شهره بر مناره

مصاحبه با دکتر عبدالله بیچرانلو

به مناسبت انتشار کتاب «شهره بر مناره»

اشاره

دین شبکه‌ای، دین دیجیتال و جست‌وجوی معنا و معنویت در شبکه‌های اجتماعی، از پدیده‌های متأخّری هستند که در پی توسعۀ فناوری‌های اطّلاعات و ارتباطات در جهان امروز با آنها موا جه هستیم. در این میان برخی فعّالان حوزۀ دین، از جمله روحانیون در شبکه‌های اجتماعی، مانند «ایسنتاگرام» به طرح و ترویج مباحث دینی پرداخته‌اند. برای بررسی این موضوع به سراغ دکتر عبدالله بیچرانلو، دانشیار«دانشکدۀ علوم اجتماعی دانشگاه تهران» و از نویسندگان کتاب «شهره بر مناره؛ مطالعهٔ انتقادی فعّالیت روحانیون خرده‌سلبریتی در اینستاگرام»رفته‌ایم. این کتاب اواخر سال 1402 در قالب شش فصل و در دویست صفحه به همّت انتشارات «پژوهشکدهٔ فرهنگ و هنر اسلامی» به چاپ رسید. حاصل این دیدار را در معرض نگاه و نظر مخاطبان محترم «موعود» قرار می‌دهیم.

دین دیجیتال همان دین شبکه‌ای است؟ دین دیجیتال چه تمایزی با دین عصر شبکه‌های اجتماعی دارد؟

با تشکّر از مؤسّسۀ فرهنگی موعود عصر؟عج؟ که مباحث جدّی در حوزۀ دین را طرح و دنبال می‌کند، در خصوص پرسشی که طرح شد، باید اشاره‌ای به تعامل دین و رسانه‌های الکترونیک داشته باشم. ابتدا و با توسعۀ تلویزیون در نیمۀ دوم قرن بیستم میلادی، پروتستان‌های آمریکایی، در صدد بهره‌گیری از این رسانه برای اهداف دینی و سیاسی خود برآمدند و کلیسای الکترونیک یا کلیسای تلویزیونی توسّط اوانجلیست‌ها توسعه یافت که به اوانجلیسم تلویزیونی (Televangelism) شهرت پیدا کرد.

پس از آن، از دهۀ 1990م. عرصۀ وب، بستر و زمینۀ رسانه‌ای دیگری برای تبلیغ و بازنمایی دین شد؛ از جمله هندوها به این حوزه پا گذاشتند و به دلیل کثرت زائرانی که به معابد هندو مراجعه می‌کردند، با ابداع «معبد دیجیتال»، امکان زیارت اینترنتی را برای زائران هندو فراهم آوردند. آنها

اطراف و اکناف معابد را با دوربین‌های بسیار با کیفیت تصویربرداری کردند و امکان زیارت آنلاین (برخط) را برای هندوها فراهم نمودند. به دلیل تراکم زائران در معابد و به منظور جلوگیری از ازدحام جمعیت، این‌گونه تبلیغ ‌شد که به جای حضور در معبد، می‌توانند از طریق معبد آنلاین و به صورت زنده، در شهر و کاشانۀ خود به نیایش بپردازند و نیازی به حضور در معبد نداشته باشند.

پس از پا گرفتن اینترنت، توسعۀ اینترنت مجالی را هم برای طرح انبوه شبهات فراهم کرد. از این حیث و در «ایران»، اینترنت بستری شد برای گفت‌و‌گو از دین؛ خصوصاً مسائل تاریخی، فقهی و کلامی. به همین دلیل بسیاری از روحانیان برای پاسخگویی به این شبهات، بسیار علاقه‌مند شدند و این عرصه را ساحتی دیدند که اگر به آن ورود نکنند، انگار قافیه را باخته و از قافله جا مانده‌اند.

