خُلَید بن اوفی (ابوربیع شامی)

واحد پژوهش موعود

خُلَید بن اوفی، مشهور به ابوربیع شامی، راوی امامی از امام صادق(ع) است. برخی نام او را خالد بن اوفی، برخی خلید و برخی دیگر خلیل دانسته‌اند.

شرح حال

همگان بر کنیهٔ اباربیع خلید اتّفاق نظر دارند. لقب وی را نیز شامی عنزی یا عبزی دانسته‌اند؛1 امّا در نام وی اختلاف وجود دارد؛ برخی نام او را خالد بن اوفی،2 برخی خلید3 و برخی دیگر خلیل4 دانسته‌اند. احتمالاً این اختلاف ناشی از شیوهٔ نگارش آن زمان است.5

پدرش اوفی بن موله، از تیرهٔ بنی‌عنبر از قبیلهٔ تمیم صحابی پیامبر(ص) بود. از این‌رو خلید نیز به عنبری شهرت یافته که به خطا در کتب رجالی به عنزی ثبت شده است.6 گفته شده که نام پدر وی در برخی نسخه‌های «خلاصة الاقوال»، أرفی یا أرقی آمده است که هر دو تصحیف اوفی است.7و8

جایگاه و مقام علمی

از خلید روایاتی بر جای مانده است. بخشی از روایات وی در «المحاسن» برقی،9 «بصائر الدّرجات» محمّد بن حسن بن صفّار10 و «الکافی» محمّد بن یعقوب کلینی11 نقل شده است. رویکرد وی در نقل روایات بیشتر فقهی12 است؛ امّا در کنار گزارش‌های خود به نقل روایات اعتقادی13 و اخلاقی14 هم پرداخته است.

شخصیت رجالی

ظاهر15 روایات امامی بودن وی را تصدیق می‌کند؛ امّا در میان رجالی‌های متقدّم از وی توصیفی به دست نیامده است. برقی، کشّی و طوسی، تنها به اسم و کنیه و طریقِ به کتاب وی اشاره داشته و به عبارتی، حکم به مجهول بودن وی کرده‌اند.16 در دورهٔ میانی، ابوداوود وی را مهمل می‌داند.17 همچنین در دوران بعدی، علّامه مجلسی وی را مجهول دانسته است.18

به نظر می‌رسد بر مبنای توثیقات عام با توجّه به قرائن و شواهد بتوان این راوی را توثیق کرد. نام وی در روایات متعدّد شیعی، به ویژه کتب اربعه ذکر شده است. شیخ صدوق در مشیخهٔ «من لایحضره الفقیه»، نام وی را ذکر کرده و طریق خود را به او نقل می‌کند؛ از این‌رو این محدّث بزرگ به این راوی اعتماد داشته است. بعدها نجاشی و شیخ طوسی هم طریق خود را به این راوی ذکر کرده‌اند. از این‌رو مشخّص می‌شود به تألیفات این راوی اعتماد داشته‌اند.19 برخی دیگر با عمل به روایات این راوی، وی را ثقه دانسته‌اند و دلیل این امر را نقل روایات او توسّط اصحاب اجماع، مانند حسن بن محبوب دانسته‌اند.20

اساتید و مشایخ

دانشمندان رجال نام وی را در بین اصحاب امام باقر(ع)21 و امام صادق(ع)22 آورده‌اند.

بیشترین روایات وی از جمله روایات مهدوی از امام صادق(ع) نقل شده است.

شاگردان

برخی از اصحاب اجماع، همچون حسن بن محبوب23 و عبدالله بن مسکان24 از او روایت کرده‌اند.

خالد بن جریر البجلی،25 محمّد بن حفص،26 بدر بن ولید27 و یونس بن عبدالرّحمن28 از جمله شاگردان وی می‌باشند.

بیشترین روایات ابوربیع شامی توسّط خالد بن جریر و روایات مهدوی وی نیز توسّط ربیع بن محمّد سلمی29 نقل شده است.

آثار

نجاشی برای وی کتابی ذکر می‌کند. عبدالله بن مسکان راوی این کتاب معرّفی شده است.30

وفات

از تاریخ وفات وی گزارشی در دست نیست.

بررسی روایات مهدوی نقل شده از خلید بن اوفی

از وی دو روایات از امام صادق(ع) دربارهٔ یاران و عصر ظهور نقل شده است:

- یاران امام مهدی؟عج؟ از سودان هستند؛31

- بینا و شنوا شدن چشم و گوش شیعیان در زمان ظهور، به گونه‌ای که نیازی به پیغام و پیک نباشد و از راه دور امام؟عج؟ را می بینند و صدای او را می‌شنوند.32

تفصیل روایات

امام صادق(ع) فرمودند:

«از سودان کسی را خریداری مکن و اگر ناگزیر شدی، از نوبه بگیر که ایشان از کسانی‌اند که خدای - عزّ و جلّ - فرموده است: «و از کسانی که گفتند: ما ترسایانیم، پیمان گرفتیم [که پیرو کتاب و رسول خدا باشند]. پس آنان بهره‌ای را از آنچه بدان اندرزشان داده‌ایم، فراموش کردند.» ایشان آن نصیب و بهره را به یاد خواهند آورد و با قائم از ما جمعی از ایشان خروج خواهند کرد.»33

امام صادق(ع) فرمودند:

«قائم آل محمّد؟عج؟ که به پا خیزد، خداوند چشم و گوش شیعیان را چنان بینا و شنوا سازد که نیازی به پیغام و پیک نباشد. او از راه دور با پیروانش سخن می‌گوید، او را می‌بینند و سخن او را می‌شنوند.»

پی‌نوشت‌ها