزمین «شام» و بیت المقدّس است.34 محدود کردن «الارض» به یک مکان یا سرزمین خاص با ظاهر آیه نمی‌سازد. همان‌طور که آلوسی بیان کرده است، این الف و لام در الارض، جنس بوده و معنای کلّ زمین را می‌دهد. صادقی تهرانی منظور از الارض را در آیات فوق با توجّه به الف و لام آن تمام زمین دانسته و آن را محدود به سرزمین «فلسطین» و «قدس» نمی‌کند.35

2. فتنه‌گران یهودیان و بنی‌اسرائیل هستند

این شرط در آیات فوق کاملاً مشهود بوده و هیچ مفسّری در تحقّق این شرط اختلافی ندارد؛ زیرا خدای متعال افساد بنی‌اسرائیل را در این آیات مطرح کرده است.

3. مرکز فتنه سرزمین فلسطین است

با توجّه به اینکه یهودیان از دیرباز در این سرزمین ساکن بوده‌اند و در گذشته هم در همین سرزمین دست به فساد و فتنه‌انگیزی می‌زدند، در تحقّق این شرط نیز در بین مفسّران اختلافی مشاهده نمی شود.

4. نابودکنندگان فتنه، بندگان مخلص خدا هستند

بیشترین اختلاف در بین محقّقان و مفسّران، در تحقّق همین شرط است. همان‌طور که مشاهده شد، به جز معدودی از مفسّران، تقریباً مفسّران تحقّق این شرط را لازم نمی‌دانند. از این‌رو در مصادیق ذکرشدهٔ این مفسّران هیچ اشاره‌ای به این شرط نشده است یا اگر آن را ذکر می‌کنند، با ذکر دلایلی آن را لازم ندانسته و آن را رد می‌کنند.

همان‌طور که در ابتدای این پژوهش اشاره شده است، در فهم صحیح معنا و مفهوم این آیات و بیان مصادیق قابل پذیرش بر ترکیب «عِباداً لَنا» تکیه خواهد شد. از لحاظ اِعراب، این عبارت یک عبارت وصفی بوده و جار و مجرور «لَنا» صفتی خاص برای کلمهٔ «عِباداً» است. لذا معنای آن این است که این عباد با وصف «لَنا» مختصّ خدا بوده و بندگانی باید مصداق آیه قرار بگیرند که این ویژگی مهم را داشته باشند. از جمله مفسّرانی که این نظر را نمی‌پذیرند، می‌توان علّامه طباطبایی را نام برد. ایشان در ردّ دیدگاه علّامه طبرسی در نقل قول جبایی که پیش از این ذکر شد، بیان می‌دارد:

هیچیک از این دو دلیل (بعثنا و عباداً لنا) دلالتی بر مؤمن بودن آنان ندارد؛ اوّلاً به سبب اینکه برانگیختن و وادار نمودن کفّار برای قلع و قمع کردن گروهی از مردم در صورتی که از باب مجازات باشد، بعث الهی است و لازم نیست که مجازات الهی همیشه به دست مؤمنان صورت گیرد؛ امّا دومی به سبب اینکه کفّار هم بندگان خدایند؛ آن هم در مانند این آیه که بندگان را به وصف بأس و شدّت و خونخواری توصیف نموده است.36

ایشان ترکیب اضافی «عِبادِنا» را با ترکیب وصفی «عِباداً لَنا» یکسان گرفته است. همان‌طور که «عِبادِنا» برای بندگان غیر مؤمن خدا نیز به کار رفته، پس «عِباداً لَنا» هم می‌تواند برای بندگان کافر به کار رود؛ امّا این مفسّر به این نکتهٔ اساسی توجّه نداشته است که بر اساس نظریهٔ عدم ترادف که خود از معتقدان به این نظریه است، به هیچ وجه نمی‌توان یک ترکیب اضافی را جایگزین یک ترکیب وصفی کرد. مراجعه به کاربرد قرآنی این عبارت در تبیین و فهم بهتر این مسئله کمک خواهد کرد. عبارت «عِباداً لَنا» و مشابهات آن فقط سه بار در قرآن به کار رفته است؛ امّا ترکیب اضافی «عِبادَنا» و مشابهات آن، از جمله «عِبادَه» و «عِبادِی» حدود پنجاه مرتبه در قرآن به کار رفته که هم شامل بندگان صالح خدا بوده که عمدتاً با قیدی مشخص می‌شوند؛ مثل «إنّه من عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِینَ»37 که در آن «عِبادِنا» منصّف به صفت «الْمُؤْمِنِینَ» شده‌اند و هم شامل بندگان عادی خدا می‌شوند؛ مثل آیهٔ «جَنَّاتٍ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدَ

الرَّحْمَنُ عبادة بالغیب»38 که در آن خدای متعال بهشت عدن خود را به همهٔ بندگانش وعده داده است. از این‌رو با اعتقاد به نظریهٔ عدم ترادف نمی‌توان این دو عبارت که یکی وصفی و دیگری اضافی است را به یک معنا گرفته و در فهم بهتر آیات و بیان مصادیق آیهٔ مورد اشاره جایگزین یکدیگر کرد.