در کشورهای گوناگون اسلامی و حتّی بین اهل سنّت، امامان جماعت نیز به تبلیغ رویکرد دینی خود پرداختند. آنها نیز بر این باور بودند که این ابزار، فرصتی را در اختیار ایشان قرار می‌دهد تا عقاید دینی خود را ترویج بدهند. آنها بر این باور بودند که با ابزار وب می‌توانند باورمندان به کیش خود را حفظ کنند یا افزایش دهند. بنابراین به این حوزه ورود کردند و به تولید متن پرداختند.

آنچه مطرح شد، ذیل دین شبکه‌ای از طریق وب قابل بیان است؛ امّا دین دیجیتال امری عام‌تر است. محصولات دیجیتال در قالب چندرسانه‌‌ای‌ها تولید و به تدریج روی سی دی، دی وی دی، انواع حافظه‌های دیجیتال، نرم‌افزارهای مختلف و به تدریج روی نت عرضه شدند.

در مجموع، محصولات دیجیتال به مراتب عام‌تر است و دین دیجیتال، معادل دین شبکه‌ای نیست؛ امّا در مورد دین شبکه‌ای باید اشاره شود که نسل اوّل ارتباطات دینی بر روی نت، در قالب سایت بود. اندک اندک که وب 2 (web2) شکل گرفت، وبلاگ‌نویسی دینی و ویکی‌نویسی شکل پیدا کرد و به تدریج حضور فعّالان دینی در رسانه‌های اجتماعی، اعم از شبکه‌های اجتماعی، پیام‌رسان‌های فوری، سایت‌های به اشتراک‌گذاری ویدئو و دیگر رسانه‌های مشابه گسترش یافت. در این مجال بازیگران متعدّد پا به میدان گذاشتند. این بازیگران شامل دینداران، روحانیان، علاقه‌مندان به محتوای دینی و مبلّغان دینی و البتّه شبهه‌افکنان بودند که به تولید متن پرداختند.

آیا بازنمایی دین از طریق شبکه، منجر به گرایش مخاطبان به امر دینی شده است؟

رویکرد عمدۀ سیاست‌گذاران و فعّالان ترویج دین در این زمینه، ابزاری بوده است؛ یعنی تصوّر این بوده که اگر پیش‌تر از طریق منبر و ارتباطات غیر شبکه‌ای با مخاطبان خود ارتباط می‌گرفتیم، اکنون فرصتی فراهم شده است و می‌توانیم از طریق اینترنت، با مخاطبانمان در سراسر جهان ارتباط برقرار ‌کنیم. این پرسش مطرح بود که چرا این فرصت جهانی را از دست بدهیم؟

در این مقطع از زمان، وبگاه‌هایی شکل گرفت که به چند زبان انگلیسی، عربی و حتّی اردو به تولید متن می‌پرداختند و بعضی از روحانیان در «قم» می‌نشستند و موضوعاتی را طرح و پاسخ می‌دادند. برای نمونه، «مرکز پاسخگویی به شبهات دینی» چنین رویکردی داشت.

با شکل‌گیری و توسعۀ وب 2، گونه‌های جدیدی از تولید متن دینی در بستر شبکه شکل گرفت. با توجّه به ماهیت تعاملی وب 2، نگاه ابزاری کماکان به وب 2 برجسته بود؛ به این معنی که می‌پنداشتند این ابزار در خدمت دین درخواهد آمد و پیامد نامطلوب یا آسیبی نخواهد داشت؛ امّا ماهیت تعاملی وب و اقتضائات فناورانۀ آن نشان داد که پذیرای هر ژانر یا گونه‌ای نیست و اقتضائات ژانری خود را طلب می‌کند؛ یعنی اگر هر کاربری خواستار تولید متن در بستر وب 2 بود، باید محتوایی را تولید می‌کرد که همخوان با اقتضائات ژانری وب 2 باشد و همین مسئلۀ تبعیت از ژانر، برای خود پیامدهایی داشت و این پیامدها در گذر زمان نمایان شد.

