همیشه پشتیبان

مریم ضمانتی‌یار

مثل مرغ سرکنده پرپر می‌زد و عرض کوچک حیاط خانه را می‌رفت و برمی‌گشت. تنها کاری که از دستش ساخته بود، این بود که خدا خدا کند و با اضطراب هر چند لحظه یک‌بار به در اتاق نگاهی بیندازد، شاید پرده کنار رود و قابله با خوشحالی خبر تولّد فرزندش را به او بدهد؛ امّا لحظات به کندی سال می‌گذشت و خبری از قابله یا گریهٔ نوزاد نمی‌شد. گاهی می‌نشست و گاهی بر‌می‌خاست. گاهی سر به دیوار می‌گذاشت و در تمام این لحظات پر اضطراب، فقط اشک می‌ریخت. این اوّلین فرزند او بود که تولّدش با مشکل روبه‌رو شده بود و حلاوت پدر شدن را به کام دلش زهر کرده بود... نگاهی به آسمان انداخت. اسماء از نیمه‌شب درد می‌کشید و حالا خورشید به وسط آسمان رسیده بود و از دست قابله و زنان با تجربه که به مددش آمده بودند، کاری ساخته نبود. در میان اضطراب و دلهره‌اش کسی درِ خانه را زد. با عجله به امید اینکه کسی به مدد آمده باشد، در را گشود. برادرش بود. با دیدن چشمان اشک‌آلود و حال پریشان او جا خورد و گفت: خبری نشد؟ بغضش را فرو خورد و گفت: نه... نه... می‌گویی چه کنم حسان؟ اسماء دارد می‌میرد. قابله می‌گوید...

هنوز حرفش تمام نشده بود که پردهٔ اتاق کنار رفت و پیر زن قابله از اتاق بیرون آمد. چهره‌اش پر از درد و خستگی و ناامیدی بود و بی آنکه حرفی بزند، دل احمد فرو ریخت. جلوی پیر زن زانوهایش لرزید و به زمین افتاد. حسان جلو دوید و گفت: چه شد؟ پیر زن با گوشهٔ چادرش اشک چشمانش را پاک کرد و نتوانست جواب بدهد. پشت سر او دو زن دیگر همسایه هم بیرون آمدند. هر دو گریه کرده بودند و در برابر چشمان وحشت‌زدهٔ حسان و احمد جوابی نداشتند. احمد فریاد زد: نه... اسماء... نه...

پیر زن نالید: دیگر فایده‌ای ندارد. هر کاری از دستمان ساخته بود، کردیم. تو که می‌دانی من در تمام عمرم چقدر شاهد تولّد بوده‌ام... مرگ اسماء برایم سخت بود...

زن پا را از پلّه پایین گذاشت و گفت: راست می‌گوید... قابله آهسته گفت: بلند شو پسرم... مثل مادر مرده‌ها چرا به خاک افتاده‌ای؟ احمد نالید: چه خاکی بر سرم کنم؟... زندگی را که نمی‌توان به اسماء برگردانم. ناگهان زن دیگری که در اتاق بود، فریاد کشید: بیایید... قابله نگاهی به در اتاق انداخت. از مرگ اسماء مطمئن بود؛ امّا آن کنیز را

گماشته بود که اتاق را مرتّب کند تا احمد جنازهٔ همسرش را بیرون بیاورد. از جا کندند و به طرف اتاق رفتند؛ امّا هر دو پشت پرده مضطرب منتظر ماندند. لحظه‌ای بعد قابله بیرون آمد: باورکردنی نیست بچّه در شکم مادرش تکان خورد. کنیز دید... من هم دیدم... فکر کردم با مرگ اسماء نوزادش هم مرد؛ امّا او زنده است. حسان و احمد به هم نگاه کردند. احمد وحشت‌زده گفت: مادر مرده که نمی‌تواند بچّه را به دنیا بیاورد. قابله فریاد زد: بچّه زنده است.... فکری بکن... آیا باید شکم اسماء را باز کنیم و بچّه را نجات دهیم یا چون مادر مرده، بچّه را هم باید با او دفن کنیم؟

احمد دیوانه‌وار به سرش کوبید و گفت:‌ مگر من طبیبم یا مجتهد؟! من چه می‌دانم باید چه خاکی به سر کنم؟ قابله دوباره فریاد زد: آخر تو پدر بچّه‌ای. همسر توست. به خاکش بسپاریم یا بچّه را نجات دهیم؟ احمد ناله کرد: من چطور می‌توانم چنین حکمی صادر کنم؟ من عمری روی زمین بیل زده‌ام. چه می‌دانم این مسئله چه حکمی دارد. حسان جلو رفت: من راه حلّ این معمّا را می‌دانم. احمد از جا پرید: تو؟ حسان با شوق گفت: بله من. شما مراقب وضع طفل باشید. من الآن برمی‌گردم.

