وساطت در توجّه چگونه است؟

سیری در زیارت آل‌یاسین

مهدی علوی

در بیان مقدّمات زیارت «آل یاسین» که از امام عصر؟عج؟ رسیده بودیم، دیدم که حضرتش فرمودند:

«هرگاه خواستید به سوی خدا و ما [اهل بیت؟عهم؟] توجّه کنید، این‌گونه بگویید: سلام علی آل یاسین...»1

در نوشتار قبل در مورد قسمت اوّل این فرمایش سخن گفتیم که این توجّه چگونه است و چرا باید به واسطهٔ امام عصر؟عج؟ صورت پذیرد. حتّی از اهل سنّت نقل کردیم که این دعا را نقل کرده‌اند:

«بارالها! من به واسطهٔ پیامبرت، محمّد(ص)، پیامبر رحمت از تو درخواست و به وسیلهٔ او به تو توجّه می‌کنم. ای محمّد! من به واسطهٔ تو به خداوند توجّه می‌کنم در مورد این حاجتم که برآورده گردد.»

نکتهٔ قابل توجّه در این دعا آن است که ما علاوه بر سؤال و درخواست از خدا، در توجّه به او نیز پیامبر گرامی(ص) را واسطه قرار می‌دهیم.

اکنون سخن این است که واسطه قرار دادن انسان کامل و معصوم در خواستن حاجت از خدا حقیقتی است که در این دعا به ما تعلیم داده شده است. تعبیر علمی آن این است که معلوم می‌شود وجود واسطه هم در تشریع و هم در تکوین لازم است.

امّا در تشریع؛ زیرا در زبان دعا بیان شده است و به ما دستور داده‌اند که این دعا را بخوانیم. اگر در ساحت تشریع واسطهٔ درخواست و دعا مطرح نبود، دستور به این دعا داده نمی‌شد.

و امّا در تکوین؛ زیرا اگر در مراتب حقایق آفرینش، ساحت و مرتبه‌ای به عنوان پشتوانه، وساطت در دعا و درخواست از سوی خدا جعل نمی‌شد، خواندن آن در دعا ممکن نبود. به تعبیر دیگر هر حقیقت تشریعی متّکی و مبتنی بر حقیقتی تکوینی امکان جعل دارد. اگر چیزی در ساحت تشریعی مطرح شد، بی‌تردید پشتوانه‌ای تکوینی پشت آن قرار دارد.

واسطه در توجّه

امّا در دعای مزبور، علاوه بر واسطه در دعا و حاجت، واسطه در توجّه به خدا نیز آمده است: «اللّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُك وَ أَتَوَجَّهُ إِلَیك بِنَبِیك نَبِی الرَّحْمَةِ...»

قسمت اوّل پاسخی است در مورد مسئلهٔ توسّل که دربارهٔ آن به شیعیان خرده گرفته می‌شود و آن را شرک می‌پندارند.

امّا از آن مهم‌تر، وساطت در توجّه به خداست که در ادامهٔ

دعا آمده:

«یا مُحمَّد إنّی أَتوجَّهُ بِكَ إلَی رَبِّی فِی حاجَتِی لِتَقْضِی لی؛

ای محمّد! من به وسیلهٔ شما به سوی پروردگارم توجّه می‌کنم تا حاجتم برآورده گردد.»2

البتّه در عبارت اوّل نیز - چنان‌که گفتیم - خطاب به خداوند می‌گوییم: «بارالها! من به وسیلهٔ نبیّ تو محمّد(ص) به تو توجّه می‌کنم...»

یعنی این توجّه کردن به خدا، هم از بالا به پایین و هم از پایین به بالا مورد تأکید قرار گرفته است. طرح این حقایق برای این است که:

اوّلاً: کمتر مورد عنایت قرار می‌گیرد و در منظومهٔ مسائل توحیدی و ولایی مغفول می‌شود؛

ثانیاً: برای توضیح فرمایش امام عصر؟عج؟ که «هرگاه خواستید به واسطهٔ ما به خدا توجّه کنید...» و در پاسخ به این سؤال لازم بود که: مگر نمی‌توان به طور مستقیم و بی‌واسطه به خدا توجّه کرد؟ و این سؤال که: در توجّه به خداوند چگونه امام معصوم(ع) واسطه قرار می‌گیرد؟

و روشن شد که امام در عالم تکوین - یعنی در ساختار آفرینش و مراتب آن - جایگاهی دارد که بدون او توجّهی به خدا صورت نمی‌گیرد؛ چه ما بخواهیم و چه نخواهیم، چه متوجّه بشویم یا نشویم.

