نقش امام مهدی؟عج؟ در تحوّل اخلاقی ژرف و فراگیر انسان‌ها در عصر ظهور

ابراهیم شفیعی سروستانی

اشاره

یکی از تحوّلات مهم و شگرفی که در دوران ظهور امام مهدی؟عج؟ رخ می‌دهد، دگرگونی اخلاقی ژرف و فراگیر انسان‌هاست که در روایات فراوانی به آن اشاره شده است. این تحوّل، هم از آن‌رو که تحقّق‌بخش هدف خلقت و بعثت انبیاء و هم از آن‌رو که نقطهٔ اوج کمال انسانی و تجلّی عینی آرمان همهٔ مربّیان و معلّمان اخلاق در طول تاریخ است، اهمّیت فراوانی دارد؛ امّا مهم‌ترین پرسشی که در این زمینه وجود دارد، این است که مهم‌ترین عامل این تحوّل اخلاقی ژرف و فراگیر انسان‌ها چیست و وجود مقدّس امام مهدی؟عج؟ چه نقشی در این تحوّل دارد؟ برای روشن شدن پاسخ این پرسش، در این مقاله با بهره‌گیری از منابع روایی و کتب شرح حدیث، پس از تبیین مظاهر تحوّل اخلاقی در عصر ظهور، به بررسی عوامل مختلفی که به نوعی در این تحوّل مؤثّرند، پرداخته شده است.

مقدّمه

عصر ظهور امام مهدی؟عج؟، عصر تحوّلات گسترده، بی‌نظیر و شگرف در حوزه‌های مختلف فرهنگی، سیاسی و اقتصادی جوامع از یک‌سو و عرصه‌های گوناگون زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی انسان‌ها از سوی دیگر است؛ تحوّلی که در روایات از آن با عنوان زنده شدن مردگان (سرزمین‌های مرده و انسان‌های مرده) یاد شده است.1 با وجود تلاش‌های گسترده‌ای که از گذشته تاکنون در جهت تبیین و تفسیر این تحوّل بزرگ صورت گرفته است، هنوز ابعاد مختلف این پدیده به‌طور کامل تبیین نشده و به ویژه در زمینهٔ بزرگترین و شگفت‌انگیزترین تحوّل این دوران، یعنی رشد و شکوفایی اخلاقی و کمال معنوی انسان‌ها و عامل پیش‌برندهٔ آن، چنان‌که شایسته است، پژوهشی انجام نشده است.

پرداختن به این تحوّل از چند جهت دارای اهمّیت است:

1. این تحوّل، تحقّق‌بخش هدف خلقت و عبودیت کامل انسان است؛2

2. این تحوّل، تجلّی عینی هدف بعثت نبیّ مکرم اسلام(ص) و به کمال رسیدن خوی‌های نیکوست؛3

3. این تحوّل، تحقّق عینی نیاز فطری انسان به رشد و کمال بی‌نهایت است؛4

4. این تحوّل، نقطهٔ اوج رشد و شکوفایی اخلاق و کمال انسان‌ها و به واقعیت پیوستن آرمان همهٔ مربّیان و معلّمان اخلاق بشریت در طول تاریخ در زمینهٔ تربیت انسان کامل است.5

افزون بر آنچه گفته شد، پرداختن به این موضوع در این زمان از چند جهت ضروری است:

الف) پاسخ به پرسش‌های موجود در باب فلسفهٔ ظهور؛

ب) ارائهٔ تبیینی جهان‌شمول و مبتنی بر آموزه‌های اخلاقی از تحوّلات عصر ظهور؛

ج) پاسخ به چالش‌های موجود در زمینهٔ تحوّلات اخلاقی انسان در عصر ظهور.

با توجّه به آنچه گفته شد و با هدف پاسخگویی به مهم‌ترین پرسش‌ مطرح در این زمینه، در این مقاله به بررسی موضوع رشد و شکوفایی اخلاقی در عصر ظهور می‌پردازیم و می‌کوشیم که با بهره‌گیری از روایات اسلامی، به این پرسش پاسخ دهیم که اثر وجودی امام عصر؟عج؟ بر رشد و شکوفایی اخلاقی انسان‌ها در عصر ظهور چیست؟

البتّه باید به این نکته توجّه داشت که آن حضرت در زمان غیبت نیز از باب هدایت به امر در رشد و کمال معنوی انسان‌ها نقش دارند؛6 ولی این نقش در زمان ظهور به اوج خود می‌رسد.

در بسیاری از کتاب‌هایی که در زمینهٔ ظهور امام زمان؟عج؟ و رویدادهای پس از آن نوشته شده، به تحوّل روحی و اخلاقی انسان‌ها در این دوران به اجمال اشاره و روایات مرتبط با این موضوع بررسی شده است. در سال‌های اخیر هم مقالات و پایان‌نامه‌هایی در این زمینه نوشته شده است؛ امّا با بررسی محتوای آنها به روشنی می‌توان دریافت که این آثار یا از نظر مسئلهٔ تحقیق یا از نظر رویکرد یا از نظر سطح تحلیل و بررسی یا از نظر گسترهٔ موضوعی با این مقاله متفاوت هستند و ازاین‌رو، می‌توان گفت مقالهٔ حاضر بدیع و نوآورانه است.

