مصاحبه با دکتر فردین علیخواه
وجه تمایز اینفلوئنسر و سلیبرتی و بلاگر در متون آکادمیک چیست و این واژگان چرا در بین جمعیت کاربران ایرانی رسانه‌های اجتماعی عمدتاً مترادف یکدیگر به کار می‌روند؟
البتّه در متون آکادمیک هم مرز بین این کلمات آن‌قدرها روشن و دقیق نیست و به علاوه، وجود برداشت‌ها و تلقّی‌های مختلف از این مفاهیم، صرفاً مختصّ کاربران ایرانی نمی‌شود. به هر حال فضای رسانه‌های جدید، فضای پویا و سیّالی است. روز به روز پلتفرم‌ها و قابلیت‌های فناورانهٔ جدیدی عرضه می‌شود و به همین دلیل ما شاهد شکل‌گیری مفاهیم جدید در مجموعهٔ واژگان فعلی هستیم. به جز این، شاهد ترکیب، همه‌کارگی و همه‌چیزشدگی کاربران حرفه‌ای هستیم که این امر مرزبندی‌ها را دشوار می‌کند. منظورم افرادی هستند که به نظر، شامل هر سهٔ این موارد می‌شوند.
در هر صورت من فکر می‌کنم وقتی از بلاگری حرف می‌زنیم، باید روی تولید محتوای مفید، به درد بخور و قابل استفاده در حوزه‌ای مشخّص نظیر سفر، غذا، مد، کتاب، نجوم و غیره تأکید کنیم. در واقع یک بلاگر، صفحه‌ای در فضای وب دارد که این، شامل سایت و همچنین صفحه‌ای در شبکه‌های اجتماعی می‌شود. فرض کنید ما همیشه در عرصهٔ روزنامه‌نگاری برای مثال خبرنگار عرصهٔ فناوری، خبرنگار عرصهٔ محیط زیست یا خبرنگار عرصهٔ مالی داشته‌ایم. اگر آنها بیایند و صفحه‌ای شخصی ایجاد کنند و محتوای تولیدی خود را با دیگران به اشتراک بگذارند، با بلاگری مواجه هستیم.
یک بلاگر لزوماً یک اینفلوئنسر نیست؛ می‌تواند بشود؛ ولی لزوماً نیست. یک دلیلش آن است که جنبهٔ شخصیتی و کاریزماییِ اینفلوئنسر در مقایسه با یک بلاگر بیشتر اهمّیت
دارد. منظور آن است که در بلاگری، محتوایی که تولید می‌شود، مهم است و همان‌طور که گفتم، باید قابل استفاده و به درد بخور باشد؛ ولی در اینفلوئنسری، خود اینفلوئنسر اهمّیت دارد.
در همین راستا اگر بخواهیم دربارهٔ مخاطب رسانه‌ای هم توضیح بدهم، باید بگویم که در اینفلوئنسری، فالوئر یا دنبال‌کننده و همچنین مدیریت اثرگذاری بسیار اهمّیت می‌یابد. یک اینفلوئنسر می‌خواهد اثر بگذارد و در نتیجه مخاطب جذب کند. برای همین میزان تعامل او با دنبال‌کنندگان بیشتر است. در اینجا تنوّع محتوای تولید شده هم بیشتر است. صمیمیت یا به تعبیر برخی از منتقدان، فروش صمیمیت افزایش می‌یابد، عرضهٔ تصاویری از زندگی خصوصی، سانتی‌مانتالیسم و نمایش خود در زندگی روزمرّه بیشتر می‌شود. طبق آنچه حالا دارد در فضای مجازی رخ می‌دهد باید گفت که تقلّا برای تجارت و کسب درآمد و همچنین معرفی و فروش کالا و کمک به برندسازی محصولات، در اینفلوئنسری پررنگ‌تر است تا در عرصهٔ بلاگری.
هدف فروش صمیمیت چیست؟
هدف از فروش صمیمیت و نمایش لحظات زندگی روزمرّه غالباً جذب مخاطب و در نتیجه افزایش تعرفهٔ تبلیغات تجاری است. نکتهٔ دیگر آنکه همان‌طور که گفتم معمولاً در دنیا اغلب بلاگرها سایت حرفه‌ای دارند؛ ولی این ادّعا دربارهٔ اینفلوئنسرها لزوماً درست نیست. اینفلوئنسرها غالباً بر شبکه‌های اجتماعی تکیه می‌کنند.