احمد دستش را گرفت و گفت: گوش کن! اگر به دنبال طبیب می‌روی، من بهترین‌های «بغداد» را آوردم. امروز صبح گفت: دیگر کاری از دستش ساخته نیست. این زن هم بهترین قابلهٔ بغداد است. دیدی که همسرم مرد... بچّه هم می‌میرد... تو کجا می‌روی؟ حسان با چشمانی درخشان و امیدوار دستش را از دست احمد بیرون کشید و به طرف در دوید: به خانهٔ شیخ مفید می‌روم تا اینکه حکم این مسئله را از او بپرسم.

چشمان گریان احمد درخشید: آفرین بر تو! برو اصلاً به فکر خودم نرسید. فقط زود برگرد حسان... زود قبل از آنکه بچّه هم بمیرد...

حسان در را گشود، سری تکان داد و به کوچه دوید. تا خانهٔ شیخ راهی نبود؛ امّا تمام راه را با سرعت دوید؛ آن‌قدر به سرعت که خودش هم باورش نشد چقدر زود جلوی در خانهٔ شیخ رسید. با تمام قدرت به در کوبید. خدمتکار خانه وحشت‌زده فریاد زد: چه خبر است؟ در را شکستی! مگر سربازان حکومتی قصد جانت را کرده‌اند؟ آمدم... صبر کن...

حسان با آنکه صدای خدمتکار را می‌شنید، لحظه‌ای از کوبیدن در دست نمی‌کشید تا پیرمرد در را گشود. با دیدن چهرهٔ برافروخته‌ و خیس عرق او گفت: چه خبر شده؟ حسان در حالی که او را کنار می‌زد و بدون اجازه پا به حیاط می‌گذاشت، گفت: مسئلهٔ مرگ و زندگی یک طفل معصوم در بین است. شیخ... شیخ کجاست؟

پیرمرد به دنبالش دوید و گفت: صبر کن. حسان داد زد: نمی‌توانم... و به طرف اتاق شیخ دوید. جلوی در پر از کفش بود و معلوم بود که شیخ کلاس درس دارد. در را گشود. جمعی دور شیخ حلقه زده بودند و او برایشان صحبت می‌کرد. حسان پا به اتاق گذاشت. شیخ که متوجّه صدای در و سر و صدای خدمتکارش شده بود، با دیدن چهرهٔ هراسان حسان از جا بلند شد و به طرف او رفت و پرسید: چه شده؟

حسان نفسی تازه کرد و گفت: سلام شیخ! عذرم را بپذیر... همسر برادرم دقایقی پیش از دنیا رفت. او طفلی در شکم داشت که نتوانست او را به دنیا بیاورد و مرد. قابله می‌گوید طفل زنده است. چه کنیم؟ شکم را بشکافیم و طفل را نجات دهیم یا چون مادر مرده، طفل را با مادرش دفن کنیم؟

شیخ مفید نگاهی به جمع شاگردانش که با اشتیاق منتظر شنیدن فتوا و نظر او بودند، انداخت و گفت: چون مادر مرده است، طفل را هم با مادرش دفن کنید!

حسان نفس عمیقی کشید. در قلبش احساس درد شدیدی کرد. به عقب برگشت. دیگر برای رساندن خبر به برادرش عجله‌ای نداشت؛ امّا یادش آمد که او منتظر است. آن‌قدر از شنیدن این فتوا به هم ریخت که خداحافظی هم نکرد با شتاب از اتاق بیرون رفت و به طرف کوچه دوید. گرچه دیگر رمقی برای دویدن نداشت، امّا چاره‌ای نبود. باید احمد را از اضطراب نجات می‌داد... امّا او و اسماء فقط یک سال با هم زندگی کرده بودند. یاد توّلد اوّلین فرزند خودش افتاد و لحظاتی که با سرور و شادمانی نوزاد را به او نشان دادند و اجازه دادند به دیدن همسرش برود و هر دو به سبب تولّد اوّلین فرزندشان از خوشحالی گریه کردند... در همین افکار غوطه‌ور بود که دید جلوی در خانهٔ احمد است. هرچه کرد بتواند پا به حیاط بگذارد، نتوانست. چند لحظه ایستاد. سرش را به آسمان بلند کرد و گفت: خدایا! کمکم کن در برابر انتظار و امید احمد چطور به او بگویم هر دو را به دست خودش دفن کند...