بسیاری از روحانیانی که به عرصۀ وب 2 قدم نهادند، رفته‌رفته به سمت اینفلوئنسرگری و تبعیت از قواعد شهرت حرکت کردند و رسماً به اینفلوئنسرهای حوزۀ دین مبدّل شدند. درنتیجه عملکرد ایشان به اینفلوئنسرهای حوزه‌های دیگر وب 2 نزدیک شد. عملاً فرقی با هم نداشتند؛ فقط تفاوت در موضوع بود؛ امّا عملکردشان کم و بیش یکسان بود.

ژانر عمده‌ای که در ابتدا روحانیان به آن وارد شدند، «خودابرازی» بود. این ژانر که بر محوریت نمایش خود بنا شده است، فرد و بخش‌هایی از زندگی او، محور تبلیغ مباحث است. این اقتضائات ژانری بود که بر موضوع و اهمّیت آن سایه می‌انداخت.

همان‌طور که تلویزیون ژانرهایی مانند، سریال، خبر و مسابقه یا سینما ژانرهایی مانند اکشن، درام، کمدی، هراس، و علمی - تخیّلی دارد، در وب، نیز به تدریج گونه‌های مختلفی شکل گرفته است. یکی از ژانرهای برآمده از وب 2 خودابرازی است که با پدیده‌هایی، مانند سلفی شروع شد و سپس به محوریت بازنمایی زندگی خود در شبکه رسید. پیش‌تر، بخش عمده‌ای از ارتباطات دینی، در قالب اطّلاع‌رسانی و ژانر خبر بود؛ برای مثال فلان مراسم با حضور یک واعظ یا مدّاح در مسجدی خاص برگزار می‌شود. ژانر خبر، در هر رسانه‌ای، اقتضائات خاصّ خود را داشته است؛ برای نمونه در مطبوعات، امکان انتشار مفصل جزئیات خبرها وجود داشت؛ اما در وب، به ویژوه وب 2، تأکید بر فشردگی حدّاکثری خبر است.

ژانر خودابرازی نیز اقتضائاتی دارد که خود را بر متن تحمیل می‌کند. لزوماً افرادی که از این طریق به تبلیغ دین پرداختند، نتوانستند در انتقال مضامین و تبلیغ دینی، کامیابی چشمگیری داشته باشند؛ امّا اغلب برای خود فرد دستاوردهای زیادی داشته و فرد به چهره تبدیل شده است. همان‌طور که از نام ژانر پیداست، کانون این ژانر خودابرازی، خود است و خود برجسته می‌شود و دیگر موضوعات مربوط به دین، تحت‌الشّعاع قرار می‌گیرد.

آیا ژانر بر فناوری‌ای که پیام و متون ارتباطی را دریافت می‌کنیم، مقدّم است؟‌

به اقتضائات ژانری بستگی دارد؛ برای مثال در تلویزیون، سریال تاریخی، گونه‌ای است که به دین می‌پردازد؛ امّا کاملاً در تناسب با رسانۀ تلویزیون قرار دارد و آثار تولیدی در این‌گونه هم اغلب موفّق و پرمخاطب بوده‌اند. در دهۀ 1370 سریال «امام علی(ع)» و «ولایت عشق» و در دهۀ 1380 «مختارنامه»، آثار موفّقی بودند که با رعایت اقتضائات ژانری، موفّق عمل می‌کردند؛ امّا در همین تلویزیون، منبر (یعنی سخنرانی‌هایی منبری‌ها) را که ضبط و پخش می‌کنند، اقتضائات ژانری کار رعایت نشده است و منبر به صورت خام و بدون پردزاش تلویزیونی، به پخش رسیده است. در تلویزیون بازنمایی منبر و بازنمایی روحانی در شبکه‌های مختلف، بدون هیچ‌گونه رعایت اصول ژانری، منجر به از دست دادن مخاطبان و ضربه زدن به منبر می‌شود. نتیجۀ این کار چیست؟ با بازنمایی مکرّر منبر، هم منبر خلوت شد و هم تلویزیون، مخاطبش را از دست داد.