دربارهٔ سلبریتی معمولاً وقتی دربارهٔ رسانه‌های جدید و شبکه‌های اجتماعی حرف می‌زنیم، از سلبریتی‌ها یاد نمی‌کنیم. سلبریتی مفهومی است که غالباً با رسانه‌های سنّتی نظیر سینما و تلویزیون مجاورت دارد. آنها می‌توانند از رسانه‌های جدید هم بهره ببرند؛ ولی غالباً خاستگاه آنها رسانه‌های سنّتی است. به همین دلیل محقّقان برای اشاره به شهرت‌ها و چهره‌های برخاسته از رسانه‌های جدید، از واژه‌های دیگری نظیر میکروسلبریتی، ستاره‌های اینستاگرامی یا در روایتی ایرانی، از شاخ‌های اینستاگرامی استفاده می‌شود. معمولاً اینفلوئنسرها می‌توانند یک ستاره یا میکروسلبریتی هم باشند. این امر دربارهٔ بلاگرها کمتر درست است.
بدون تردید به رغم این توضیحات هنوز ابهام‌ها می تواند باقی بماند چون ما شاهد افرادی هستیم که شامل هر سه می‌شوند و اینها، دسته بندی‌های دقیق را دشوار می‌سازد.
اینفلوئنسرهای ایرانی را طیّ این ۱۰ سال به چند دسته تقسیم می‌کنید؟ آیا در عصر پیدایش «فیس بوک» اینفلوئنسر مهمّی داشتیم یا این پدیده در بین جمعیت کاربران ایرانی رسانه‌های اجتماعی، محصول نوآوری کاربران ایرانی در اینستاگرام است؟
پاسخ به بخش اوّل سؤال شما نیازمند دقّت و تحقیقات پردامنه‌ای است. من یک برداشت کلّی را می‌گویم و آن اینکه طیّ سال‌های گذشته تکثّر و تکثیر اینفلوئنسرها در «ایران» بسیار افزایش یافته است. به عبارت دیگر ما شاهد ظهور اینفلوئنسرها در عرصه‌های مختلف هستیم؛ به طوری که حتّی روحانیان هم وسوسه شده‌اند تا تبدیل به اینفلوئنسر شوند. سال گذشته روحانیان جوانی را دیدیم که با زبان بدن متداول در عرصهٔ تبلیغات تجاری در اینستاگرام به تبلغ کالا پرداختند. اینها حاکی از گسترش تب یا ولع اینفلوئنسر شدن در جامعهٔ ایرانی است. ما شاهد هستیم که روانشناسان، معلّمان زبان، تعمیرکاران اتومبیل و وسایل خانگی، بنگاه‌های املاک و مربّیان امور معنوی تلاش می‌کنند تا مخاطب جذب کنند و به این وسیله کسب و کارشان رونق بیشتری گیرد.
چرا این‌قدر اینفلوئنسرها و بلاگرها در معرض اتّهام قرار دارند؟
در ادبیات مربوط به مطالعات سلبریتی زیاد با کلمهٔ spotlight مواجه می‌شویم. همان نورافکنی که جایی از صحنه را به شکل دایره‌ای کوچک روشن می‌کند و بازیگر را نشان می‌دهد. خیلی اوقات چهره‌های مشهور چنین وضعیتی در جامعه دارند. آنها هدف همین نورافکن‌ها هستند و حرکاتشان رصد می‌شود. به تعبیر ساده‌تر آنها دنبال می‌شوند.
ولی علاقه دارم به نکتهٔ دیگری هم اشاره کنم. اگر ستاره‌های شبکه‌های اجتماعی مانند اینستاگرام را در نظر بگیریم، طبق همان قانون چیزی شدن به هر طریق، ممکن است خیلی اوقات خود اینفلوئنسرها عملی انجام دهند تا در معرض اتّهام قرار گیرند. در مطالعات سلبریتی در این خصوص بحث‌های جالبی وجود دارد. بسیاری از مفسّران با تکیه بر جملهٔ معروف فینیاس بارنوم، کارآفرین و شومن آمریکایی گفتند: در عرصهٔ سلبریتی، هر تبلیغی، تبلیغ خوب است؛ چرا که تبلیغ بد وجود ندارد؛ چون همهٔ تبلیغ‌ها در نهایت به نفع سوژهٔ تبلیغ تمام می‌شوند. به همین دلیل در قرن بیستم میلادی پیش آمده است که آژانس‌های تبلیغاتی به عمد دربارهٔ سلبریتی‌ها هوچی‌گری کنند تا ستارهٔ اقبال یک سلبریتی همچنان پرفروغ بماند. من فکر می‌کنم در ایران هم برخی از اخبار جنجالی مربوط به شاخ‌ها
یا سلبریتی‌ها گاهی به عمد ایجاد می‌شوند. اتّهام‌ها در نهایت یک فرد را مشهورتر می‌کند؛ به ویژه وقتی با دنبال‌کنندگان هیجان‌طلب و بت‌پرست مواجه باشیم.