ترکیبی مشابه که در وصف حضرت مسیح(ع) آمده، مؤیّدی بر گفتار فوق است. خدای متعال می‌فرماید:

«لَنْ یَسْتَنْكِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَكُونَ عَبْدًا لِلَّهِ وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ... ؛39

مسیح اِبایی نداشت که یکی از بندگان خدا باشد و ملائکهٔ مقرّب نیز اِبایی ندارند.»

عبد و بندهٔ ویژهٔ خدا بودن ویژگی حضرت مسیح(ع) در این آیه ذکر شده است. نتیجه اینکه حضرت مسیح(ع) مصداق بارزی از این بندگان خاصّ خداست. در این آیه بحث تشریعی مطرح است که برای حضرت مسیح(ع) و ملائکهٔ مقرّب اثبات شده است؛ چرا که عبودیت تکوینی متعلّق خواست یا عدم خواست کسی قرار نمی‌گیرد و تحت اختیار کسی نیست. از این سیاق معلوم می‌شود حدّاقل معنای «عَبْدًا لِلَّهِ»، بندهٔ مخلص است که در راه بندگی بر اخلاص در عبادت خدا پای می‌فشرد و بدان متّصف است. ادامهٔ آیهٔ شریفه نیز به وضوح شاهد دیگری است بر اینکه مقصود عبد در مقام عمل و اطاعت است؛ نه عبد در خلقت و چنین تعبیری اوساط مؤمنان را در بر نمی‌گیرد؛ چه رسد به اینکه مصداقش فردی کافر و مشرک باشد.40

آیهٔ دیگری که شبیه این عبارت در آن آمده، آیهٔ «ثُمَّ یَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِی مِنْ دُونِ اللَّهِ»41 است. علّامه طباطبایی ذیل آیه می‌نویسد

و در جمله «كُونُوا عِبَادًا لِی مِنْ دُونِ اللَّهِ» کلمهٔ عباد، مانند کلمهٔ عبید، جمع کلمهٔ عبد است؛ با این تفاوت که عباد بیشتر در مورد بندگی خدا و عبید بیشتر در مورد بردگی انسان‌ها استعمال می‌شود و غالباً گفته نمی‌شود عباد فلان شخص؛ بلکه گفته می‌شود عبید او. پس اینکه فرمود: «عِبَادًا لِی - عبادی برای من که مسیح بن مریم هستم.» با این گفتار ما منافات ندارد؛ چون کلمهٔ «لِی» در اینجا قیدی است قهری، برای اینکه بفهماند خدای سبحان از عبادت تنها آن عبادتی را قبول می‌کند که خالص برای او انجام شود.42

همان طور که مشاهده می‌شود علّامه طباطبایی در معنای «عِبَادًا لِی»، برخلاف نظرش در معنای عبارت عباداً لنا عمل کرده و آن را به عبادت خالص برای خدا تعبیر کرده که نمی‌تواند، شامل انسان‌های مشرک و کافر یا حتّی مسلمانان معمولی شود که به عنوان مصادیق عبادا لنا بیان کرده است.

کلام آخر در این بحث اینکه صفت لنا به جای «اللَّهِ» و «لِی» در دو آیهٔ دیگر مقام عظمت الهی را افاده می‌کند؛ یعنی این بندگان مخلص با صلابت، جلوه‌گاه عظمت و شکوه و هیبت الهی هستند و این نکته نیز تأکیدی بر آن است که این رزمندگان سرکوب‌کنندهٔ فتنهٔ یهود، مؤمنانی عالی‌مقام و عظیم القدر در پیشگاه الهی هستند که صرفاً اجرای اوامر الهی و کسب رضای او وجهه همّت آنان است و از ملامتگران باکی به خود راه نمی‌دهند.43

بررسی برخی مصادیق از دیدگاه مفسّران

در ادامهٔ این مقاله برخی از مهم‌ترین نظرات مفسّران را عنوان و با توجّه به شروط ذکر شده، آنان را بررسی و پذیرش یا عدم پذیرش آنان را بیان خواهیم کرد.