بنابراین یک وجه از ماجرا فناورانه است. وجه دیگری از کار، وجه ارتباطی - هنری آن است. بحث از ژانر، یعنی بحث در مورد انتظار و اشتیاق مخاطب به متون مختلف محتوایی تولیدی که اقتضائات، قواعد و الزامات متنی و زیبایی‌شناسی خاصّ خودش را دارد. در ژانر درام یک نوع با مخاطب ارتباط می‌گیریم، در ژانر اکشن هم به یک نوعی دیگر. در بستر شبکه نیز این مسئله موضوعیت دارد. خیلی از ژانرهایی که در بستر شبکه‌های اجتماعی وجود دارند، لزوماً ارتباطی با وجه قدسی دینی ندارند.

صور دینی بازنمایی‌شده از طریق شبکه در بازه‌های زمانی گوناگون متناظر با توسعۀ فناورانه و زیرساخت وب، متمایز بوده و نیازمند به بازشناسی ژانرهای گوناگون است. وب 1 ژانرهای دینی مختصّ خود را داشت. وب 2 ژانرهای خاصّ خود و همچنین وب 3 و دیگر امکانات زیرساختی وب، بازتاب‌دهندۀ نوع متمایزی از دین شبکه‌ای بوده‌اند.

ویژگی‌های زیرساخت فناورانه، خود را به متن تولیدی تحمیل می‌کند. آنچه شاهد آن هستیم، امر سیّالی است. شاید برای روحانی اینفلوئنسر آورده‌ای داشته باشد، امّا برای خود دین پیامد مثبتی ندارد. دینی که از مجرای شبکه بازنمایی می‌شود نیز دین سیّالی است. دین بیست سال پیش نیست. فضای ارتباط بی‌مرز شکل گرفته است و سیّالیت موجود در این فضا موجب شده است که چارچوب‌ها و ادبیاتی که برای متون دینی از گذشته موجود بود هم دستخوش تغییر شود و وجوهی از دین بازنمایی شود که با حقیقت امر دینی فاصله داشته باشد. سیّالیت ماهیت فضای شبکه‌ای است و دین شبکه‌ای نیز سیّال است.

فرهنگ شهرت از کجا آمد؟ کتاب الیس کشمور دقیقاً همین را داشت؟ آیا فرهنگ شهرت یک منظومۀ نظری بود یا امری بود که از طریق ترجمه برساخت شد؟

عنوان دقیق آن کتاب «فرهنگ/ شهرت» (Celebrity/ Culture) است؛ امّا در ترجمهٔ عنوان کتاب، فرهنگِ شهرت بیان شد. البتّه ما می‌توانیم از خرده‌فرهنگ هواداری یاد بکنیم که این اقتضائات خاصّ خودش را دارد؛ از قبل لایک کردن، Hate دادن، تشکیل اجتماعات آنلاین، انواع رفتارهایی که طرفداران در قبال یک چهرۀ معروف انجام می‌دهند و مجموعه اقدامی که هواداران از خود بروز می‌دهند، می‌توان در قالب هواداری واکاوی کرد. از خرده‌فرهنگ هواداری می‌توان به عنوان امری فرهنگی یاد کرد؛ چرا که این مردم هستند که فرهنگ را شکل می‌دهند و چون هواداری بین مردم و نسل‌های مختلف جاری است، از این موضوع می‌توان به عنوان خرده‌فرهنگ هواداری بین مردم یاد کرد. سلبریتی‌ها هوادارانی دارند. این هواداران کنش‌هایی دارند و به واسطۀ این کنش‌ها با یکدیگر در ارتباط هستند. مجموعۀ این رفتار و کردارها وقتی که بروز پیدا می‌کند، وجه فرهنگی خود را شکل می‌دهد.