هنوز سرش را از آسمان فرود نیاورده بود که صدای پای اسبی در کوچه پیچید. توجّهی نکرد و پا به چهارچوب در خانه گذاشت؛ امّا هنوز پای دیگرش را به حیاط نگذاشته بود که کسی او را به نام صدا کرد: «حسان، حسان! صبر کن!» جوان خوش‌سیما و با ملاحتی بود که لباسی سفید و زیبا پوشیده بود. او را تا به حال در آن محلّه ندیده بود. جوان دوباره او را به نام صدا کرد: «حسان! شیخ مفید مرا فرستاد که بگویم شکم اسماء را باز کنید و طفل را بیرون بیاورید و بعد زخم را ببندید و او را دفن کنید.» حسان ناباورانه به دهان جوان خیره شد. جوان بدون اینکه دیگر حرفی بزند یا در برابر بهت و حیرت حسان عکس‌العملی نشان دهد، دهانهٔ اسب را کشید و از راهی که آمده بود، به سرعت برگشت.

چند لحظه گذشت تا حسان به خود آمد و فهمید چه شنیده و جوان رفته است. پایش را به حیاط گذاشت. قابلهٔ پیر و احمد به طرفش دویدند و با هم پرسیدند: چه شد؟

حسان که از آنچه دیده و شنیده بود، هنوز بهت‌زده بود، بی‌رمق روی زمین رها شد و گفت: بچّه را در بیاورید... بچّه را تا زنده است، نجات دهید.

قابله و زنان همسایه به اتاق دویدند... چند دقیقه بعد صدای گریهٔ نوزاد در اتاق پیچید و لبخند رضایت و آرامش بر لبان حسان نشست و احمد جلوی در اتاق به سجده بر زمین افتاد و با صدای بلند گریه کرد... هیچ کس به فکر حال و دل حسان نبود.

ساعتی نگذشت که قابله نوزاد را در پارچهٔ تمیزی پیچید و به دست احمد داد.

احمد هم گریه می‌کرد و هم از شوق می‌خندید. قابله رو به حسان گفت: تو خیال نداری برادرزاده‌ات را ببینی؟ حسان که از شدّت هیجان و خستگی قدرت حرکت نداشت، با چشمانی پر از اشک گفت: الحمدالله! شکر! پسر است یا دختر؟!

احمد نوزاد را به طرف او برد و گفت: پسر است. پسری بدون مادر... حسان آهی کشید و گفت: باور نمی‌کنید اگر بگویم چه شد؟

احمد نوزاد را به قابله سپرد و گفت: منظورت چیست؟ حسان به زحمت از جا بلند شد و گفت: من به خانهٔ شیخ مفید رفتم و از او حکم مسئله را پرسیدم. شیخ هم بدون هیچ تردیدی در حضور شاگردانش گفت: بچّه را با مادرش دفن کنید! احمد با تعجّب گفت: تو که گفتی...؟!

حسان نفس عمیقی کشید و گفت: صبر کن. اصل مسئله همین‌جاست... من جواب گرفتم و به خانه برگشتم؛ امّا قدرت نداشتم این خبر را به تو بدهم. گفتم حالا که باید هر دو دفن شوند... امّا هنوز پایم را به حیاط نگذاشته بودم که سواری خوش‌سیما و نیکو به سرعت خودش را به من رساند. مرا صدا کرد و گفت که شیخ مفید مرا فرستاد که بگویم شکم اسماء باز کنید و طفل را نجات دهید.

احمد با تعجّب گفت: او که بود؟ حسان گفت: گفتم که فرستادهٔ شیخ بود. خودش گفت که شیخ مرا فرستاده. فکرش را بکن! اگر کمی دیرتر شیخ آن جوان را فرستاده بود، الآن این پسر زیبا زنده نبود. احمد گفت: الحمدالله... خدایا هزار هزار بار شکرت... ! تو می‌دانستی که اگر پسرم را هم از دست داده بودم، دیگر زندگی بعد از مرگ اسماء برایم چقدر سخت بود. حالا دلم خوش است که یادگاری از او دارم...

