نقش سازمان جاسوسی یهود در متلاشی کردن لشکر امام حسن(ع)

امام حسن(ع) به حکومت می‌رسند؛ در حالی که «کوفه» امروز بسیار متفاوت‌تر از کوفهٔ پنج سال پیش است. اگرچه امیرالمؤمنین(ع) هم در شرایط خاصّی به حکومت رسیدند، امّا پیچیدگی‌های امروز حکومت، به ویژه در کوفه راه دشواری است که نیازمند تدابیری چند منظوره برای عبور از آن است.

شهر، غرق در آشفتگی است. با شهادت امیرالمؤمنین(ع) عمود حکومت از بین می‌رود و شهر آبستن حوادث پیچیده و دشوار می‌شود. در این میان، دو مشکل دیگر نیز وجود دارد که این فتنه را دامن می‌زند:

۱. قوّت گرفتن قطب شام

اوّلین و مهم‌ترین حادثه، فعّال شدن قطب «شام» است. معاویه روزی که می‌خواست با امام علی(ع) بجنگد، پیراهن عثمان را بهانهٔ خونخواهی‌اش کرد؛ وگرنه مردمشان هرگز انگیزه‌ای برای نبرد با علی(ع) نداشتند؛ امّا امروز و در مقابله با حسن بن علی(ع) نیازمند بهانه نیست، زیرا امام حسن(ع) رأی مردم شهرهای دیگر را با خود ندارند؛ حتّی در کوفه که محلّ حکومت ایشان است، اوضاع خوب نیست و فقط بعضی از افراد که پای منبر بودند، بعد از سخنرانی با ایشان بیعت کردند.1

معاویه اکنون می‌تواند بر سر سفرهٔ خون هزاران نفری که علی(ع) در صفین کُشته‌اند،2 بنشیند! او ذهن مردم را علیه امام حسن(ع) بسیج می‌کند که اینها پس از آن‌همه قتل عام و بعد از پذیرش حکمیت، دوباره می‌خواهند مملکت اسلامی را به آشوب بکشانند. این بار شام و «یمن» و «مصر» برای جنگ با امام حسن(ع) کارشان ساده‌تر

از قبل است. معاویه می‌گوید:

علی(ع) به حکمیت تن داد؛ در حکمیت نمایندهٔ علی(ع) او را از حاکمیت خلع و نمایندهٔ من، مرا منصوب کرد و حالا فرزند علی(ع) باید به حکمیت تن دهد؛ امّا نمی‌خواهد.

۲. کمبود نیرو

با شهادت امام علی(ع) نیروهایی که حضرت با دشواری‌های‌فراوان در «نخیله» گرد هم آورده بود، متفرّق می‌شوند. آنهایی هم که هستند، از مقام ولایت اطاعت ندارند. بنابراین در یک سو نیروهای معاویه هستند که برای هر اقدامی توجیه شده و آماده‌اند و در سوی دیگر، اطرافیان امام حسن(ع) هستند که هر کدام برای خود، رأی و اجتهادی دارند؛ به همین دلیل متفرّق و پراکنده شده‌اند.

راه حلّ امام حسن(ع)

در صورتی که از علم امامت چشم بپوشیم، باید توقّع چه کاری را از امام حسن(ع) داشته باشیم؟

سازمان‌های مبارز دو تاکتیک در برخورد دارند: تاکتیک اختفاء و تاکتیک اعلان. زمانی سازمان‌ها علنی می‌شوند [اعلان] که قدرت مقابله با دشمن را داشته باشند؛ امّا در صورتی که بر اثر حادثه‌ها، سرنوشت سازمان در خطر باشد، بهترین راه اختفاء است؛ زیرا در این زمان اگر سازمان بخواهد به صورت علنی به فعّالیت ادامه دهد، اندک قدرتی را هم که برایش باقی مانده است، از دست خواهد داد.

حضرت(ع) تصمیم می‌گیرند سازمان شیعه را کم‌رنگ و بعد مخفی کنند. ایشان در این موقعیت دست به انتخابی می‌زنند که هر فرد آگاه به مسائل سیاسی و مبارزاتی، کار ایشان را تأیید می‌کند.

امّا حضرت(ع) با این انتخاب، مشکلی در پیش‌رو دارند؛ مشکلی که گریبان‌گیر همهٔ سازمان‌های مخفی است: فراموشی. این همان هدفی است که معاویه هم به صراحت از آن پرده برمی‌دارد.

