تربیت زمان‌بر است

پرسش و پاسخ با استاد پناهیان

پرسیدند که فرهنگ‌سازی از درون انسان مدّت‌زمان زیادی طول می‌کشد. آیا اینکه ما عادت کنیم به نظم و انجام رفتارهای خوب، این نوعی جبر است؟

این سؤال را باید دو قسمت کرد:

قسمت ابتدایی سؤال، هم پاسخش مثبت است هم منفی. اینکه تربیت مدّت‌زمان طولانی طول می‌کشد - بر اساس این صحبتی که شد - کاری کنیم که رویش‌ها از درون خود فرد باشد و نه جبر بیرونی تا بخواهد رفتار تغییر کند، بله طول می‌کشد؛ ولی خب طول هم بکشد. اتّفاقاً انسان‌ها به سبب عجله بد بار می‌آیند. انسان‌ها چون عجول هستند، همه چیز را خراب می‌کنند. اگر شما به تمدّن غرب نگاه کنید، به صدّام، به فرهنگ‌های قبل که دیکتاتورمأبانه با انسان‌ها رفتار می‌کردند یا فراعنه چطور رفتار می‌کردند، اینها همه بر اثر عجله بود که دم دستی‌ترین رفتار را برای تغییر استفاده می‌نمودند. صدّام اگر برخورد خشنی با مردم کشورش داشت، برای این بود که شتاب و عجله داشت و این شتاب ممکن است به هزاران دلیل باشد. بعضی پدر مادرها هم از سر دلسوزی عجله می‌کنند. گاهی ما به دلیل اینکه بلافاصله از همدیگر انتظار تغییر رفتار داریم، با همدیگر با عتاب و مشاجره رفتار می‌کنیم،عجله می‌کنیم به خواسته‌هایمان برسیم و بی‌تاب می‌شویم. پس بخشی از پاسخ این سؤال مثبت است و این طول کشیدن را می‌پسندیم. طول کشیدن را کرامت انسان می‌دانیم.

و یک پاسخ منفی هم می‌توان به این پرسش داد و اینکه ابتدا به نظر می‌رسد طول می‌کشد و بعد سرعت بسیار زیادی پیدا می‌کند؛ مثلاً یک برنامهٔ چهل روزه یا یک سالهٔ معنوی که شروع می‌کنیم؛ شاید در ماه‌های اوّل برنامهٔ یک ساله هیچ اثری را نبینیم؛ امّا شش ماه بعد اثری از خود را نشان می‌دهد و وقتی سر یک سال برسد، شما برای رشد فضیلت بعدی، دیگر روزانه رشد می‌کنید؛ شتابی تصاعدی دارد. نه تنها نهادینه می‌شود، بلکه بقیّهٔ خوبی‌ها و فضیلت‌ها را تسهیل می‌کند. یک خوبی را به طور مداوم در خود نهادینه کنید و بعد می‌بینید که بهار می‌شود. اینکه می‌گویند با یک گل بهار نمی‌شود، درست نیست. فقط کافی است شما یک نهال را بکارید؛ مثل شمال «ایران» که سرزمین حاصلخیزی است. فقط کافی است نهال کاشته شود. شما یک خُلق خوب را در خود نهادینه کنید. فطرت ما همچون زمین حاصلخیزی است.

گاهی اوقات زحمت می‌کشیم و یک خلق خوب را نهادینه یا یک اخلاق بد را از خود دور می‌کنیم؛ مثلاً زحمت می‌کشیم، طول می‌کشد؛ امّا حسادت را از خود ریشه‌کن می‌کنیم. بعد می‌بینیم خودخواهی ما و خساست ما هم ضعیف شده است. از طول مدّت به نتیجه رسیدن هراس نداشته باشیم. در رابطه با شاگردان و فرزندان خود هم همین‌طور.

گاهی اوقات برای فرزند خود زحمت می‌کشیم، تلاش می‌کنیم، صبر می کنیم. برای خوب شدن یک رفتار؛ امّا می‌بینیم مجموعهٔ رفتارهای او خوب شده است. طول می‌کشد؛ امّا در فرآیند کلّی کار، طول نمی‌کشد.

امّا قسمت دوم سؤال (عادت به خوبی و نظم و اینکه ما چیزی را بپذیریم به عنوان خوبی، جبر است؟) در وجود انسان ابعاد گوناگونی وجود دارد؛ هم اندیشه است و هم احساس. به قول شهید مطّهری این دو بال حرکت انسان در وجود انسان قرار دارد.

هر چند ما وقتی می‌گوییم اندیشه، هم آگاهی را در نظر داریم هم حرکت بین آگاهی‌ها که تفکّر است و تصرّف در آگاهی‌ها که نامش تخیّل می‌باشد. احساس هم همهٔ عقاید دینی و علایق را شامل می‌شود.

به جز این، دو بعد دیگر هم در وجود انسان وجود دارد که آن رفتار است و نتیجهٔ احساس و اندیشه.

وقتی می‌گوییم انسان خودش یا فرزندش را تربیت کند، یعنی اینکه از دو دستگیرهٔ اندیشه و عمل استفاده نماید، تا از اندیشه و عمل استفاده کند برای اینکه قلب و گرایش را تغیر دهد؛ مثلاً اینکه می‌گویند فلانی با شخصیت است، مربوط به قلب می‌باشد؛ یعنی شخص تمایلی به بدی ندارد. وقتی ما از آثار تربیتی می‌گوییم، از آثار

تربیتی در میدان گرایش‌ها حرف می‌زنیم...

با خود گرایش‌ها به سختی می‌توان کار کرد؛ مگر برای کسانی که قدرت بالایی داشته باشند. ما معمولاً یا از طریق عمل روی گرایش‌های خود اثر می‌گذاریم یا از طریق اندیشه.

بنده فکر می‌کنم در اهتمام ورزیدن آگاهی به عنوان عاملی برای تربیت، مقداری افراط شده. برای تربیت انسان، بیشتر می‌توان از ابزار عمل استفاده کرد؛ برای تأثیرگذاری، بر روح انسان (فرزند) تا آگاهی.

به همین دلیل شما از هفت سالگی باید فرزند خود را به نماز خواندن وادار کنید؛ نه کتاب خواندن برای تربیت شخصیت روحی او.

چرا می‌فرمایند اوّل فرزندرا وادار کن به نماز خواندن؟ زیرا عمل در روح فرزند، خیلی تأثیر می‌گذارد. مردم این را نمی‌دانند و عملاً استفاده می‌کنند. به همین دلیل فکر نمی‌کنند اگر یک گناه انجام دهند، این چقدر روی شخصیت آنها تأثیر خواهد گذاشت. بعد

می‌آیند سؤال می‌کنند که حاج آقا شما یک نکتهٔ کلیدی بگویید.

اینکه من بتوانم خودم را تربیت کنم، این چیزی که دارد او را تربیت می‌کند، عمل اوست. من اگر بیست و چهار ساعت حرف بزنم، اثری کمتر از عمل او خواهد داشت.

دو صد گفته چون نیم کردار نیست.

دو صد آگاهی، چون نیم‌کردار ما نیست. ما چگونه عمل می‌کنیم؟ همان‌گونه شخصیت درونی ما شکل می‌گیرد؛ همان شخصیت درونی که می‌گفتند طول می‌کشد به دست بیاوریم. رویش‌های درونی ما با عمل ما شکل می‌گیرد. کمی آگاهی کافی است. امیرالمؤمنین، علی(ع) می‌فرمایند:

«شما به عمل به آنچه می‌دانید، محتاج‌ترید تا آنچه نمی‌دانید.»

اعمال ما خیلی تأثیر دارند. در کوچکترین رفتار خود توجّه کنیم. اگر بروید پیش آیت الله بهجت، حالا که در رضوان خدا هستند، ایشان باز هم همان چیز را می‌فرماید: شما به آنچه می‌دانید عمل کنید، خدا آنچه نمی‌دانید را به شما می‌رساند.

همین عمل برمی‌گردد، کلّ قلب ما را متحوّل می‌کند و اثری مضاعف می‌گذارد. چرا مردم به عمل بها نمی‌دهند؟ تربیت کردن نتیجهٔ قلب من است. آقا! بیا قلب مرا درست کن. هر کس برای خود از اعمالی که می‌تواند آنها را انجام دهد، فهرستی تهیّه کند. اینها را پر انجام دهد، اینها را با اهتمام و دقّت انجام دهد.

ما همیشه می‌گوییم ما که نمی‌توانیم وزنهٔ سیصد کیلویی بلند کنیم. ما که نمی‌توانیم آقای رضازاده شویم؛ امّا ما که نمی‌توانیم وزنهٔ سنگین را بلند کنیم، یک قاشق را هم نمی‌توانیم بلند کنیم؟ قاشق را که می‌توانی بلند کنی. ما در مسائل تربیتی همیشه می‌خواهیم نفر اوّل باشیم؛ و الّا دیگر کاری نمی‌توانیم بکنیم.

ما با اعمالی که می‌توانیم قلب خود را تحت تأثیر قرار دهیم و آن را کنترل کنیم؛ مثلاً بسیاری از گناهان است که مردم انجام می‌دهند و لذّتی هم ندارد. پس از همان‌ها شروع کنیم و آنها را انجام ندهیم. اتّفاقاً در روایت است در گناهان کوچک از خدا بترسید که به نظرتان خیلی هم اهمّیت ندارد. بگو من این را به دلیل ترس از خدا می‌گذارم کنار.

حالا برسیم به عبادت که به چه معناست؟

عبادت یعنی یک برنامهٔ عملی برای اصلاح دل. اثر تربیتی عبادت به این است که مؤثّرترین کار برای اینکه قلب را متحوّل کند، عمل است و یکی از برنامه‌های عملی ویژه و خاص برای تربیت دل عبادت است.

چرا عبادت اثر تربیتی بالایی دارد؟

- «إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ»1

- «كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ»2

چرا عبادت اثر ویژهٔ تربیتی بر قلب دارد؟

چون عبادت به درد دنیای ما نمی‌خورد. ما معمولاً نمی‌توانیم غیرمخلصانه آن را انجام دهیم. عبادت می‌آید در زندگی ما و حال ما را آن وسط می‌گیرد. امام می‌گوید تو متعلّق به جای دیگری هستی. این فضای رفتاری به نام عبادت، فضای متفاوت می‌تواند اثر ویژه‌ای بر قلب ما بگذرد منتها وقتی این اثر ایجاد می‌شود که ما این آگاهی را داشته باشیم. ما باید با عمل خود، خود را تغییر دهیم.

چطور می‌شود این کار را برای خود آسان کنیم؟ حرف زدن زیباست؛ امّا وقتی که می‌خواهیم عمل بکنیم، برایمان مشکل است.

بعضی می‌خواهند آدم‌های خوبی باشند ولی حاضر نیستند کاری کنند. همین‌طور نشستند و می‌گویند که چطور می‌شود من عاشق خدا شوم تا با لذّت و عشق، بلند شوم و نماز بخوانم؟در ضرب المثل می‌گویند: تنبل نرو به سایه، سایه خودش می‌آیه؛ امّا نور که خودش نمی‌آید؛ باید رفت، حرکت کرد. اگر منتظرید یک زمانی عشق و علاقهٔ زیادی در شما به وجود بیاید تا همهٔ این کارها را به سهولت بتوانید انجام دهید، اصلاً انتظار درستی نیست. آن کار را که می‌گویی سخت است، اتّفاقاً همان را انتخاب کن و وقتی سختی کشیدی، به آن خواهی رسید.

بیاییم قسمت‌های نورانی گرایش‌های اندک خود را نگاه کنیم و با انداختن چراغ، توجّه به آن گرایش‌های کوچک خوب خود را که همه داریم، بیشتر نماییم و اعمالی را از آنها صادر کنیم و به اقتضای آن انجام دهیم.

شخصی بود که هرچه به او می‌گفتم، می‌گفت من نمی‌توانم انجام دهم. می‌گفتم صبح که از خانه می‌خواهی بیرون بروی، صدقه بگذار. این سخت است؟ گفت: نه. گفتم: پس چرا انجام نمی‌دهی؟ چون بی‌توجّه بود. دید برای خود ارزش قائل نیست. امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«اصل ضلالت بی‌توجّهی است و اصل هدایت توجّه کردن است.»3

بی‌توجّه بودن به اصل دارایی‌های خودمان است؛ جالب این است.

پی‌نوشت‌ها