بعد نگاهش به طرف اتاقی که جسد بی‌جان همسرش در آن بود، کشیده شد و با بغض گفت: اگرچه اسماء...

حسان برای اینکه دوباره احمد پریشان نشود، گفت: برو به فکر بزرگ کردن پسرت باش. من هم بروم و از شیخ تشکّر کنم. فکر کنم بعد از رفتن من فکر کرده خیلی سریع حکم داده؛ برای همین آن جوان را فرستاده. احمد گفت: راست می‌گویی. تو برو و از طرف من تشکّر کن تا من هم سر فرصت به دیدارش بروم و از او تشکّر کنم.

حسان با احمد خداحافظی کرد و بر خلاف دفعهٔ پیش با آرامش به سوی خانهٔ شیخ به راه افتاد. به آنجا که رسید، آرام کوبهٔ در را به صدا درآورد. خدمتکار پیر شیخ در را باز کرد. با دیدن چهرهٔ آرام او گفت: برگشتی جوان؟ خیر است... حسان لبخند زد و گفت: سلام پدر جان! مرا ببخش. وضع بدی داشتم. پیرمرد سری تکان داد و گفت: خدا رحمتش کند! شنیدم... حالا چه کار داری؟ حسان جواب داد: می‌توانم دوباره شیخ را ببینم؟ پیرمرد گفت: اجازه بده به شیخ خبر بدهم. امروز درسش طولانی شده. هنوز تمام نشده.

حسان منتظر ایستاد. لحظه‌ای بعد پیرمرد آمد و به او اجازهٔ ورود داد و با هم به اتاق درس شیخ رفتند. حسان با احترام و آرام به اتاق رفت و به شیخ و شاگردانش سلام کرد؛ انگار که بخواهد شتاب‌زدگی دفعهٔ قبل را جبران کند. شیخ مهربان و گرم از او استقبال کرد: خوش آمدی پسرم! باز چه اتّفاقی افتاده؟ حسان سر به زیر انداخت و گفت: مزاحمتان شدم. شرمنده‌ام. آمده‌ام تا از طرف برادرم از شما تشکّر کنم.

شیخ لبخندی زد و گفت: تشکّر؟ برای چه کاری؟ من که کاری نکردم. حسان گفت: آن جوان خیلی به موقع رسید. اگر آن جوان را نفرستاده بودید، الآن دیگر برادرزاده‌ام مرده بود... شیخ با تعجّب از جا بلند شد: جوان؟ کدام جوان؟ از چه حرف می‌زنی مرد؟

حسان به چشمان متعجّب شیخ نگاه کرد: همان جوان که با اسب به دنبالم فرستادید. شیخ متعجّب‌تر قدمی جلو گذاشت. دست‌هایش ‌لرزید. بازوهای حسان را گرفت و گفت: واضح حرف بزن. کدام جوان؟ کِی فرستادم؟ راجع به چه حرف می‌زنی؟

حسان با اطمینان گفت: آقا! همان جوان نیکویی که با اسب فرستادید. درست وقتی به خانهٔ برادرم رسیدم، هنوز پایم را به حیاط نگذاشته بودم که دیدم سواری از پشت سرم صدایم کرد و گفت شما او را فرستاده‌اید تا به ما بگویید شکم همسر برادرم را باز کنیم و طفل را نجات دهیم.

شیخ بی‌اختیار به زانو فرود آمد. لرزه بر اندام نحیف و لاغرش افتاد: جوان؟ فرستاده؟ سوار؟ حسان با تأکید گفت: بله آقا! او مرا به اسم خواند. اسم شما را هم برد. گفت شیخ مفید مرا فرستاد که بگویم...

اشک از چشمان شیخ روی محاسن سفیدش جاری شد و نالید: من اصلاً کسی را سراغ تو نفرستادم. حکم همان بود که خودم اینجا به تو گفتم.

حسان شگفت‌زده گفت: چطور ممکن است؟ او مرا به اسم صدا کرد. حتّی نام همسر برادرم را هم برد...

شیخ با هق هق گریه گفت: مگر من تو را می‌شناختم؟ مگر تو اینجا آمدی، اسمت را به من گفتی؟ مگر تو اسم همسر برادرت را بردی؟ مگر من نشانی خانهٔ برادر تو را می‌دانستم؟!...

حسان پیش روی شیخ زانو زد: یعنی شما او را نفرستادید؟!