برنامهٔ «سقیفه» این بود که اسلام به کلّی برچیده شود و از جمله اشتباهات معاویه این بود که حرف اساسی سقیفه را افشا کرد. تا جایی که مغیره گفت: معاویه! دیگر بس است.

سخن معاویه چنین است:

پسر ابوقحافه [ابوبکر] حکومت کرد و رفت و اکنون اسمی از او نیست. پسر خطّاب [عُمَر] حکومت کرد و رفت و اسمی از او نیست. پسر عفّان [عثمان] هم همین‌طور؛ امّا پسر عبدالله [رسول خدا حضرت محمّد بن عبدالله(ص)] ادّعایی کرد. اکنون که رفته، روزی پنج بار اسمش را بر مأذنه می‌برند. نه به خدا! باید این کار را آن‌قدر ادامه دهیم تا این اسم دفن شود.3

تا اینجا با تدابیر امام علی(ع) این اسم بر مأذنه برافراشته مانده است و اکنون این وظیفه بر دوش امام حسن(ع) است؛ ایشانند که باید از اسلام حفاظت کنند.

اگر حضرت اقدامی نکنند، هیچ مانع دیگری در مقابل معاویه وجود ندارد؛ در مقابلِ معاویه‌ای که مهم‌ترین هدفش، نابودی اصل سازمان است و در کوفهٔ بی‌سامانی است که رهبرش را هم شهید کرده‌اند.

اقدام امام حسن(ع) برای حفظ سازمان شیعه

راه حلّ حضرت(ع) در مقابل تهدیدات موجود بر سر راه، تصمیم به اختفای سازمان شیعه است. همچنین ایشان از سوی دیگر، دست به اقداماتی می‌زنند تا از مهم‌ترین آفت مخفی‌شدن سازمان - یعنی فراموشی - جلوگیری کنند.

اقدامات امام حسن(ع) در این مقطع از تاریخ به معنای واقعی، بروز مکر الهی است. اوّلین اقدام حضرت بازگرداندن آرامش روانی از دست رفته به کوفه است. ایشان با یک سخنرانی قاطع و کوبنده، سعی می‌کنند که چهرهٔ بیرونی حکومت را با استحکام و با صلابت نشان دهند. با این کار تا حدودی امنیت روانی به شهر بازمی‌گردد.

دومین اقدام حضرت(ع) زمینه‌سازی برای اختفای همراه با نبرد است. آماده‌سازی برای نبرد و مخفی شدن، دو چیز متضاد هستند. برای نبرد علنی باید خود را آشکار کرد و در صورت مخفی شدن، دیگر نبرد علنی معنا ندارد.

حضرت(ع) که می‌خواهند این دو ضد را با هم جمع کنند، از نقطه‌ضعفی که در نیروهای معاویه وجود دارد، استفاده می‌نمایند و نتیجه‌اش پیروزی پنهان ایشان در این نبرد است. اگرچه شامی‌ها برای نبرد حاضرند، امّا از جنگ دلزده و خسته شده‌اند. بنابراین اگر جنگ تعطیل شود، خوشحال می‌شوند. می‌گویند باید با طرف مقابل جنگید؛ امّا اگر صلح شود، بهتر است.

این روحیهٔ دشمن، زمینه را برای مخفی کردن سازمان ایجاد می‌کند؛ امّا این کار ساده نیست؛ زیرا اگر معاویه از این نیّت مطّلع شود، همه را قلع و قمع خواهد کرد. از این‌رو حضرت باید خود را آمادهٔ نبرد نشان دهند. بنابراین وضعیت آماده‌باشی را که حضرت علی(ع) داشتند، حفظ می‌کنند.

چرا عبیدالله بن عبّاس فریب خورد؟

معاویه هم وقتی مطّلع می‌شود امام حسن(ع) در کوفه به حکومت رسیده‌اند، اعلام می‌کند که تمرّد در کوفه هنوز ادامه دارد و باید آن را سرکوب کنیم. پس به سرعت نیروها برای او جمع می‌شوند.