پیش از پاسخ به پرسش یادشده، لازم است ابتدا با توجّه به روایات فریقین، مظاهر رشد و شکوفایی اخلاقی در عصر ظهور و همچنین عوامل و زمینه‌های این رشد و شکوفایی را تبیین کنیم.

مظاهر تحوّل اخلاقی در عصر ظهور

اخلاق در اصل، واژه‌ای عربی است که مفرد آن «خُلْق» و «خُلُق» می‌باشد. در لغت به معنای سرشت، طبع و سجیّه به‌کار رفته است؛ اعمّ از اینکه سجیّه و سرشتی نیکو و پسندیده باشد؛ مانند جوانمردی و دلیری یا زشت و ناپسند باشد؛ مثل فرومایگی و بزدلی.7 برخی از اهل لغت نیز گفته‌اند خَلق و خُلق در اصل به یک معنا هستند؛ با این تفاوت که واژهٔ خَلق به ساختارها، اشکال و صورت‌هایی اختصاص دارد که با چشم ظاهر درک می‌شود؛ ولی واژهٔ خُلق مختصّ توانمندی‌ها و سرشت‌هایی است که با دیدهٔ باطنی و چشم بصیرت درک می‌شود. آیهٔ شریفه «وَإِنَّكَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ»8 به همین معنا اشاره دارد.9

دربارهٔ معنای اصطلاحی اخلاق هم سخن‌های فراوانی گفته شده؛ ولی رایج‌ترین و شایع‌ترین کاربرد اصطلاحی این واژه در بین اندیشمندان و فیلسوفان اسلامی، عبارت است از صفات و هیئت‌های پایدار در نفس که موجب صدور افعالی متناسب با آنها به طور خودجوش و بدون نیاز به تفکّر و تأمّل از انسان می‌شود.10

بنابراین مراد ما از تحوّل و دگرگونی اخلاقی انسان‌ها در عصر ظهور، تحوّل و دگرگونی آنها هم از نظر صفات و خوی و خصلت‌های والای نفسانی و هم از نظر رفتار و کردار پسندیده و شایسته است. به بیان دیگر، تحوّل و دگرگونی انسان‌ها در چگونه بودن و چگونه رفتار کردن و دستیابی آنها به مراتب بالای کمال اخلاقی است؛ مراتبی که تا پیش از ظهور، امکان دست‌یابی به آنها وجود نداشته است. بر این اساس، با توجّه به روایات، مظاهر تحوّل و دگرگونی اخلاقی در عصر ظهور را می‌توان در ذیل چند عنوان دسته‌بندی کرد:

کمال ایمان

در روایتی که از امام صادق(ع) نقل شده، به صراحت از به کمال رسیدن ایمان در عصر ظهور سخن به میان آمده و تأکید شده است که ایمان تنها در این عصر به کمال خود می‌رسد. متن این روایت به این شرح است:

به امام صادق(ع) گفتم: ما می‌ترسیم که مؤمن نباشیم. فرمودند: «چرا این‌گونه فکر می‌کنید؟» گفتم: چون میان خود، کسی را نمی‌یابیم که برادرش نزد او بر درهم و دینارش، مقدّم باشد و ما درهم و دینار را نزد خود بر برادر دینی‌مان - که دوستی امیر مؤمنان(ع)، ما را گرد هم آورده است - مقدّم می‌یابیم. فرمودند: «هرگز [این‌گونه نیندیش] ! شما مؤمن هستید؛ امّا ایمانتان کامل نمی‌شود تا قائمِ ما قیام کند. آن هنگام، خداوند عقل‌هایتان را

جمع می‌کند و مؤمنانی کامل می‌شوید... .»11

بر اساس برخی روایات، یاران قائم؟عج؟ به چنان مرتبه‌ای از ایمان دست می‌یابند که هیچ شکّ و تردیدی در آن راه پیدا نمی‌کند. امام صادق(ع) دراین‌باره می‌فرمایند:

«مردانی که دل‌های آنها چون قطعه‌های آهن است، هرگز شکّ و تردید در آنها راه ندارد. آنها در اعتقاد خود به خدا، از سنگ سخت‌تر هستند.»12

پر شدن قلوب از عبادت

در روایتی که از رسول گرامی اسلام(ص) نقل شده، یکی از کارهای امام مهدی؟عج؟ در دوران ظهور، آکنده ساختن دل‌های بندگان از عبادت خدا برشمرده شده و چنین آمده است:

« شما را به مهدی مژده باد! (این سخن را سه مرتبه تکرار فرمودند) او در زمانی که مردم گرفتار اختلاف و زلزله‌های شدید شده‌اند، قیام می‌کند و زمین را از قسط و عدل آکنده می‌سازد؛ همچنان که از بیداد و ستم پر شده بود. او دل‌های بندگان را با عبادت پر می‌کند و عدالتش را بر آنها دامن‌گستر می‌سازد.»13

در همین زمینه در روایت دیگری از آن حضرت چنین نقل شده است:

«خداوند به وسیلهٔ مهدی برای امّت گشایش حاصل می‌کند. او دل‌های بندگان را با عبادت پر می‌کند و عدالتش را بر آنها دامن‌گستر می‌سازد. خداوند به وسیلهٔ او دروغ و دروغگویی را ریشه‌کن می‌کند و روزگار سخت و دشوار را برطرف می‌سازد و طوق ذلّت و بردگی را از گردن شما برمی‌دارد.»14

شایان ذکر است مراد از «پر شدن دل‌ها از عبادت»، فارغ شدن آنها از بندگی غیرخداست؛ چنان‌که در روایتی که از امام صادق(ع) نقل شده، آمده است:

«در تورات نوشته شده است: ای فرزند آدم! خود را برای بندگی من فارغ ساز تا دلت را لبریز از بی‌نیازی کنم...»15

گسترش صلاح و رستگاری

در روایتی که از امام علی(ع) نقل شده، آمده است در زمان ظهور امام مهدی؟عج؟، عدالت بر جهان درون انسان‌ها نیز حاکم می‌شود و همه به صلاح و رستگاری روی می‌آورند:

«... او زمین را از عدل و قسط و نور و برهان پر می‌کند و طول و عرض جهان برابر او تسلیم می‌شود. هیچ کافری نمی‌ماند؛ مگر اینکه ایمان می‌آورد و هیچ نابکاری نمی‌ماند؛ مگر اینکه به صلاح و پرهیزکاری می‌گراید و در دولت او درّندگان نیز از درِ سازش با یکدیگر درمی‌آیند.»16

آشکار شدن دین و از بین رفتن همهٔ مظاهر بدعت و باطل

امام محمّدباقر(ع) در تفسیر آیهٔ شریفهٔ:

«همان کسانی که چون در زمین به آنان توانایی دهیم، نماز برپا می‌دارند و زکات می‌دهند و به کارهای پسندیده وا‌می‌دارند و از کارهای ناپسند بازمی‌دارند. فرجام همه کارها از آن خداست.»17

بر نابودی همهٔ مظاهر بدعت و باطل در عصر ظهور تأکید کرده و می‌فرمایند:

«این آیه دربارهٔ خاندان محمّد - درود خداوند بر آنها باد - تا آخرین امام [نازل شده] است. خداوند مشرق‌ها و مغرب‌های زمین را در اختیار مهدی و یاران او قرار می‌دهد و دین را به دست او آشکار می‌سازد. خداوند به وسیلهٔ مهدی و یارانش، همهٔ [مظاهر] بدعت و باطل را می‌میراند؛ همچنان که [پیش از آن ] نابخردان حق را میرانده بودند؛ به‌گونه‌ای که ستم در هیچ‌جا دیده نمی‌شود و امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند.»18

از بین رفتن همهٔ مصادیق ستم و تجاوز

در آیات و روایات، واژهٔ ظلم (ستم) به سه مفهوم به کار رفته است:

1. ستم در معنای کفر و شرک نسبت به خدا،19

2. ستم نسبت به خود یا گناه و عصیان،20

3. ستم نسبت به دیگران یا تجاوز به حقوق دیگران.21

در کلامی از امام علی(ع) نیز به همهٔ این معانی اشاره شده است.22 در بسیاری از روایات، از جمله روایتی که از امام رضا(ع) نقل شده، بر این نکته تصریح شده است که خداوند در عصر ظهور به وسیلهٔ امام مهدی؟عج؟، زمین را از همهٔ مصادیق ستم و جور پیراسته می‌سازد که این، یکی از مهم‌ترین مظاهر تحوّل و دگرگونی اخلاقی در عصر ظهور است:

«خداوند به وسیلهٔ قائم، جهان را از هرگونه ناروایی، پاکیزه و از هرگونه ستم، پیراسته می‌سازد... آنگاه که او قیام کند، زمین به نور پروردگارش روشن می‌شود، میزان عدل را در میان مردم برپا می‌سازد و هیچ‌کس به دیگری ستم روا نخواهد داشت.»23

با توجّه به نمودها و مظاهر مختلف رشد و شکوفایی اخلاقی انسان‌ها در عصر ظهور که در روایات به آنها اشاره شده است، می‌توان گفت که عصر ظهور، عصر تحقّق حیات طیّبه است؛ حیاتی که در «قرآن کریم» و وعدهٔ آن به مؤمنان صالح داده شده24 و از آنها خواسته شده است با اجابت دعوت خدا و رسول، خود را مستعدّ دست‌یافتن به آن سازند.25 آثار این حیات، به تعبیر علّامه طباطبایی، نور، کمال، توانایی، عزّت و سرور وصف‌ناشدنی است.26 حال این پرسش مطرح است که عوامل و زمینه‌های تحقّق رشد و شکوفایی اخلاقی انسان‌ها در عصر ظهور، یا به بیان دیگر، تحقّق حیات طیّبه چیست؟

پی‌نوشت‌ها