شیخ چشم به زمین دوخت و با گریه گفت: نه... نه من نفرستادم. من حکم اشتباه صادر کردم... فرستاده از من نبود. اصلاح حکم هم از من نبود...

شاگردان شیخ همه متوجّه شدند که حال او به شدّت دگرگون گشته. با دست به آنها که از ابتدا شاهد ماجرا بودند، اشاره کرد که بروند. همه به احترام شیخ، بدون هیچ حرفی بلند شدند و از اتاق بیرون رفتند. حسان مانده بود که چه کند. خدمتکار پیر نگران حال شیخ به طرف او رفت و کمک کرد تا بلند شود. شیخ رو به او گفت: این مرد جوان که بیرون رفت، در خانه را ببند و در را به روی هیچ کس باز نکن... جوان! آن سوار، فرستادهٔ من نبود. او فرستادهٔ صاحب الامر بود که تو را به نام صدا کرد و نام آن زن را هم برد. معلوم است که من بعد از این‌همه سال لیاقت فتوا دادن را ندارم. اشتباهی کردم که می‌توانست به بهای سنگین مرگ یک طفل بی‌گناه تمام شود...

پیرمرد نگران حال شیخ گفت: آقا! خودتان را اذیّت نکنید... شیخ در حالی که صورتش خیس اشک بود، زیر لب گفت: چه کردی شیخ؟! چه کردی؟... برو کاری که می‌گویم بکن.

حسان در برابر اشک و حال شیخ قدرت هیچ ابراز نظری را نداشت. بلند شد و آهسته و سر به زیر، خداحافظی کرد و از اتاق بیرون رفت تا به احمد مژده دهد که جان فرزندش را فرستادهٔ صاحب الامر؟عج؟ از مرگ نجات داده است. با رفتن او شیخ مفید، عبا و عمّامه‌اش را برداشت. پیرمرد در را پشت سر حسان بست. آهی کشید و گفت: چطور درِ این خانه را به روی مردم ببندم؟ تکلیف این‌همه گرفتار چه می‌شود؟ این چه اتّفاقی بود که امروز افتاد؟

صدای اذان از منارهٔ مسجد بلند شد؛ امّا شیخ مثل هر روز برای امامت نماز جماعت مسجد نرفت. وضو گرفت و سجّاده‌اش را گشود و پیرمرد را فرستاد به اهل مسجد خبر دهد که شیخ مفید دیگر امامت نماز جماعت را به عهده ندارد.

با رفتن پیرمرد شیخ راحت‌تر اشک ریخت. لحظه‌ای از فکر آنچه آن جوان گفته بود، بیرون نمی‌رفت. او امین و مورد اعتماد همهٔ مردم بود. بعد از پایان دورهٔ غیبت صغرا و مرگ نایب چهارم امام عصر؟عج؟ - علی بن محمّد سمری - به مرجعیت شیعه رسیده و به دستور صریح صاحب الامر، رهبری شیعیان را به عهده گرفته بود... بعد از سال‌ها که امامت نماز جماعت شیعیان بغداد را به عهده داشت، نمازش را فُرادا و در تنهایی خواند و بعد از نماز بر سر سجّاده نشست. دلش از اندوهی عمیق لبریز بود. برای آرام شدن دل طوفانی‌اش به سراغ نامه‌های امام عصر؟عج؟ رفت و نامه‌ای را گشود که حضرت برایش نوشته بود:

«و تو را... که پروردگار توفیقت را برای یاری حق دوام بخشد و پاداشت را به سبب سخنانی که با صداقت از جانب ما می‌گویی، افزون کند... آگاه می‌کنیم که به ما اجازه داده شده که تو را به شرافت و افتخار مکاتبه مفتخر کنیم و موظّف کنیم که آنچه به تو می‌نویسیم، به دوستان ما که نزد تو می‌باشند، برسانی...»

او نخستین کسی بود که بعد از ائمّه؟عهم؟ بدون مخالفت، همهٔ شیعیان به دور او جمع شدند و مرجعیت او را پذیرفتند. او که زبان‌شناسی توانا و هرگز در هیچ بحث و مناظره‌ای شکست نخورده بود، حالا در برابر این حادثه به زانو درآمده بود. چهرهٔ لاغر و گندمگون شیخ مفید با خواندن توقیع امام عصر؟عج؟ خیس اشک شده بود. او که سال‌ها با اقتدار کامل، در برابر تبعید و آتش زدن خانه و مسجد مقاومت کرده بود، حالا احساس عجز و ناتوانی می‌کرد. در دوردست نگاه شیخ، خاطرات روزها و سال‌های گذشته موج می‌زد...