مانند این است که وقتی شما می‌خواهید فرضاً یک مسئلهٔ ریاضی را حل کنید، یعنی فکر خود را به کار بیندازید و به ابعاد مسئله توجّه کنید، لزوماً باید خون به مغز برسد و فکر شما از طریق مغز و به واسطهٔ آن، به مسئله و حلّ آن توجّه نماید و چنانچه اختلالی در این واسطه به وجود آید، شما از حلّ مسئله و بلکه در توجّه کردن و فکر نمودن در آن با مشکل مواجه خواهید شد. بدیهی است که شما در حلّ مسئله چنان در عمق آن می‌اندیشید و گم می‌شوید که به هیچ وجه به مغز و کارکرد آن توجّهی نمی‌کنید؛ در حالی که تمام توجّه و فکر کردن شما از طریق مغز و عملکرد آن تأمین می‌گردد.

توجّه کردن شما به خدا نیز - چه عنایت بکنید یا نکنید - از طریق امام و جایگاه او در تکوین و تشریع صورت می‌پذیرد. در تکوین مثالش همان بود که زدیم و در تشریع نیز در دعا به ما آموخته‌اند که بگویید:

« أَتَوَجَّهُ إِلَیك بِنَبِیك؛

خدایا! من به وسیلهٔ نبی و پیامبرت به تو توجّه می‌کنم.»

و در آغاز زیارت آل‌یاسین، امام عصر؟عج؟ فرموده‌اند:

«چون خواستید به واسطهٔ ما به خدا توجّه کنید، این‌گونه بگویید:...»

امّا چرا ما در تشریع باید متوجّه امام شویم؟ چرا باید به زبان بیاوریم که: خدایا! من به واسطهٔ پیامبر (یا امام) به تو توجّه می‌کنم؟

یک پاسخ این است که این، جعل و ساختار الهی در عالم است و چون نظام عالم نظام احسن و بهترین ساختار است (و الّا خدا آن را انتخاب نمی‌کرد)، پس ما باید طبق این نظام عمل کنیم تا به نتیجه برسیم.

اگر بپرسند چرا خداوند این‌گونه قرار داده؟ پاسخ این است که (علاوه بر احسن بودن نظام عالم)، کار خداوند همواره عالمانه، حکیمانه و بر اساس رحمت واسعه و لطف و عنایت او به بندگان است و او هرگز از غیر این طریق عمل نمی‌کند.

به علاوه زائر و سالک باید دریابد که فیض توحید و دیگر عنایات الهی چگونه و از چه طریقی به او می‌رسد و جز این، باید به زبان هم بیاورد تا سپاسگزاری و قدرشناسی او نسبت به خدا و ولیّ او کامل‌تر گردد. پس باید بگوید: خدایا! من به واسطهٔ پیامبر (یا ولیّ) تو به تو توجّه می‌کنم. اگرچه خطاب اصلی به خداوند است، امّا مهم این است که شخص دریابد تعاملات و ارتباطات او با خدا چگونه انجام می‌پذیرد. در واقع اذعان لسانی به وساطت توجّه به خدا از طریق امام، ارتقای معرفت و عمل به اقتضای آن است.

یک اشکال

گرچه مطالبی که گذشت، متقن، مستدل و علمی بود، امّا در عین حال لااقل یک اشکال می‌توان متوجّه آنها کرد و آن، این است که کوشش همهٔ سالکان و موحّدان این است که در توجّه به خدا، همهٔ اغیار را کنار بزنند و حجاب‌ها را بردارند تا توجّه خود را خالص و کامل، فقط و فقط متوجّه خدا کنند؛ در حالی که شما برخلاف این مسیر سخن گفتید.

به خواست شما، پاسخ این اشکال را در شمارهٔ آینده خواهیم داد.

پی‌نوشت‌ها