خدا را این‌گونه بخوانید

امام زمان خود را بهتر بشناسیم

مرتضی مهدوی‌یگانه

سخن استاد حسینی در «آیهٔ 180 سورهٔ اعراف» بود که می‌فرماید:

«خدا را بهترین نام‌هاست (اسماء الحسنی)...»

ایشان گفتند: در جلسهٔ قبل دیدیم که خداوند نام‌های لفظی دارد؛ مثل الله، رحمن، رحیم، کریم و... که همین‌ها جزو اسماء حسنای او است و ادامهٔ آیه می‌فرماید:

«... فَادْعُوهُ بِهَا... ؛

خد را با همین اسماء بخوانید.»

می‌دانید معنای نخست و ظاهر آیه این است که مثلاً بگویید: یا الله، یا رحمن و یا رحیم و...؛ امّا دیدیم که امام صادق(ع) فرمودند:

«به خدا سوگند! اسماء حسنای خداوند ما اهل اهل بیت هستیم.»

وجه اوّل

دوستان! به نظر شما امام صادق(ع) می‌خواهند چه بفرمایند؟ در جلسهٔ قبل خدمت شما گفتیم که خداوند در قبال اسماء لفظی، اسماء و نام‌های عینی و وجودی هم دارد که بزرگترین و بهترین آنها ائمّهٔ هدی؟عهم؟ هستند؛ امّا منظور امام صادق(ع) چیست؟ آیا منظور ایشان این است که خدا را با نام‌های لفظی او نخوانید؛ بلکه به نام‌های ما بخوانید؟

جناب آقای علوی! نظر شما چیست؟ آقای علوی [که شخصیت باسواد و ممتازی بود] در پاسخ استاد گفت: قطعاً امام نمی‌خواهند بفرمانید خدا را با نام‌های لفظی او نخوانید؛ چون اگر نخوانیم، چگونه با او حرف بزنیم؟

استاد حسینی گفت: بله، درست می‌گویید. به علاوه اصلاً دستور خدا در آیه چه می‌شود که می‌فرماید: «او را با این نام‌ها بخوانید.»؟ پس منظور حذف این نام‌ها نیست.

آقا علوی گفت: در این صورت منظور امام چه خواهد بود؟ چون معنای آیه و حدیث در کنار هم این است که خدا را با ما و به ما اهل بیت بخوانید.

آقای حسینی گفت: خب، ما نیز داریم همین موضوع را با هم پیش می‌بریم.

آقای علوی گفت: به نظر می‌رسد یک معنای فرمایش امام صادق(ع) این است که در عین خواندن خدا با نام‌های

لفظی‌اش او را به حقّ ائمّه؟عهم؟ قسم بدهیم.

استاد حسینی گفت: بله. این معنای خیلی خوبی است که در روایات هم آمده است. از جمله در حدیث قدسی به نقل از امام باقر(ع) آمده که خداوند فرمود:

«به من حتم شده (من بر خود حتم کرده‌ام) که هیچ بنده‌ای مرا به حقّ محمّد و اهل بیت او نمی‌خواند و از من درخواست نمی‌کند؛ مگر اینکه من (خواستهٔ او را اجابت کرده و) وی را می‌بخشم.»1

می‌توان این نتیجه را گرفت کسی که خدا را در کنار اسماء لفظی، به اسماء عینی (یعنی به حقّ ائمّه؟عهم؟) نیز سوگند بدهد، قطعاً خداوند به او عنایت می‌فرماید و به تعبیر حدیث بالا، پروردگار بر خود حتم و لازم کرده که در این صورت، خواسته و دعای انسان را اجابت نماید.

استاد در اینجا تأکید کرد: عزیزان متوجّه هستند که نکتهٔ اصلی در بحث ما کلمهٔ «بِها» در آیهٔ مورد نظر (وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ فَادْعُوهُ بِهَا...) است. داریم بررسی می‌کنیم منظور خداوند از خواندن او به این اسماء، خصوصاً خواندن خدا به اسماء تکوینی و عینی او، یعنی ائمّه؟عهم؟ که در حدیث امام ششم(ع) آمده بود، چیست؟

در یک معنا دیدیم که می‌تواند خواندن او به حقّ ایشان باشد؛ امّا من فکر می‌کنم خواندن او به حقّ ائمّه؟عهم؟ فقط یک بعد مسئله است و مطلب از این شاید دقیق‌تر باشد؛ زیرا خواندن خدا به ائمّه؟عهم؟ مهم‌تر از حقّ ائمّه؟عهم؟ است. امام باقر(ع) در حدیثی فرمودند:

«هرکس خدا را به ما بخواند، رستگار می‌گردد و آنکه را به غیر ما بخواند، هلاک می‌شود و دیگران را نیز هلاک می‌کند.»2

ملاحظه می‌فرمایید که سخن از رستگاری یا هلاکت در دنیا و آخرت است و این خیلی فرق می‌کند با اینکه انسان خدا را به حقّ ائمّه؟عهم؟ بخواند یا نخواند. حدّ اکثر تأثیر کار در اینجا، نزدیک‌تر بودن دعا به اجابت یا نبودن آن است (نه رستگاری و شقاوت).

پس این بِنا در حدیث یا بِها در آیه، باید موضوعی مهم‌تر و معنای دیگری در نظر باشد.

خب، به نظر شما این معنا چه می‌تواند باشد؟

بعد از لحظاتی استاد ادامه داد: شاید یک معنا این باشد که هر کس خدا را با تعلیم اهل بیت؟عهم؟ بخواند، رستگار می‌شود؛ زیرا تعالیم و معارف توحید (حتّی چگونه خواندن خدا) نیز در طریق صحیحش از امامان معصوم؟عهم؟ به ما رسیده است. امّت اسلام متأسّفانه در اثر دوری از امامت ائمّه؟عهم؟، از بسیاری چیزها از جمله نحوهٔ صحیح خواندن خدا محروم شدند؛ در حالی که محتاج ایشان بودند؛ چون علم صحیح بندگی خدا از صفر تا صد آن نزد ایشان بود. در «تفسیر فرات کوفی» از امام باقر(ع) نقل شده که فرمودند:

«خداوند به امامان معصوم علومی داده که به احدی از عالمیان نداده. پس بدانید نزد آنان است آنچه دیگران فقیر و محتاج آن هستند و برای نیل به آن باید به ایشان التماس کنند و از ایشان فراگیرند.»3

و هرکس از ایشان نگیرد و از ایشان اعراض نماید، راه شقاوت را می‌پیماید. از این‌رو امام صادق(ع) فرمودند:

«ایشانند که هرکس تمایل به ایشان نداشته باشد و از سؤال و فراگرفتن از ایشان و علمشان روی برگرداند، نزد خداوند شقی و بدبخت شمرده شده است.»4

و در حدیث دیگری صریحاً فرمودند:

«حقّ امام معصوم را کسی نادیده نمی‌گیرد؛ مگر انسان شقی.»5

از این‌رو همین امام همام در جای دیگر فرمودند:

«خداوند عمل هیچ کس را که حقّ ما را درنیابد و نادیده گیرد، قبول نمی‌کند.»6

دوستان! اینها تعالیم امامان ماست؛ امّا دیگران خدا را در دنیا و آخرت قابل رؤیت حساب کردند. برخی حتّی او را جسم دانستند و آیاتی مثل «استَویَ عَلَی العَرشِ» را مادّی و جسمانی گرفتند.

شما حتّی در کتب معروف و معتبر آنان این امور را می‌توانید ببینید. روشن است که اگر کسی خدا را با این تصوّرات و اعتقادات غلط بخواند، راه توحید را نپیموده و اگر این‌طور بمیرد، در مسیر شقاوت رفته است.

نتیجه اینکه خواندن خدا، فقط با تعالیم ائمّهٔ معصوم؟عهم؟ - به اصطلاحی - جواب می‌دهد و به توحید واقعی و هدف الهی اصابت می‌کند. پس «دَعَا اللهَ بِنا» در این وجه، یعنی خدا را به تعلیم ما بخواند. عزیزان توجّه کنند که ما از احادیث و روایاتی که به آنها استناد کردیم و نقل نمودیم، بسیاری را نیز ترک کردیم؛ زیرا سخن به درازا می‌کشید؛ و الّا احادیث شیرین و دلنشین دیگری نیز وجود دارد. حتّی گاهی از اینها در کتب اهل سنّت روایت شده است. خب، بگذریم.

وجه دوم

در اینجا استاد تنفسّی اعلام کرد و بعد از چند دقیقه گفت: امّا بقیّهٔ بحث.