پایه‌های فرهنگ شهرت چیست؟

اساساً این مفهوم با توسعۀ وب 2 موضوعیت پیدا کرد و به تدریج وقتی که شبکه‌های اجتماعی در وب 2 گسترش پیدا کردند، اهمّیت یافت. لازم به اشاره است که افراد از طریق رسانه‌های زرد پیش از پیدایش وب 2 مطرح می‌شدند؛ امّا وقتی وب 2 پا گرفت، موضوع از سطح چهره‌سازی و شهرت معمول، فراتر رفت. نکتۀ مهم و اساسی در مورد سلبریتی این است که شهرت سلبریتی، ذاتی نیست؛ بلکه از دل فرهنگ عامّه‌پسند بیرون آمده است. اگر فرهنگ عامّه‌پسند در جامعه‌ای شکل نگرفته باشد، انتظار تولّد سلبریتی را هم نباید داشت؛ امّا وقتی که این فرهنگ (فرهنگ پاپ) در جامعه‌ای گسترش یافته باشد، بی‌تردید سلبریتی در آن جامعه پدید می‌آید. فرهنگ عامّه‌پسند یک وجه تجاری دارد و لزوماً از جنس اندیشه نیست؛ سرگرمی در آن اهمّیت تعیین‌کننده‌ای دارد.

یکی دیگر از وجوه فرهنگ عامّه‌پسند، مسئلۀ اقتصاد و بازار توجّه است. بر مبنای اقتصاد توجّه، تلاش برای جلب توجّه مخاطبان توسّط فعّالان رسانه در مدیوم‌ها و پلتفرم‌های مختلف صورت می‌گیرد تا هریک از آنها بتواند توجّه بیشتری از افراد/ مخاطبان را با هر ترفندی به خود جلب کند. در شبکه‌های اجتماعی هم تلاش برای جلب توجّه کاربران، به ویژه در قالب دنبال‌کنندگان صفحات صورت می‌گیرد و برجسته شدن راهبردی هماندد برندسازی شخصی در همین فضا صورت می‌گیرد. خودبرندسازی یک راهبرد جاافتاده است که سلبریتی‌ها یا اینفلوئنسر، با هدف جلب توجّه مخاطبان از آن استفاده می‌کنند. هدف این است که مدّت زمانی از وقت مخاطب در گسترۀ بی‌انتهای شبکه‌های اجتماعی به آن صفحۀ یا فرد خاص اختصاص یابد. صاحبان صفحات در این شبکه‌ها برای جلب توجّه رقابت می‌کنند و این رقابت و جلب توجّه، فرمول‌ها و قواعد خاصّ خودش را دارد؛ از جمله برجسته‌تر کردن وجوه نمایشی محتوا. محتوا هرچه نمایشی‌تر و عامّه‌پسندتر باشد، توجّه بیشتر و مخاطب بیشتری جلب می‌شود.

برآیند سخنان شما این است که ورود روحانیان

ایسنتاگرامر منجر به تنزّل امر دینی و روحانیت می‌شود؟

نه در تمام وجوه و اشکال.می‌تواند سخنرانی وزین یک روحانی در شبکه‌های اجتماعی بارگذاری بشود. ما نمی‌توانیم بگوییم لزوماً هر روحانی که پا به عرصۀ شبکه‌های اجتماعی گذاشت، موجب تنزّل امر دینی می‌شود. اگر آثار، کتاب‌ها و مقالات بازنمایی بشود که بازنمایی فاخری است؛ ولی اگر در ژانر خودابرازی باشد، این تنزّل رخ می‌د‌هد. وقتی روحانیان در قالب این ژانر به شبکه ورود می‌کنند، چون ناچارند قواعد این ژانر را دنبال نمایند، این کار منجر به تنزّل امری دینی می‌شود و این بخش از کار در خدمت دین نیست؛ بلکه در خدمت نمایشی شدن دین است و این مسئله می‌تواند پیامدهای دیگری برای حوزۀ دینداری داشته باشد.