به یاد آورد روزی در مسجد بود که جوانی به سویش دوید: شیخ! شیخ!... از جابرخاست: چه شده؟ جوان پریشان فریاد زد: سوزاندند... سوزاندند... شیخ با وحشت گفت: که را؟ کجا را؟ جوان نالید: همه را! همه جا را! حاکم بغداد فرمان به آتش کشیدن تمام مساجد بغداد را صادر کرده تا شیعیان را از گرد تو پراکنده کند... مسجد را ترک کنید. به زودی به اینجا هم می‌رسند... و تا شیخ فرصت پیدا کرد کتاب‌ها و نسخه‌های خطّی ارزشمندی که در دست داشت، از دستبرد آتش و حملهٔ سربازان مخفی کند، ده‌ها مسجد در آتش کینه و عداوت عبّاسیان سوخت. آتش به خانه‌ها و دکّان‌ها و حجره‌های مجاور مساجد هم سرایت کرد و به اندک زمانی، آتش‌سوزی مهیبی در بغداد شعله کشید و در آن روزهای پر از آتش و ظلم، ده هزار نفر از مردم بغداد اسیر آتش‌سوزی شدند و اموالشان از بین رفت. بازماندگان نسل «کربلا» که از هیچ ظلمی در حقّ آل علی(ع) ابایی نداشتند، به این هم راضی نشدند و آب را به روی محلّه‌ای که شیخ در آن زندگی می‌کرد، بستند. سقّاهایی که آب می‌آوردند، دستگیر شده و آوردن آب به محلّهٔ شیخ از همه طرف ممنوع شد. آن روزها آبِ خوردن هم در میان آتش‌سوزی‌ها نایاب شده بود. این هم عبّاسیان را آرام نکرد و هر نوع نوحه و عزاداری روز عاشورا

و جشن و سرور عید غدیر ممنوع شد... به قتل شیعیان در هر جا که آنها را می‌یافتند، فتوا دادند و شیعه به راحتی به قتل می‌رسید. تنها مسجد بزرگ بغداد در امان مانده بود که بالأخره روزی به آنجا هم ناگهان حمله کردند و عدّه‌ای از شیعیان قتل عام شدند...

مرور خاطره‌های قتل، آتش، غارت، ناامنی و بی‌آبی، دل شیخ را غرق غم کرده بود و اشک همچون باران از دیدگانش جاری بود... سر بر سجده گذاشته بود و اشک می‌ریخت... در همهٔ آن دشواری‌ها و روزهای پر التهاب، دلش به این گرم بود که مورد تأیید صاحب الامر؟عج؟ است. در برابر همهٔ آن رنج‌ها، عذاب‌ها، قتل‌ها و آتش‌سوزی‌ها روزی نامه‌ای از حضرت به دستش رسید که فرموده بودند:

«شما مکلّف هستید که اوامر و دستورات ما را به دوستان ما برسانید. خداوند عزّت و توفیق اطاعتش را به آنان مرحمت فرماید، مهمّات آنان را کفایت کند و در پناه لطف خویش محفوظشان دارد! با یاری خداوند متعال در مقابل دشمنان ما که از دین خداوند روی برگردانده‌اند، بر اساس تذکّرات، استقامت کن و با خواست الهی، دستورات ما را به آنان که از تو می‌پذیرند و گفتار ما موجب آرامش آنها می‌شود، ابلاغ کن. با اینکه ما بر اساس فرمان خداوند و صلاح واقعی ما و شیعیانمان تا زمانی که حکومت در دنیا در اختیار ستمگران است، در نقطه‌ای دور و پنهان از دیده‌ها به سر می‌بریم، ولی از تمام حوادث و ماجراهایی که بر شما می‌گذرد، کاملاً مطلّع هستیم و هیچ چیز از اخبار شما بر ما پوشیده نیست. از خطاها و گناهانی که بندگان صالح خداوند از آنها دوری می‌کردند، ولی اکثر شما مرتکب آن شدید نیز با خبریم. با همهٔ این گناهان، ما هرگز از رسیدگی به امور شما کوتاهی نکرده و شما را فراموش نمی‌کنیم و اگر عنایات و توجّهات ما نبود، مصائب و حوادث زندگی، شما را در برمی‌گرفت و دشمنان، شما را از بین می‌بردند...»