مصداق یکم

برخی از مفسّران معتقدند فتنهٔ بنی‌اسرائیل در قرن ششم قبل از میلاد اتّفاق افتاده و آن در بار یکم کشتن یحیی(ع) و در بار دوم کشتن زکریّا(ع) بوده است و کسی که بر آنان غلبه یافته و آنان را تار و مار کرد، در بار نخست شاپور ذوالاکتاف و در بار دوم بخت النّصر بود.44

طنطاوی با حقایق تاریخی این دیدگاه را رد می‌کند. وی می‌نویسد:

زمان حملهٔ بخت النّصر شش قرن پیش از میلاد مسیح بود؛ در حالی که از لحاظ تاریخی ثابت است که حضرت زکریّا(ع) تقریباً هم‌عصر حضرت عیسی(ع) بوده است. در قرآن کریم هم به این حقیقت اشاره شده که حضرت زکریّا(ع) کفالت حضرت مریم؟عها؟، مادر عیسی(ع) را بر عهده گرفته است. لذا از لحاظ تاریخی زکریّا نمی‌تواند هم‌عصر بخت النّصر باشد. از طرفی صحابین که مورّخان او را سنحاریب می‌نامند، در سال ۷۱۳ ق.م. بر یهود حمله کرده است که بیش از یکصد سال قبل از بخت النّصر بوده و این دو نمی‌توانند هم‌عصر هم باشند.45

صادقی تهرانی در ردّ این دیدگاه می‌نویسد:

آیا این دو مرتبه، همان قتل زکریّا و یحیی(ع) است؟ در حالی که قتل همهٔ انبیاء فساد است. در بین انبیای بنی‌اسرائیل پیامبرانی هستند که از این دو پیامبر، برتر و بالاتر هستند. پس یعنی فساد کشتن پیامبر تنها همین دو مرتبه است؛ نه هزاران مرتبهٔ دیگر؟! در حالی که آنان پیامبران را می‌کشتند و در روایتی که در کتب احادیث ما رد نشده و ما آن را ذکر کردیم، آمده است که در روز، هفتاد نفر یا کم و بیش از پیامبران را می‌کشتند.46

افزون بر این، عدم تحقّق دو شرط بندگان خالص خدا بودن و جهانی نبودن فتنه، مانع پذیرش این مصداق می‌شود.

مصداق دوم

منظور فتنهٔ یهود در ابتدای اسلام و خیانت آنان به پیامبر(ص) بود که توسّط حضرت شکست خورد و از بین رفت.47

دربارهٔ این مصداق باید گفت هرچند نابودکنندهٔ این فتنه بندگان مخلص خدا بودند و فتنه‌گران هم یهودیان، ولی مرکز فتنه «مدینه» بود و فتنه هم جهانی نبود. از این‌رو با عدم تحقّق دو شرط از شروط فوق این مصداق نیز صحیح نیست.

مصداق سوم

برخی از مفسّران معاصر مصداق فتنهٔ دوم را جنگ جهانی دوم و نابودکنندهٔ آن را هیتلر می‌دانند. این مصداق نیز قابل پذیرش نیست؛ زیرا هرچند جنگ جهانی تقریباً یک فساد جهانی بود، ولی اوّلاً: شرط بندگان مخلص خدا محقّق نشده و ثانیاً: فتنهٔ یهود در اروپا اتّفاق افتاده و مرکز فتنه، فلسطین نبوده است و ثالثاً: فتنه‌گران یهودیان نبودند.

مصداق چهارم

برخی معتقدند که جالوت و سپاهش کسانی بودند که در بار نخست نابودکنندهٔ یهود بوده و مصداق عباداً لنا هستند؛49 امّا در ردّ این مصداق همین بس که شرط بندگان مخلص خدا بودن رعایت نگردیده است. از طرفی شرط یکم، یعنی جهانی بودن فتنه هم در این مصداق محقّق نیست؛ لذا این مصداق نمی‌تواند صحیح باشد.

مصداق پنجم

برخی دیگر از مفسّران رومیان به فرماندهی تیطس را نابودگر یهودیان در فتنهٔ دوم می‌دانند.50 با عدم تحقّق شروط بندگان مخلص و جهانی نبودن فتنه این مصداق هم رد می‌شود.

مصداق ششم

برخی از مفسّران به این دیدگاه تمایل دارند که در بار نخست، بخت النّصر و در بار دوم اسپیانوس، قیصر روم فتنهٔ بنی‌اسرائیل را نابود کرده است.51

این مصداق، مانند مصداق قبل با عدم تحقّق شروطش قابل پذیرش نیست.

با دقّت در سایر مصادیق ذکر شده، برای این آیات باید بیان کرد که با توجّه به این شروط چهارگانه، اکثر این مصادیق نمی‌توانند قابل پذیرش باشند.

***

همان‌طور که مشاهده می‌گردد، به جز مصداق دوم از مصادیق شش‌گانه که در این قسمت بیان گردید و نابودکنندهٔ فتنه در این مصداق، پیامبر(ص) و اصحابشان که از بندگان مخلص خدا هستند، در پنج مصداق دیگر شرط مخلص بودن «عِباداً لَنا» محقّق نگردیده است. از این‌رو می‌توان گفت که شرط مخلص بودن، مهم‌ترین شرط در تحقّق وعدهٔ الهی در این آیات است که با تأمّل در ترکیب وصفی «عِباداً لَنا» و توجّه به اصل عدم ترادف حاصل می‌شود.

پی‌نوشت‌ها