یک وجه دیگر در معنای اینکه امام صادق(ع) فرمودند: «اسماء حسنای خدا ما هستیم.» این است که خدا را به ولایت، محبّت و اطاعت ما ائمّه بخوانید؛ یعنی هر کس به در خانهٔ خدا می‌رود و او را می‌خواند، برای اینکه راه توحید را به طور صحیح بپیماید و به مقصد برسد، باید به امامت و محبّت ائمّه؟عهم؟ حقیقتاً معتقد باشد. البتّه اعتقاد به محبّت به طور حقیقی این است که انسان به بهترین دوستان خدا عشق بورزد.

خب عزیزان! به این ترتیب خداوند دعای کسی را که بهترین دوستانش، یعنی ائمّه؟عهم؟ را دوست نداشته باشد و آنان را به امامت و رهبری نپذیرد، قبول نمی‌کند. اصلاً او را دوست ندارد. پس چرا دعایش را مستجاب کند؟ پس یک وجه اینکه آیهٔ 180 سورهٔ اعراف می‌فرماید: «فَادْعُوهُ بِها (خدا را به اسماء نیکوی او [ائمّه؟عهم؟] بخوانید.)» این است که در دل و اعتقاد و در عمل، در مسیر ولایت و امامت ایشان گام بردارد.

در اینجا یکی از افراد جلسه گفت:

از جهاتی فرق دارد. وجه قبلی منحصر در اخذ معالم توحید و خواندن خدا از ائمّه(ع) بود؛ امّا وجه دوم عمیق‌تر، گسترده‌تر و مهم‌تر است. نتیجه می‌شود هرکس ولایت، محبّت و امامت ایشان را نداشته باشد، در واقع خدا را نخوانده است و اگر نام‌های لفظی خدا را نیز به زبان نیاورد، گویی هیچ چیز به زبان نیاورده است (اگر نگوییم کلماتی لغو و بی‌معنا تلفّظ کرده است. دقّت بفرمایید).

اینجاست که سخن امام صادق(ع) که فرمودند: «اسماء حسنای الهی ما هستیم.» روشن می‌شود. ببینید دوستان! کسی که حقیقتاً در مکتب ولایت نباشد، خدا را واقعاً نمی‌خواند؛ یعنی خواندن واقعی در عالم خارج از او واقع نمی‌شود؛ حال می‌خواهید تعبیر کنید خواندنی واقع نمی‌شود یا بفرمایید الفاظی بی‌معنا را تلفّظ می‌کنند. شاید کسی تا به حال این‌گونه تعبیر نکرده باشد؛ ولی حقیقت همین است که عرض شد.

وجه سوم

استاد گفت: آنچه مطرح شد، صرفاً برخی از وجوه مطلب بود. شاید جنبه‌ها و ابعاد دیگری نیز در معنای آیهٔ 180 سورهٔ اعراف و حدیث امام صادق(ع) وجود داشته باشد. قبل از آن، من نکته‌ای را متذکّر شوم و آن این است چنان که ملاحظه می‌کنید، قرآن در این آیه، خواندن خدا را همراه با واسطه مطرح می‌کند؛ یعنی نمی‌فرماید خدا را بخوانید؛ بلکه می‌فرماید او را با اسم‌های نیکویش بخوانید و امام صادق(ع) هم که می‌فرماید: «آن اسماء، ما اهل بیت هستیم.» چرا خداوند نظام خواندن خود را این‌گونه قرار می‌دهد؟ چرا واسطه می‌گذارد؟

نکتهٔ من این است که معلوم می‌شود واسطه در توحید و عبادت و خواندن و توجّه به خدا هیچ منافاتی با توحید ندارد و ایرادی که افراد نادان به شیعه می‌گیرند، از جهالت و عدم توجّه آنان به توحید سرچشمه می‌گیرد.

شما این حدیث را از وجود مبارک امام رضا(ع) ملاحظه کنید. ایشان فرمودند:

«هرگاه حادثهٔ سخت و شدیدی برای شما پیش آمد، در درگاه خدا از ما اهل بیت کمک بگیرد و همین است معنای قول خداوند: خدا را نام‌های نیکوست. پس او را به آن اسم‌ها بخوانید.»7

در اینجا آقای علوی گفت: ببخشید استاد! فکر می‌کنم ترجمهٔ صحیح این باشد: در پیشامدهای سخت به واسطهٔ ما از خدا کمک بگیرید.