با همین پیغام‌ها و نامه‌های امیدبخش بود که شیخ مفید همهٔ مصائب را تحمّل می‌کرد؛ امّا آن‌همه فشار، تهدید، قتل و غارت، آتش‌سوزی و بی‌آبی در اوج گرمای تابستان موجب نشد شیخ ناامید شود و در خانه‌اش را به روی مردم ببندد؛ امّا این ماجرا او را از پای درآورد و موجب شد که شیخ به همه پشت کند و در خانه‌اش را به روی همه ببندد...

***

تلاش شاگردان، دوستان و نزدیکانش بی‌ثمر ماند و شیخ کاملاً ارتباطش را با دنیای بیرون قطع و درس را تعطیل کرد. دیگر فتوا صادر نکرد و هر کس که در خانه‌اش را زد، پاسخی نشیند... تا اینکه در یکی از روزهای سکوت شیخ در حالی که او همچون روزهای قبل در سکوت و خلوت و تنهایی در اتاقش مشغول مناجات و دعا بود، صدای در بلند شد. خدمتکار پیر با خودش گفت:‌ باز هم در می‌زنند! امروز دیگر آفتاب طلوع نکرده، آمده‌اند. خدایا! این وقت صبح جواب این مردم را چه بدهم؟ باز هم با شرمندگی بگویم شیخ کسی را نمی‌پذیرد؟ کیست که صبر نکرده آفتاب طلوع کند...

همان‌طور که با خودش حرف می‌زد، به سمت در رفت. پرده را کنار زد و در چوبی خانه را باز کرد. جوانی پشت در ایستاده بود که لباس خدمتکاران بر تن داشت و در دستش نامه‌ای بود. سلام کرد و نامه را به دست او داد.

دل پیرمرد لرزید. نامه بوی خوبی می‌داد. بوی امید.. آن را بر چشم گذاشت و بوسید. جوان رفت و او در را بست و با شتاب به اتاق رفت.

شیخ سر به سجده داشت. مثل هر روز صبح هنوز از سر سجّادهٔ نماز شب و صبحش برنخاسته بود. شانه‌های نحیف و لاغرش از گریه می‌لرزید. از روز رفتن حسان از خانه‌اش، یک لحظه آرام نگرفته بود. خدمتکار بیش از این نتوانست پریشانی او را تحمّل کند. کنار سجّاده زانو زد و آهسته گفت‌: ببخشید آقا! برایتان نامه‌ای آمده! شیخ به شتاب سربلند کرد. به سرعت نامه را گرفت. اشک چشمانش را پاک کرد تا خطوط نامه را بهتر ببیند. خدمتکار بلند شد تا شیخ با نامه‌اش تنها باشد. شیخ بی‌قرار با دستانی لرزان نامه را گشود. دلهره و شوق در هم آمیخته بود. چند لحظه چشمانش را بست. می‌ترسید حضرت نوشته باشد که دیگر فتوا نده... امّا خواند:

«بر شماست که فتوا بدهید و بر ماست که شما را از خطا و اشتباه حفظ کنیم. ما شما را وانمی‌گذاریم تا در خطا و اشتباه واقع شوید.»

شیخ ناباورانه جملات را دوباره مرور کرد... نه یک بار و دو بار که بارها آن را خواند. هر واژه مثل جرعه‌ای آب گوارا و خنک، وجود تشنه و اندوهناک شیخ را سیراب و پر نشاط کرد... نامه را بارها بوسید و بوسید و سر به سجدهٔ شکر گذاشت...

خدمتکار پیر دل‌نگران و منتظر بیرون اتاق ایستاده بود و به خودش اجازه نمی‌داد

از محتوای نامه سؤال کند؛ امّا لحظه‌ای بعد دید شیخ بلند شد، سجّاده‌اش را جمع کرد، عمّامه‌اش را بر سر گذاشت، عبایش را پوشید و گفت: من به مسجد می‌روم. هر کس سراغ مرا گرفت، بگو به مسجد بیاید. خدمتکار شادمان جلو رفت: نامهٔ پر برکتی بود شیخ! شیخ بعد از چند روز اندوه و اشک، لبخند زد و گفت: نامه‌های صاحب الامر؟عج؟، همیشه پر برکتند.