به غیر ژانر خودابرازی، چه ژانرهای دیگری در شبکهٔ اجتماعی به چشم می‌خورد؟

خبر یکی از ژانرهای متعارف است. ما وقتی که لایو هیئتی را پخش می‌کنیم، وقتی که لایو پخش می‌کنید، یعنی از خانه هم می‌توان در آئین‌های مذهبی و مراسم شرکت کرد؛ یعنی می‌توانید وضو نگرفته در این مراسم شرکت کنید. این یعنی می‌توانید بدون رعایت آداب و شئون حضور در یک آئین مذهبی، در آن حضور یابید که همۀ آنها، یعنی تنزّل امر دینی. در گام اوّل ظاهراً جذّاب است؛ ولی در بلندمدّت شاهد خلوت شدن مراسم آئینی خواهید بود؛ آئینی که لزوماً مبتنی بر اجتماع و اجرای جمعی در کنار یکدیگر است. بخش عمده‌ای از تبلیغ دینی به اجرای آئین‌ها مرتبط است که لزوماً به روحانیت متّکی نیست و به سایر فعّالان مذهبی، نظیر مدّاحان هم مرتبط می‌شود. در پخش آنلاین آئین‌ها در نت، شاهد نوعی رفع نیاز از تعامل حضوری با روحانیان، حضور در مسجد و حسینیه خواهیم شد. تداوم این پخش زندۀ آئین‌ها منجر به خلوت شدن محافل مذهبی و آئینی خواهد شد. این هم می‌تواند وجه اجتماعی دین را تنزّل بدهد. در اینجا شاهد گذار از رویکرد ارتباطات آئینی به رویکرد ارتباطات انتقالی از طریق رسانه‌ها هستیم؛ یعنی انتقال از طریق شبکه‌های اجتماعی و وب، با وجود اینکه آئین باید اجرا بشود؛ نه اینکه آئین منتقل بشود! اگر به جای اجرای آئین به انتقال آئین پرداختید، به آن ضربه زده‌اید.

پروتکل‌های حاکم بر پلتفرم نیز حائز اقتضائات خاصّ خود است و آن را به کاربر تولیدکنندۀ متن تحمیل می‌کند. این پروتکل‌ها چه مسائلی را به بازنمایی دین در شبکه‌های اجتماعی تحمیل می‌کند؟

سؤال بسیار جالبی است. در رویکرد ابزاری به دین، به این موضوع هم توجّه نمی‌شود؛ مثلاً دین اسلام لزوماً دین تصویرمحوری نبوده است؛ در صورتی که مسیحیت کاتولیک، عمدتاً بصری و تصویرمحور بوده است. از قدّیسان مسیحیت شمایل‌های بسیاری تولید شده است، تمام دیوار‌های کلیساها به تصاویر گوناگون مذهبی منقوش است، داستان‌های گوناگون مسیحیت در قالب تصویرها و شمایل گوناگون در آمده است؛ امّا

اسلام این‌گونه نیست؛ مثلاً فضای مسجد را که ببینید، همه چیز انتزاعی است. تصاویر منقوش به کاشی‌کاری‌ها، تزئین روی گنبدها. اصلاً وجوه تشبیهی که در مسیحیت است، در آن دیده نمی‌شود. منظور، بحث از ذات ادیان وحیانی نیست؛ بحث از بافت و زمینۀ فرهنگی مدیوم‌هاست. سینما یک زمینۀ فرهنگی دارد، تلویزیون یک بافت و زمینۀ فرهنگی دارد و شبکه‌های اجتماعی هم زمینۀ فرهنگی بسیار متفاوتی از رسانه‌های پیشین خود دارند.

رسانه‌های بصری که نام بردیم، جملگی ریشه در فرهنگ بصری مسیحیت دارد؛ برای مثال وقتی سینما در قرن نوزدهم میلادی پا می‌گیرد، از اوّلین موضوعاتی که در آن مورد توجّه قرار می‌گیرد، مصائب مسیح(ع) است. در عین حال پیش از این، صور گوناگون بصری از مسائل دینی در کلیساهای مختلف موجود بوده است.