چرا برخی از اینفلوئنسرها به اکران زندگی خصوصی خود دراینستاگرام مشغول هستند؟ چرا اکران زندگی خصوصی این‌قدر برای کاربران ایرانی جذّاب است؟
فکر می‌کنم قبلاً به این دلایل اشاره کردم. ولی آنچه که گفتید یکی از ویژگی‌های متفاوت ستاره‌های نوظهور اینستاگرامی در مقایسه با سلبریتی‌های سنّتی است. در قرن بیستم میلادی از اصطلاح سوپراستار استفاده می‌شد. ستاره در بالای سرمان است و گاهی به ما سوسو می زند. ارتباط در اینجا عمودی و نه افقی است. معمولاً برای ارتباط واسطه وجود دارد و سوپراستار دسترس‌ناپذیر است؛ آن‌قدر دسترس‌ناپذیر که برخی از شیفتگان از سر عقدهٔ دیدار ستاره، خود را به قتل رساندند؛ ولی شهرت اینستاگرامی معمولاً این ویژگی را ندارد. معمولاً ارتباط شبه اجتماعی است. ارتباط طوری نیست که دنبال‌کننده احساس کند دسترسی به ایشان غیر ممکن است یا او از موضع بسیار بالا و به مثابه عقل کل حرف می‌زند؛ گویی آنان ستاره‌هایی هستند که از زمین دارند به سمت آسمان نور می‌تابانند. دلیل نمایش زندگی خصوصی علاوه بر مواردی که قبلاً گفتم، تشدید احساس صمیمیت، تشدید احساس دسترس‌پذیری، تشدید احساس من هم مثل تو هستم و احساس همجواری است. شاید به همین دلیل است که ما دربارهٔ سلبریتی‌های سنّتی شیفتگانی داریم که با دیدن آنها غش می‌کنند و از حال می‌روند؛ ولی دربارهٔ دنبال‌کنندگان، ممکن است گریه کنند؛ ولی غالباً غش نمی‌کنند.
چرا در حین انواع بحران‌های اقتصادی و اجتماعی و دیگر بحران‌ها، تمرکز رسانه‌های جریان اصلی و طرفدارانشان در رسانه‌های اجتماعی بر محکوم کردن و رفتارشناسی اینفلوئنسرها، سلیبریتی‌ها و امثال آنهاست؟
دلیلش آن است که ما چه خوشمان بیاید و چه نیاید، آنان در کانون توجّه هستند. موضع‌گیری آنان روی افکار عمومی تأثیرگذار است. آنان قدرت جهت‌دهی دارند و دقیقاً به همین دلیل نظام‌هایی که علاقه دارند همهٔ مردم در خطّ ترسیم‌شدهٔ آنان حرکت کنند، مراقب آنان هستند. کاش سلبریتی‌ها که البتّه نیک می‌دانند نفوذ دارند، از ظرفیت خود در مسیرهای مثبت و سازنده استفاده می‌کردند.
مسئلهٔ سلیبریتی تراز، اینفلوئنسر تراز و مواردی این‌چنین تا چه حد جای بحث دارد؟ آیا اساساً اینفلوئنسر خوب و بد داریم؟
در برخی از کشورها رسانه‌ها به معرفی سلبریتی‌هایی می‌پردازند که از نفوذ اجتماعی خود برای اصلاح باورهای عمومی استفاده کرده‌اند. من فکر می‌کنم این ایدهٔ خوبی است؛ ولی باید توجّه داشت که این تقسیم‌بندی‌ها توسّط نهادهای جامعهٔ مدنی و نه حکومت‌ها انجام می‌شود؛ اگر منظور از تراز، اصطلاحی حکومت‌بنیاد باشد که بدون تردید در چارچوب همان گفتمان رسمی مطرح و پس از مدّتی منسوخ می‌شود. من شخصاً به تقسیم‌بندی سلبریتی‌ها اعتقاد دارم. من سلبریتی‌ها را به اصلاح‌گر و سوداگر تقسیم کرده‌ام. به هر حال برای من همه سلبریتی‌هایی هستند که با ایکس یا ایگرگ تفاوت دارند. برخی از اینها به سلبریتی اصلاح‌گر نزدیک‌ترند تا تیپ سلبریتی سوداگر.
باید به نکته‌ای هم توجّه داشت. در دههٔ اخیر نهادهای حاکمیتی در جمهوری اسلامی هم تلاش کرده‌اند تا در مقابل سلبریتی‌های جامعه‌محور، سلبریتی‌های خاصّ خودشان را هم به شکل مستقیم یا غیر مستقیم بسازند؛ گویی آنان به این نتیجه رسیده‌اند که نسل جدید خانواده‌های مذهبی به سلبریتی گرایش دارند و در هر صورت چهره‌ای را به عنوان مرجع خواهند پذیرفت. پس چرا نیایند و خودشان سلبریتی همراه و هم‌نوا با نظام را نسازند؟!