***

حسان و احمد همراه سیل جمعیت به طرف میدان بزرگ بغداد پیش می‌رفتند. جمال دست پدر و عمویش را گرفته بود تا در میان جمعیت گم نشود. او حالا دیگر نوجوانی برومند و زیبا شده بود و ماجرای فتوای شیخ مفید و فرستادهٔ صاحب الامر؟عج؟ را در روز تولّدش به خوبی می‌دانست و امروز با پدر و عمویش آمده بود تا درتشییع شیخ بر پیکر او نماز بخواند. به چهرهٔ شکستهٔ پدرش که نگاه می‌کرد، ردّ پای اندوه مرگ مادرش را به خوبی می‌دید و خوب می‌دانست که پدر چقدر او را دوست دارد و او را هدیهٔ صاحب الامر؟عج؟ می‌داند و همواره یادآورش می‌شد که باید به گونه‌ای زندگی کند که امام زمان؟عج؟ از او راضی باشد؛ چرا که آن حضرت با فرستاده‌ای به سوی آنها موجب شد از مرگ رهایی یابد... با این‌همه شیخ مفید را هم بسیار دوست داشت و شیخ نیز به خاطر آن ماجرا نسبت به او علاقه و محبّتی خاص داشت و پیوسته بعد از نمازش در مسجد او را که می‌دید، می‌بوسید و از او و پدرش به نیکی یاد می‌کرد و حالا بغداد در غم از دست دادن شیخ مفید یکپارچه غرق ماتم و اندوه شده بود و دل این نوجوان سعادتمند نیز غصّه‌دار مرگ شیخ بود. مثل چنین روزی را کسی به خاطر نداشت. دوران دلهره‌ها و درگیری‌ها به آخر رسیده بود و حالا بیش از هشتاد هزار نفر از مردم در تشییع پیکر پاک او جمع شده بودند. جمعیت به قدری زیاد بود که میدان «اشنان»، بزرگترین میدان شهر بغداد، تنگ و کوچک به نظر می‌رسید. سیّد مرتضی، برادر سیّد رضی که از شاگردان مورد علاقهٔ شیخ بود، بر جنازهٔ او نماز خواند و شیخ را در نهایت اندوه در خانهٔ کوچک خودش، «باب الرّیاح» به خاک سپردند. با به خاکسپاری شیخ، جمعیت اندوهناک کم‌کم پراکنده شد؛ امّا احمد و حسان از آنجا دل نمی‌کندند.

اطراف خانهٔ شیخ که خلوت‌تر شد، احمد دست پسرش را گرفت و گفت: بیا با هم برویم و لحظاتی را بر سر مزار شیخ بنشینیم... هر سه با هم سوی قبر شیخ رفتند. احمد زانو زد و حسان کنارش نشست. سیّد مرتضی کنار قبر شیخ آرام گریه می‌کرد. جمال کنار پدر و عمویش نشست. دستی بر خاک مرطوب و تازهٔ قبر شیخ کشید و گفت: پدر اینجا چه نوشته؟ سیّد که از دوستان و شاگردان شیخ بود و هنوز نتوانسته بود بعد از رفتن جمعیت، از قبر استادش دل بکند، آرام گفت: این خطّ صاحب الامر؟عج؟ است که به دست مبارک خودشان بر قبر شیخ ابیاتی نوشته‌اند. گویی آخرین نامه را برای شیخ نوشته‌اند. چشمان حسان و احمد درخشید. هر دو خم شده و دست‌خطّ صاحب الامر؟عج؟ را بوسیدند. جمال زمزمه کرد:

«لاصَوّت الناعی بفقدک إنّه

یومّ علی آل الرّسول عظیم

انّ قد غیبت فی جدّت الثّری

فالعلم و التوحید فیک مقیم

والقائم المهدی یفرح کلّها

تلیت علیک من الدر و من علوم؛

آوای مرثیه‌خوان بر فقدان تو بلند نگردد

که روزگار مرگ تو بر خاندان پیامبر بزرگ است

اگرچه در دل خاک پنهان گشته‌ای

امّا درون تو دانش و معرفت حق، اقامت گزیده است

قائم آل محمّد، مهدی هرگاه دانش‌هایی از دروس الهی بر تو خوانده می‌شود،‌ خشنود می‌گردد.»

با زمزمهٔ جمال و همراه گریهٔ حسان و احمد، سیّد مرتضی با خود می‌اندیشید: ای شیخ! تو چگونه کسی بودی که صاحب الامر؟عج؟، روز مرگ تو را روز بزرگی برای خاندان پیامبر می‌داند؟!