تلویزیون در قرن بیستم میلادی نیز در «آمریکا» با بازنمایی کلیسا و فرهنگ دینی همراه بوده است چون زمینۀ فرهنگی مسیحیت پروتستان هیچ‌گونه تعارضی با رویکرد انتقالی مذهب نداشت؛ ولی تبلیغ دینی که در اسلام بوده است، لزوماً تبلیغ انتقالی نبوده است؛ بلکه بخشی از آن با محوریت حضور مؤمنان در یک مکان به نام مسجد و مشاهد مشرّفه بوده است. ضمن اینکه مسائل جغرافیایی در شکل‌گیری فناوری بی‌تأثیر نبوده است. کشوری مثل آمریکا که بسیاری از این فناوری‌ها در آنجا شکل پیدا کرده است، جغرافیای گستردهٔ شرقی -غربی دارد و ارتباطات بیم شرق و غرب راحت نبوده است. لذا انتقال پیام موضوعیت پیدا می‌کرده. حتّی آمریکا از قارّه‌های دیگر منفک است. باید میان دو سوی اقیانوس«اطلس» ارتباط برقرار می‌شده (بین اروپا و آمریکا). ارتباطات از طریق کشتی، بسیار کند بود. بنابراین تلگراف ابداع شد که به سرعت پیام‌ها را مخابره می‌کرد. ابداع تلگراف، انقلاب ارتباطی عظیمی محسوب می‌شد و بخشی از زمینۀ ابداع رادیو، تلویزیون و نت را فراهم کرد.

پروتستانتیزم در آمریکا چون آئین‌محور نبوده، همین‌که پیام از سوی کلیسای پروتستان مخابره می‌شده، انگار حقّ امر دینی ادا می‌شد؛ امّا در فضای دینی ما تجربۀ هم‌نفسی کنار یکدیگر خیلی موضوعیت دارد. مبنای ارتباطات دینی در اسلام، لزوماٌ فردگرایانه و مبتنی بر انتقال پیام به فرد متفرّد نبوده است. وجه ارتباطات اجتماعی، گفت‌و‌گو و اطّلاع از احوال دیگران، جایگاه مهمّی دارد و خیلی از ابعاد ارتباط دینی، معطوف به حضور در جمع و اجتماع است؛ مانند نماز جماعت، نماز جمعه و بسیاری از آئین‌ها و شعائر. حتّی در مورد تلویزیون هم، اینکه تلویزیون به عنوان رسانۀ جمعی شناخته می‌شود، دقیق نیست.

با این مفهوم نادقیق، چنین تداعی می‌شود که اجتماعی از افراد در کنار یکدیگر از تلویزیون استفاده می‌کنند؛ در صورتی که تلویزیون به صورت فرد فرد با مخاطب ارتباط می‌گیرد و اصلاً اجتماعی از مخاطبان وجود ندارد. در واقع تلویزیون، برودکست(Broadcast) است که به معنی پخش گسترده می‌باشد. کشاورزی را در نظر بگیرید که وقتی که بذر می‌پاشد، دارد Cast می‌کند و هر دانۀ بذر در یک نقطه از زمین کشاورزی قرار می‌گیرد. در مورد پیام‌های رسانۀ تلویزیون هم همین‌گونه است. پیام‌ها مشابه آن بذرها در میان تک‌تک مخاطبان ساکن در یک قلمرو پخش می‌شوند. اگر مفاهیم را متوجّه نشویم، اختلاط مضمون و مفاهیم پدید می‌آید.

آنچه در مورد ارتباط دینی ما صحّت دارد، در ارتباطات دینی اسلام، در کنار ارتباطات فردی، جمع‌محوری بسیار برجسته بوده است. بسیاری از این فناوری‌های نوین از تلویزیون تا شبکه‌های اجتماعی که به انتقال دین از طریق این زیرساخت‌ها اقدام کرده‌اند، دریافت افراد را از تجربهٔ جمع‌گرا به تجربهٔ فردگرایانه تقلیل داده‌اند و نتیجهٔ این موضوع در وهلۀ نخست، از بین رفتن اجتماعات دینی است و در ادامه شکل‌گیری خوانش‌های شخصی از آموزه‌های دینی!