استاد حسینی گفت: بله. اگر از بالا به پایین نگاه کنیم، می‌گوییم از خدا به واسطهٔ اهل بیت؟عهم؟ کمک می‌گیریم؛ امّا اگر از این پایین به بالا نگاه کنیم، اوّل وسیله و واسطه را می‌بینیم. وقتی شما از معلّم درس می‌گیرید، چه اشکالی دارد بگویید در درگاه خدا از معلّم کمک گرفتم و درس آموختم؟ مگر این سخن، مخالف توحید است؟ ما در همهٔ شبانه‌روز نظام زندگی‌مان همین‌گونه است. شما این‌همه از پدر و مادر و دوستان، حتّی از اجسام در انجام کارهایتان کمک می‌گیرید و آن را به زبان می‌آورید. آیا این‌گونه کار کردن بلکه این نظام زندگی و به زبان آوردن آن، مخالف توحید است؟ البتّه همه قبول دارند مبدأ اوّل همهٔ صفات کمالی، مثل کمک کردن و کار کردن، خداوند است؛ امّا نسبت دادن این صفات کمالی به مخلوق، به این اصل ضرری نمی‌زند.

با این توضیحات در واقع نگاه من از پایین (یعنی ابتدا، دیدن وسیله) به بالا بود. شما در تعابیر قرآنی نیز دارید: «استعینوا بالصّبر و الصللاة»8 و نگاه شما از مبدأ به پایین بود.

از مجموع این مطالب روشن می‌شود که ترجمهٔ من از حدیث غلط نبود و کمک خواستن از ائمّه؟عهم؟ هیچ اشکالی ندارد.

حتّی از این بالاتر، اگر شما عوامل توحید و ارکان توحید را (که ائمّه هستند) بخوانید و در واقع صاحب توحید یعنی خود خدا را خوانده‌اید. مثلاً در «دعای فرج» که (با الهی عظم البلاء شروع می‌شود) و در اواخر آن می‌خوانید: «یا محمّد و یا علی، یا علی و یا محمّد، اکفیانی فانّکما کافیان و انصرانی فانّکما ناصران» اگر کسی با این مبانی توحید و ولایت آشنا باشد نباید تردید و تصوّر کند که چرا از مخلوق طلب کفایت و نصرت شده است؛ زیرا محمّد و علی(ع) طبق زیارت «جامعهٔ کبیره» و دیگر ادعیه، رکن و پایگاه توحید هستند و بنابراین چیزی از خودیت و انانیّت خود باقی نگذارده‌اند و در واقع انسان، اگر درست و موحّدانه بنگرد، باید خدا را ببیند. اگر اشکال کرد که چرا از مخلوق طلب کمک می‌کنید، معلوم می‌شود که موحدّانه نگاه نکرده است؛ عنایت فرمودید دوستان؟

من از این طول و تفصیل می‌خواهم نتیجه بگیرم که اگر حتّی از امام عصر(ع) طلب کمک کردید، بدانید که از خدا طلب کرده‌اید؛ نه اینکه نعوذ بالله امام خدا باشد؛ بلکه امام آئینه‌ای است که خدا را نشان می‌دهد و شما از خدای متجلّی در او درخواست استعانت نموده‌اید.

نتیجهٔ مهم اینکه به دنبال وجود قبلی می‌توان یک وجه متعالی از معنای «فادعوه بها» را همین دانست که عرض شد؛ همچنان که در زیارات آمده: «ای خاندان رسالت، هرکس شما را شناخت، خدا را شناخته؛ هرکس شما را دوست داشت، خدا را دوست داشته. هرکس شما را دشمن داشت، خدا را

دشمن داشته و...»9

اینجا هم می‌گوییم: هرکس از شما درخواست حاجت و کمک و دستگیری کرد، از خدا کرده است.

در اینجا استاد به سخنان خود پایان داد.

من از بار علمی این جلسه راضی بودم و فکر می‌کردم توحیدم قوی‌تر شده و نیز توجّهم به آستان ولایت و ارادتم به صاحبان آن بیشتر گردیده است. همچنین تأسّفم نسبت به آنان که اعتقادات صحیح و علمی شیعه را همواره به شرک و کفر نسبت می‌دهند نیز عمیق‌تر شده است. احساس می‌کردم دینداری و فهم دین و قرآن را بسیار سطحی، ناقص و بلکه غلط گرفته‌اند و خدا و توحیدی نادرست را در خیال خود ساخته‌اند و به تعبیر قرآن با آن سرخوش هستند:

«... كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ»10

خوشحال بودم در این جلسات شرکت و از روی اعتقادت، از جمله شناخت امام زمانم کار می‌کنم. به همین جهت در انتظار بیشتری برای جلسهٔ بعد بودم.

پی‌نوشت‌ها