مکتب ما را زنده کنید

یکی از اصول و تأکیداتی که امامان شیعه؟عهم؟ بس محکم بر آن پای فشرده‌اند، زنده کردن مکتب ولایت است و از آن به «إحیای امر اهل بیت؟عهم؟» در روایات تعبیر نموده‌اند.

یک نمونهٔ بارز آن، فرمایش حضرت علی بن موسی الرّضا(ع) است که به مناسبت سالروز میلاد پر برکت آن حضرت تقدیم می‌گردد.

عبدالسّلام فرزند صالح هروی می‌گوید: شنیدم که حضرت امام هشتم، علی بن موسی الرّضا(ع) می‌فرمودند: «خدا رحمت کند آنکه امر ما [اهل بیت؟عهم؟] را زنده کند!»

عرض کردم: این کار چگونه انجام می‌شود؟ فرمودند:

«این‌گونه که افراد، علوم و دانش‌های ما خاندان را بیاموزند و آنها را به دیگران نیز آموزش دهند؛ زیرا اگر مردم محاسن علوم و زیبایی‌های دانش ما را دریابند، ما را اطاعت خواهند کرد.»1

در این کلام نکاتی است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

1. مکتب ولایت، مکتب علم، معرفتت و بصیرت است. امامان این مکتب بر این عزم بوده‌اند که دوستان و پیروان آنها اهل دانش، آگاهی و شناخت باشند؛ ژرف‌اندیش، فکور و دانشمند بوده و در مسیر بصیرت گام بردارند.

2. حیات اجتماعی و شکوه امّت اسلام در فراگیری علوم اهل بیت؟عهم؟ و نشر آنها در جامعه است. این مسئله خصوصاً در ارتباط با اساتید، دانشجویان حوزوی و دانشگاهی، مصداق جدّی و بارزی دارد. دانش‌آموختگان دانشگاهی اگر با دانش و معارف خاندان رسالت آشنایی نیابند، هرگز با حقایق و علوم اصیل این عالم پیوند نخواهند یافت.

علوم اجتماعی و علوم انسانی تنها در پیوند با آن معلّمان بزرگ بشریت می‌توانند از اصالت و محتوای صحیح و سازنده بهره‌مند گردند. شاید درک این جملات برای برخی از اهل

فضل و دانش، خصوصاً دانشجویان و اساتید دانشگاه، از نصاب عمیق و معقولی برخوردار نباشند؛ زیرا می‌پندارند علوم اهل بیت؟عهم؟، صرفاً علوم معنوی و دینی است و ارتباطی با علوم انسانی و اجتماعی ندارد.

روشن است که این پندار به هیچ وجه صحیح نیست. اهل بیت؟عهم؟ معلّم بشریت به سوی فلاح و صلاح حیات انسان‌ها هستند و حیات انسان‌ها تمام شئون زندگی آنان، از جمله علوم اجتماعی و انسانی را دربرمی‌گیرد. هرچند این بحث عمیق و برای بسیرای افراد نامأنوس و نادانسته است، امّا حقیقت آن است که علم - بما هو علم - از معلّمان حقیقی بشر که سعادت و پیشرفت دنیا و آخرت بشریت در گرو آن است، نشئت می‌گیرد. این بحث بسیار عمیق، سنگین و گسترده است و این مقال مجال بیان آنها را ندارد؛ امّا اشارت حکیمانهٔ آن در حدیث امام رضا(ع) برای اهل درایت، به ودیعت گذاشته شده است.

آنان که نقل را مقابل عقل قرار می‌دهند و مرتکب این اشتباه راهبردی می‌شوند، یقیناً نسبت به آنچه گفتیم، موافقت نخواهند کرد؛ امّا این مهم نیست. مهم این است که مبادی و معادن علوم صحیحی بشری (اعمّ از دینی و غیر دینی) را درست بشناسیم و آب را از سرچشمهٔ زلال و حیات‌بخش آن بنوشیم و دریاییم صاحبان علوم حقیقی، خاندان رسالت هستند. بی‌تردید تمام علوم مورد احتیاج بشر، نزد این خاندان است و آنچه از ایشان بیرون می‌تراود، در معدن و منبع صحیحش قرار داشته است. هرگز نمی‌توان علوم مورد نیاز امّت اسلام و سپس بشر را نزد غیر ایشان جست‌وجو کرد و علوم مورد نیاز بشر، تمامی دانش‌های امروز و فردای انسان‌ها را شامل می‌شود. محاسن علوم اهل بیت؟عهم؟ قطعاً این دانش‌ها را دربردارد و اگر کسی این حقیقت را درنیابد، معنای محاسن علوم را درک نکرده است.

3. نکتهٔ بسیار مهمّ دیگر در این حدیث، آن است که علوم اهل بیت؟عهم؟ ساحت‌های برتر دانش انسان‌ها، یعنی کلام، حکمت، فلسفه، عرفان و به خصوص معارف «قرآن» و علوم معنوی و راه رسیدن به هدف خلقت، یعنی رسیدن به خدا را نیز دربرمی‌گیرد؛ چه نیازهای حقیقی انسان‌ها همین نیازهاست و بقیّه (مثل علوم انسانی و دانش‌های روز بشر) در واقع مقدّمات و زمینه‌های نیل به این غایت آفرینش و هدف خلقت و این دانش‌ها به شمار می‌رود.

آنچه در این سطور و فرازهای قبلی بدان اشارت رفت، در حقیقت محورها و سرفصل‌های بسیار مهمّی است که باید مورد کنکاش، دقّت و پژوهش قرار گیرد، منظومه‌های فکری و علمی دانشمندان را اشراب نماید، دربارهٔ آنها کتاب‌ها نوشته شود و نگاه‌های اهل فضل و معرفت را در این مباحث، تصحیح و تفویض کند؛ ولی در اینجا به مناسبت حدیث منقول از حضرت رضا(ع) فقط اشاراتی به آن شد و بس و در مثل، همچون عنوان و نام کتاب‌هایی است که باید گشوده شده و مورد تعلیم و تعلّم قرار گیرد. آری. همان سان که انسان‌ها برای اخذ نور به سراغ خورشید و برای رفع تشنگی به سوی آب می‌روند (که این هر دو توسّط خدای متعال در عالم نهاده شده)، برای اخذ علم (به معنای وسیع و گسترده‌اش) نیز باید به سراغ معلّمان حقیقی بشر و صاحبان و معادن علم، یعنی امامان اهل هدایت، مسئولان و تعلیم و احیای انسان‌ها بروند که خداوند از قبل، آنان را انتخاب و معرّفی نموده است.

بی‌تردید آن زمانی که امام عصر؟عج؟ ظهور فرماید و ابواب علم و درهای گستردهٔ دانش را نیز به روی همگان بگشاید، آنگاه انسان‌ها در همهٔ عالم خصوصاً دانشمندان، علم را به معنای صحیح و واقعی کلمه درخواهند یافت. شکّی نیست که در آن زمان تمامی دانشمندان دنیا در همهٔ رشته‌ها و ابعاد علم پیرامون آن حضرت را فراخواهند گرفت و پاسخ‌های تمامی مجهولات امروز و فردای خویش را در مقابل خود خواهند دید.

باری. علوم اهل بیت؟عهم؟ آن دوران است که عالم و آدم را احیا می‌کند و بشر را از جهل و نادانی، به معنای مطلق آن نجات خواهد داد.

آری. احیای امر اهل بیت؟عهم؟، احیای بشریت را به دنبال خواهد داشت.

پی‌نوشت