معاویه بهتر از هر کس می‌داند اگر مسئلهٔ کوفه حل شود، همهٔ مشکلاتش حل خواهد شد. از این‌رو هجده روز بعد از شهادت امیرالمومنین(ع) خود را به «موصل» و یکی از روستاهای «مسکن» می‌رساند.4 در مسیر کوفه که هیچ مقاومت و مشکلی وجود ندارد؛ در کوفه هم کار راحت است.

معاویه تجربهٔ موفّق حمله به خانهٔ ولایت را فراموش نکرده است. در سقیفه قرار شد به خانهٔ حضرت حمله کنند و در

این میان، علی(ع) و حسنین(ع) کشته شوند و نسل امامت منقطع گردد. به نظر او دوباره می‌توان مشابه آنچه را که در سقیفه تصویب شد، اجرا کرد. امام حسن(ع) به سرعت دست به کار می‌شوند و به مردم کوفه می‌فرمایند:

«پدرم توصیه کرد که باید مرکز فتنه را از بین برد؛ امّا شما توجّهی نکردید. او که باید از بین می‌رفت، در راه آمدن به کوفه است تا شما را از بین ببرد. اکنون وقت اقدام است.»5

کوفیان توجیهی برای انصراف از جنگ نداشتند و در نتیجه نیروی مختصری برای حضرت جمع شد.6

حضرت(ع) می‌دانند که این افراد، مرد جنگ و رزم نیستند؛ زیرا زمانی هم که امام علی(ع) با آن موقعیت در میان آنها بودند، اهمال کردند. به هر حال حضرت(ع) سپاهی تشکیل می‌دهند. پیش‌قراولانِ حضرت به فرماندهی عبیدالله بن عبّاس به سوی معاویه حرکت می‌کنند.7

عبیدالله بن عبّاس و قیس بن سعد

معاویه و نیروهای حضرت با هم به مسکن می‌رسند. مسکن مرز «عراق» و شام آن روز است. عبیدالله بن عبّاس، پسرعموی حضرت علی(ع) است و امام حسن(ع) نوه عموی عبیدالله می‌شوند.

قائم‌مقام او قیس بن سعد بن عباده است. قیس انسان شجاعی است؛ مدنی و از انصار است.

عبیدالله با دوازده هزار نیرو به مسکن آمده بود؛ امّا یک نامه هویّت او را به کلّی عوض کرد. مضمون نامه این بود که اگر به جانب ما بیایی، یک میلیون درهم به تو می‌دهیم؛ نصف آن نقد و نصف دیگرش در کوفه.

اگر به پول رایج امروز حساب کنیم، هر درهم حدود چهار هزار تومان است. بنابراین حدود چهار میلیارد تومان گرفت و اردوگاه را ترک کرد.8

این مقدار پول مبلغ کمی نیست. حتّی اگر ثبات دینی او را انکار کنیم، نمی‌توانیم از عرب بودن و تعصّبات قبیله‌ای او چشم بپوشیم. عرب تعصّب عشیره‌ای دارد و عبیدالله به دلیل بنی‌هاشمی بودنش، باید مقاومت می‌کرد. علاوه بر این، معاویه قاتل پسران او بود.

به نظر می رسد امام حسن(ع) از روی عمد عبیدالله را فرمانده قرار دادند تا دیگران را متوجّه وضعیت نیروهایش کنند. در این صورت است که می‌توان درک درستی از وضعیت سپاه حضرت داشت؛ زیرا وقتی آشنایان کسی با او این‌گونه برخورد می‌کنند، نباید توقّعی از غریبه‌ها داشت.

نیروها هم که سپاه را بدون فرمانده دیدند، دست و دلشان لرزید. علاوه بر اینکه نامه‌هایی به آنها رسید که ما رفتیم، شما هم بروید. بنابراین آنان هم از اردوگاه دل بریدند و این امری طبیعی است؛ زیرا وقتی فرمانده که نخ تسبیح لشکر است، خودش را می‌فروشد، از نیروها چیزی باقی نمی‌ماند.

حالا قیس بن سعد بن عباده مانده بود و لشکری که از هر سو آمادهٔ از هم گسستن بود. میان او و عبیدالله بسیار تفاوت است؛ زیرا اگر قرار بود او هم مثل فرمانده‌اش دست به خودفروشی بزند، مبلغ کمتری هم می‌توانست او را راضی کند تا کوفه و امام حسن(ع) را دست بسته تسلیم معاویه کند.

قیس تمام تلاشش را برای حفظ آرامش سپاه به کار بست؛ امّا به نظر می‌رسد که در کار او خللی وجود دارد. او توجّه نداشت با دست خود در حال جمع کردن نیروهایی برای معاویه است. این افراد با شنیدن خبر فرار فرمانده و با زمینه‌های ذهنی قبلی که برایشان وجود داشت، نمی‌توانستند نیروی جنگ در برابر معاویه باشند. این نکته‌ای بود که متأسّفانه مورد غفلت قیس قرار گرفت.

سازمان جاسوسی یهود

خبر فرار عبیدالله به سرعت باد در میان سپاه پیچید. تأمّل در اینکه چگونه این خبر و اخبار مأیوس‌کنندهٔ دیگر در زمانی کوتاه با چنین سرعتی در همه‌جا منتشر می‌شود، لایه‌های پنهان سازمانی قدیمی را روشن می‌کند؛ سازمانی مخفی و خزنده که بسیار کم مورد توجّه، مطالعه و شناسایی قرار گرفته است: سازمان امنیتی و جاسوسی معاویه.

پیشینهٔ این سازمان را باید در قوّت و قدرت تاریخی یهود جست‌وجو نمود. سازمان جاسوسی یهود در صدر اسلام بسیار با دقّت و ظرافت عمل می‌کرد. این مسئله که پس از شهادت پیامبر(ص) دیگر سخنی از منافقان نیست، نشانهٔ آشکاری است که این سازمان تصمیم به پنهان کردن نیروهایش دارد.

این همان سازمانی است که معاویه را بر سر کار می‌آورد و با کمک‌هایی که می‌رساند، او را تا این مرتبه ارتقا می‌دهد. اکنون همین سازمان در اختیار معاویه است تا او را در

رسیدن به اهدافش کمک کند. از ویژگی‌های شبکهٔ مخفی این است که نیازی به نیروی انسانی فراوان ندارد. پنجاه نفر نیروی مخفی برای از بین بردن یک لشکر کافی است.

معاویه در زمان عثمان، ساختار سازمانِ امنیتی - جاسوسی کوفه را ایجاد کرده بود. نیروهای او هرچند کم، امّا با قوّت مشغول به فعّالیت هستند؛ نیروهایی که در ظاهر هیچ ارتباطی با معاویه ندارند؛ امّا در باطن دستورات او را مو به مو عمل می‌کنند. ولید بن عقبه، اشعث بن قیس و دیگرانی که در کوفه دارای جایگاه اجتماعی‌اند، از اعضای این سازمان محسوب می‌شوند.

اشعث در ظاهر نیروی امیرالمؤمنین(ع) و در باطن زمینه‌ساز برنامه‌های معاویه است. اشعث فرماندهٔ لشکر حضرت علی(ع) است9 و اجازهٔ عبور دارد، بنابراین می‌تواند ابن ملجم را در صف اوّل نماز جماعت، پشت سر امیرالمؤمنین(ع) جای دهد10 و هیچ‌کس نمی‌تواند به او اعتراض کند و حتّی او را متّهم نماید؛ زیرا به صورت علنی این کار را انجام نداده است.

این سازمان سرگروه‌هایی دارد که در دوره‌های مختلف و مدّت‌های طولانی به خوبی توانسته‌اند نیروهای دیگر را سازماندهی، تقویت و رهبری کنند. وقتی کوفه در اختیار امام علی(ع) است، اگرچه سازمان به دلیل پنهان بودن، آسیبی نمی‌بیند، امّا به دلیل قدرت و نفوذ اجتماعی حضرت، موفّقیت چندانی هم به دست نمی‌آورد.

با شهادت حضرت امیر(ع) و شروع ناآرامی‌ها در کوفه، این سازمان جان تازه‌ای می‌گیرد و فعّالیتش را تشدید می‌کند. آنها در سپاه امام حسن(ع) که از کوفه برای مقابله با معاویه حرکت کرده است، پراکنده شده و ناآرامی‌ها را رهبری می‌کنند.

اینها هستند که خبر فرار عبیدالله را به صورت گسترده منتشر و در سپاه، ایجاد رعب و هراس می‌نمایند و نیز اینها هستند که لشکریان امام(ع) را تبدیل به قاتلان امام(ع) می‌کنند.

پی‌نوشت‌ها