واژۀ روحانی سلبریتی چه زمانی خلق شد و چرا؟

قائل به سلبریتی بودن روحانیان اینستاگرامر نیستیم. اینها بیشتر، میکرواینفلوئنسر هستند و مشابه اینفلوئنسرهای حوزه‌های دیگر عمل می‌کنند. همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، سلبریتی محصول فضای فرهنگ عامّه‌پسند است. افراد و اشخاصی که در حوزه‌های گوناگون فرهنگ عامّه‌پسند فعّال هستند، به تدریج نوعی از شهرت پیدا می‌کنند که زمینۀ تعامل آنها را با کاربران از طریق رسانه‌های اجتماعی فراهم می‌آورد. امروزه حتّی فوتبال و برخی ورزش‌های دیگر که در کشورهای مختلف، به دلیل پرداخت خاصّ رسانه‌ای، وجه عامّه‌پسند پیدا کرده است، به تدریج ورزشکاران این رشته‌های ورزشی هم به سلبریتی تبدیل شده‌اند.

روحانی سلبریتی مفهوم دقیقی نیست. اینها اینفلوئنسرهای حوزۀ دین هستند و برآمده از فرهنگ عامه‌پسند نیستند. می‌توان دسته‌بندی‌ای از اینفلوئنسرهای دینی ارائه داد؛ امّا تمرکز این گفت‌وگو بر روی روحانیان اینفلوئنسر (تأثیرگذار در شبکه‌های اجتماعی) است.

اکنون شاهد نوعی سرگرمی مذهبی هستیم که از طریق رسانه‌های رسمی کشور بازنمایی می‌شود. مدّاح همانند یک جوکر در برنامه‌ای که در ساعت اوج پخش می‌شود، اجرای برنامه می‌کند. این همان شویی است که افراد حوزۀ فرهنگ عامّه‌پسند، اجرا می‌کنند. مسئلهٔ حائز اهمّیت این است که روحانی اینفلوئنسر از دل فرهنگ عامّه‌پسند درنیامده؛ بلکه روحانیت از طریق بازنمایی در شبکه‌های اجتماعی به سمت فرهنگ عامّه‌پسند می‌رود. فرهنگ دینی لزوماً نسبتی با فرهنگ عامّه‌پسند ندارد و این نمایش هر روزه توسّط روحانیان دین را به سمت فرهنگ عامّه‌پسند می‌برد. خیلی از روحانیان دارند قواعد حوزۀ نمایش را در شبکه‌های اجتماعی رعایت می‌کنند و به اینفلوئنسرهای شبکه‌های اجتماعی تبدیل شده‌اند.

در مجموع سلبریتی، مولود فرهنگ عامّه است و از بستر آن برآمده و به شهرت رسیده است؛ امّا اینفلوئنسر، کاربر فعال‌تر و تولیدکنندۀ محتوا در شبکه‌های اجتماعی است که از طریق تولید محتوای منظّم در یک حوزۀ خاص، مانند

سفر، ورزش، آشپزی، سبک زندگی، حجاب و... گوشه‌ای شبکه‌های اجتماعی موفّق به کسب سرمایۀ کاربری شده و به شهرت رسیده است و لزوماً نسبتی با فرهنگ عامّه‌پسند ندارد. ممکن است یک اینفلوئنسر از یک سلبریتی مشهورتر باشد، ولی لزوماً با فرهنگ عامّه‌پسند ارتباطی ندارد. اگر یک سیاستمدار در شبکه‌های اجتماعی به تولید متن می‌پردازد، او اینفلوئنسر حوزۀ سیاست است. اگر یک استاد دانشگاه در شبکه‌های اجتماعی به تولید محتوا می‌کند، او نیز اینفلوئنسر دانشگاهی است و نظرها و آثار خود را در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌کند.