عصر حیرت،عصر ندانم به کجایی آدمی

جناب حافظ در غزلی در شرح گمگشتگی، ناپیدایی راه مقصود و شبی دیجور می‌سراید که فرزندان آدمی، از ژرفای جان، کوکب هدایت را جست‌وجو و خلاصی خود را از بیابان حیرت بی‌پایان طلب می‌کنند.

در این شب سیاهم گم گشت راه مقصود

از گوشه‌ای برون آی، ای کوکب هدایت!

از هر طرف که رفتم، جز وحشتم نیفزود

زنهار از این بیابان وین راه بی‌نهایت

ای آفتاب خوبان! می‌جوشد اندرونم

یک ساعتم بگنجان در سایهٔ عنایت

احساس حیرت، حاصل عجز و ناتوانی آدمی است در درک حقایق و معارف، حالتی از سرگشتگی به هنگام تأمّل و تفکّر دربارهٔ راه خلاصی از بن‌بست‌ها و بحران‌ها و ناپیدایی مخرجی برای رهایی. بارزترین وجه از حیرت را متعلّق به آخرالزّمان و سال‌های دیجور پیش از ظهور حضرت موعود می‌شناسند.

گمراهی اقوام در عصر حیرت

اصبغ بن نباته گوید:

بر امیرالمؤمنین(ع) وارد شدم و دیدم در اندیشه فرو رفته و با انگشت بر زمین خط می‌کشد. گفتم: ای امیرالمؤمنین! چرا شما را اندیشناک می‌بینم و چرا بر زمین خط می‌کشید؟ آیا به زمین و خلافت در آن رغبتی دارید؟ فرمود:

«نه؛ والله! نه به آن و نه به دنیا هیچ روزی رغبتی نداشته‌ام؛ ولیکن دربارهٔ مولودی اندیشه می‌کنم که از سلالهٔ من و یازدهمین فرزند من است. او مهدی است و زمین را پر از عدل و داد می‌سازد؛ همان‌گونه که پر از ظلم و جور شده باشد. او را غیبت و حیرتی است که اقوامی در آن گمراه شده و اقوامی دیگر در آن هدایت یابند.»

گفتم: ای امیرالمؤمنین! آن غیبت و سرگردانی تا چه اندازه است؟ فرمود: «شش روز یا شش ماه یا شش سال.» گفتم: چنین چیزی واقع خواهد شد؟

فرمود: «آری؛ همان‌گونه که او آفریده شده، دارای غیبت نیز خواهد بود؛ ولی ای اصبغ تو کجا و این امر؟ ای اصبغ! آنها بهترین این امّت به همراه نیکان این عترت خواهند بود.» گفتم: بعد از آن چه خواهد شد؟ فرمود: «سپس خداوند هرچه بخواهد، کند که او را ارادت و غایات و نهایاتی است.»1

حضرت معصوم(ع) وضع شیعیان را در این شرایط تاریخی، وضع چهارپایانی بی‌چراگاه

توصیف می‌کنند که به دنبال چراگاه و آبشخور به هرجا پرسه می‌زنند؛ امّا مراد نمی‌یابند.

عصر حیرت، عصر چهارپایان بی‌چراگاه

حیرت مترادف با آشفتگی، تذبذب، تردید و سرگشتگی است و در اصطلاح عرفان اسلامی، به معنی حالت عجز و ناتوانی از ادراک حصولی است و حالتی از جان و روان پس از فهم هستی و نیستی که بر دل جاری می‌شود؛ امّا در اینجا حیرت همان تذبذب و سرگشتگی است در موقعیتی که آدمی نمی‌داند از کجاست و به کجاست؛ توصیفی از وضع انسان بی راهبر و بلد راه در میانهٔ طوفان ابتلائات. عبدالعظیم بن عبدالله حسنی، از امام نهم جواد الائمّه(ع)، از پدرانشان حدیث کرده است که امیر مؤمنان(ع) فرمودند:

«برای قائم ما غیبتی است که مدّتش طولانی است. گویا شیعه را می‌بینیم که در غیبتش چون چهارپایان جولان می‌زنند و چراگاه می‌جویند و به دست نمی‌آورند. آگاه باشید! هر کدامشان بر دین خود ثابت بماند و برای طول غیبت امام، دلش دچار قساوت نشود، او در روز قیامت در درجهٔ من، با من است.

در چنین موقعیتی که ابرهای تیره راه‌ها را گم و عقل‌های وامانده، چشم‌ها را بسته و مجاز و شبهه، مجال کشف حقایق را از بین برده، شیعیان را گریزگاهی نیست؛ جز آنکه در اضطراری تمام، روی به قطب ثابت هستی، چراغ هدایت و کشتی نجات، امام مهدی؟عج؟ آورد و ایشان را بخواند.»2

کهنگی دین در عصر مدرن

عموم حوزه‌های فرهنگی و تمدّنی دینی و غیر دینی، با فاصله گرفتن از آبشخور اوّلیه و بنیان‌گذاران خود که در حوزهٔ عملی و نظری شاخص و به بنیادها و مبانی آن مؤمن بودند، دچار آشفتگی شده و با جدا افتادن عمل از نظر، از حقیقت ناب خود تهی شده‌اند تا آنجا که در گذر زمان و پا گرفتن حوزه‌های فرهنگی و تمدّنی جدید، در آنها مستحیل شده و روی به فراموشی گذارده‌اند.

واسپس رحلت رسول مکرّم اسلام(ص) و با فاصله گرفتن مسلمانان از امامان بر حق - اوصیای رسول الله(ص) - اسلام نیز در دو ساحت فرهنگی و تمدّنی، مبتلای آشفتگی شد. در توصیف این واقعه و دور افتادن حقایق، امام معصوم(ع) فرموده‌اند:

«وقتی قائم ما قیام کرد، مردم را از نو به سوی اسلام دعوت می‌نماید و به سوی چیزی که کهنه شده و عموم مردم از آن دور افتاده‌اند، هدایت می‌کند. آن جناب، مهدی نامیده شده؛ چون به چیزی که مردم از آن دور شده‌اند، هدایت می‌کند و قائم نامیده شده؛ چون برای به پا داشتن حق قیام می‌نماید.»3

جملهٔ معنی و مفهوم نام مقدّس مهدی، در این موقعیت، مجال ظهور و پیدایی می‌یابد: هدایت به نور و حقیقت ایمان.

سرآغاز عصر حیرت، خانه‌نشینی مولا بود!

از علم و حکمت خداوند متعال و آنچه بر پیامبر(ص) الهام شده بود، دور نبود که امّت اسلام پس از رحلت، بر اثر وساوس ابلیس و جنودش، در فراز و نشیب‌های حیات، عقبگرد خواهند کرد و جز این، اجرای اوامر و نواهی خداوند متعال و سنّت رسول مکرّم(ص) تا رسیدن امّت به مراتب عالی کمالی ظاهری و باطنی، نیازمند رهبری و هدایت الهی و اوصیای عالی مقام بود؛ لذا واقعهٔ غدیر نقطه‌عطف مهمّی در سیر و سفر مسلمانان در جادهٔ ایمان و رستگاری شناسایی می‌شد.

در جغرافیای خاکی غدیر خم، حضرت خاتم الانبیاء(ص) راز خلاصی از بحران و بن‌بست حیرت را اعلام فرموده بودند:

«معرفت ولیّ و ماندن با ولیّ.»

در ازدحام کوی و برزن، آن زمان که کودکی والدین خود را گم می‌کند، حیران و سرگردان و با چشمی اشکبار به هر جا پرسه می‌زند. هیچ نواخت و نوازشی، هیچ آب و علیقی و هیچ سرگرمی و اسبابی، او را به آرامش نمی‌رساند؛ الّا وقتی که چشمش به پدر و مادرش می‌افتد و دست در دست آنها می‌نهد؛ آرام می‌شود، امنیت می‌یابد.

خداوند متعال، پیش از رحلت رسول مکرّم اسلام(ص)، در آن زمان که جملهٔ احکام بیان شده بود، نماز و روزه و زکات و حج جاری و در میان مردم مرسوم و جای‌گیر شده بود، دست مؤمنان و مسلمانان را به دست پدری ارجمند سپرد تا مباد در حیرت، طعمهٔ ابلیس و گرفتار دام و دد شوند. از این‌رو فرمان لازم، صادر و حکم به پیامبر(ص) ابلاغ شد تا به حاضران و آیندگان برسانند:

«هان ای مردم! بدانید که خداوند او را برایتان ولیّ (صاحب اختیار) و امام قرار داده. پیروی او را بر مهاجران و انصار و آنان که به نیکی از ایشان پیروی می‌کنند و بر صحرانشینان و شهرنشینان و بر عجم و عرب و بر آزاد و برده و بر کوچک و بزرگ و بر سفید و سیاه و بر هر موحّد یکتاپرست، واجب و فرض شمرده است.»4

در این موقعیت خاص، در این روز خاص، در محلّ تلاقی و تقاطع جادّه‌ها و در جمع مهاجران و انصار، حضرت، خلق عالم را بر پا نداشته تا دیگربار حکم نماز و روزه و حج را بیان کند یا آنکه بخواهد از حاضر و غایب که دامادش را دوست داشته باشند. ایشان، شاه‌کلید خلاصی از حیرت در کشاکش فراز و نشیب‌های تاریخ و تا روز قیامت را علنی به همگان نشان داد. توصیفات رسول مکرّم(ص) از آنکه جامهٔ امامت و ولایت بر اندامشان راست آمده بود، به اذن الله، جملهٔ جغرافیای زمانی و مکانی، قومی و قبیله‌ای و مادّی و معنوی را درمی‌نوردیدند تا در ادامهٔ دین خاتم، کتاب کامل و دین جاوید، جملهٔ مرزها را درنوردیده و تا تحقّق جملهٔ مقرّرات و مشیّت‌های الهی، در جملهٔ عرصه‌ها به پیش روند.

«هان ای مردم! او را برتر بدانید؛ چرا که هیچ دانشی نیست؛ مگر آنکه خداوند آن را در جان من نبشته و

من نیز آن را در جان امام پرهیزگاران، علی(ع)، ضبط کرده‌ام. او پیشوای روشنگر است.»5و6

پس از آن، رسول مکرّم اسلام(ص) لب به توصیف خصال و صفات مولا علی(ع) گشوده و تبعات دوری‌گزیدن و پیامدهای ناسازگری با ایشان را برمی‌شمارند و با ذکر جانشینان آن حضرت از سلسلهٔ اوصیاء و امامان بر حق تا امام مهدی؟عج؟، صراط رهایی از حیرت تا به وقت ظهور حضرت موعود را معرفی می‌نمایند.

«ای گروه مردمان! او یاور و ناصر دین خدا و دفاع‌کننده از رسول خداست. او پرهیزگار پاکیزه و رهنمای ارشاد شده است. پیامبرتان برترین پیامبر و وصّی او و فرزندان او، برترین اوصیاء هستند...»7

در عبارت شگفتی، حضرت رسول الله(ص) پیش‌بینی کرده و متذکّر می‌شوند که پس از ایشان، سلسلهٔ ائمّهٔ ضلالت و دعوت‌کنندگان به سوی درکات اسفل، از آتش سر خواهند رسید؛ هم آنان که با ادّعای مقام امامت و هدایت، موجب حیرت و سرگردانی و گرفتار آمدن خلق روزگار در جهنّم سوزان دوری (از حقیقت قدسی) می‌شوند.

«ای مردم! به زودی پس از من پیشوایانی خواهند بود که شما را به سوی آتش می‌خوانند8 و در روز رستاخیر، تنها و بدون یاور خواهند ماند... هان ای مردم! خداوند و من از آنان بیزاریم. آنان و یاران و پیروانشان در بدترین جهنّم، جایگاه متکبّران خواهند بود. بدانید که آنان اصحاب صحیفه‌اند.9 اکنون هر کس در صحیفهٔ خود نظر کند.

هان ای مردم! اینک جانشینی خود را به عنوان امامت و وراثت، در نسل خود به امانت به جا می‌گذارم تا برپایی روز رستاخیز... هیهات!»10

پیش از آنکه جسم مبارک رسول خدا(ص) به خاک سپرده شود، اصحاب صحیفه، در لباس اصحاب «سقیفه» به راهزنی و رأی‌زنی مشغول آمده، حق را از جایگاه خود خارج ساختند و شالودهٔ عصر حیرت، عصر بی‌هدایت و بی‌پدری را بنا گذاشتند تا در سیر اکمالی خود، در سیر و سفر بلندِ آمد و شد خلفا، سلاطین و سایر مدّعیان امامت و نیابت، جملهٔ مؤمنان، مبتلای حیرت و مستعدّ غلتیدن در دامگه ابلیس شوند.

جملهٔ آنان به نام دین، به نام رسول خدا(ص) و گاه به نام اهل بیت رسول خدا(ص)، مردم را به سوی خویش خواندند، بر ابتلائات فرهنگی و مادّی مردم و بحران‌ها و بن‌بست‌ها افزودند و گروه گروه، خلق حیران و سرگردان را به چراگاه سیاه ابلیس روانه ساختند.

بر سر حکمی از میان هزاران حکم، غوغا به پا کردند، آزادگان را به غل و زنجیر کشیدند؛ به عبارت آکنده از حزن و اندوه «دعای ندبه»:

«پس کشته شد آنکه کشته شد و اسیر گشت آنکه اسیر گشت و تبعید شد آنکه تبعید شد و قضا بر آنان جاری شد...»

در این موقعیت دهشتبار، از پدر دورافتادگان، در حیرت و سرگردانی، در ازدحام ابتلاء و بلا، به امید یافتن راه رهایی، چونان چهارپایان از چراگاه و آبشخور دور مانده، به هر حشیشی دست می‌یازند و هیچ ندایی و هیچ علامتی، آنان را به سر منزل و مأوای پدریشان رهنمون نمی‌شود.

پی‌نوشت‌ها