میلاد موعود

ابراهیم شفیعی سروستانی

دوازدهمين پيشواى شيعيان، بنابر مشهورترين اقوال، در شب جمعه نيمه‌شعبان سال 255 ق. در شهر سامرا ديده به جهان گشود(1). بنا به گفته شيخ مفيد(م 413 ق.) پدرش امام حسن عسكرى جز او فرزندى نه پنهان و نه آشكار به جا نگذاشت و او را نيز در پنهان و خفا نگهدارى فرمود.(2)

مادر بزرگوار آن حضرت بانويى شايسته به نام «نرجس»(3) بود كه به نام‌هاى ديگرى چون «سوسن»(4) «صيقل»(5) يا «صقيل» و «مليكه»(6) نيز ناميده شده است(7). او دختر «يوشعاَ»، پسر قيصر روم و از نوادگان «شمعون» يكى از حواريان مسيح بود كه به طريقى معجزه‌آسا از سوى خداوند براى همسرى امام يازدهم برگزيده شد.(8)

خلاصه ماجرا از اين قرار است:

هنگامى كه نرجس در روم بود خواب‌هاى شگفت‌انگيزى ديد، يك‌بار در خواب پيامبر عزيز اسلام و عيساى مسيح را ديد كه او را به عقد ازدواج امام حسن عسكرى درآوردند، و در خواب ديگرى، شگفتى‌هاى ديگرى ديد و به دعوت حضرت فاطمه زهرا(س) مسلمان شد، امإ؛ اسلام خود را از خانواده و اطرافيان خويش پنهان مى‌داشت. تا آنگاه كه ميان مسلمانان و روميان جنگ درگرفت و قيصر خود به همراه لشكر روانه جبهه‌هاى جنگ شد. نرجس در خواب فرمان يافت كه به طور ناشناس همراه كنيزان و خدمتكاران به دنبال سپاهى كه به مرز مى روند برود و او چنين كرد و در مرز برخى از جلوداران سپاه مسلمانان آنان را اسير ساختند و بى‌آنكه بدانند او از خانواده قيصر است همراه ساير اسيران به بغداد بردند.

اين واقعه در اواخر دوران امامت امام دهم حضرت هادى روى داد(9)، و كارگزار امام هادى نامه‌اى را كه امام به زبان رومى نوشته بود به فرمان آن گرامى در بغداد به نرجس رساند و او را از برده‌روش خريدارى كرد و به سامرا نزد امام هادى برد، امام آنچه را نرجس در خواب‌هاى خود ديده بود به او يادآورى كرد، و بشارت داد كه او همسر امام يازدهم و مادر فرزندى است كه بر سراسر جهان مستولى مى‌شود و زمين را از عدل و داد پر مى‌سازد. آنگاه امام هادى نرجس را به خواهر خود »«حكيمه» كه از بانوان بزرگوار خاندان امامت بود سپرد تا آداب اسلامى و احكام را به او بياموزد و مدتى بعد نرجس به همسرى امام حسن عسكرى درآمد.(10)

نام، كنيه و القاب

نام و كنيه امام عصر همان نام و

كنيه پيامبر اكرم(ص) است. در برخى از روايات آمده است:

تا زمانى كه خداوند زمين را به ظهور او و استقرار دولتش زينت نبخشيده است، بركسى روا نيست كه نام و كنيه آن حضرت را بر زبان جارى سازد.(11)

بر همين اساس عده‌اى از فقها قائل به حرمت نام بردن از آن حضرت به نام واقعى‌اش شده و عده‌اى ديگر نيز اين امر را مكروه دانسته‌اند. اما بيشتر فقها نهى از نام‌بردن حضرت را اختصاص به زمان غيبت صغرى و شرايطى كه بيم خطر جانى براى آن حضرت وجود داشت، دانسته‌اند.(12)

به دليل وجود روايات يادشده، شيعيان آن حضرت را با القاب مختلفى چون: حجت، قائم، مهدى، خلف صالح، صاحب، صاحب‌الزمان، صاحب‌الدار مى‌ناميدند و در دوران غيبت كوتاه آن امام، ارادتمندان و دوستداران حضرتش با تعابيرى چون «ناحيه مقدسه» از ايشان ياد مى‌كردند.(13)

چگونگى ميلاد

دشمنان اهل‌بيت، عليهم‌السلام، و حاكمان ستم‌پيشه اموى و عباسى، بر اساس روايت‌هايى كه از پيامبر اكرم(ص) به آنها رسيده بود، از ديرباز مى‌دانستند كه شخصى به نام «مهدى» از خاندان پيامبر(ص) و دودمان امامان معصوم برمى‌خيزد و كاخ‌هاى ظلم وستم را نابود مى‌سازد، از همين رو پيوسته در كمين بودند كه چه موقع آخرين مولود از نسل امامان شيعه به دنيا خواهد آمد تا او را از بين ببرند.

از زمان امام محمد تقى، رفته رفته فشارها و سختگيرى‌ها بر خاندان پيامبر فزونى گرفت تا در زمان امام حسن عسكرى به اوج خود رسيد و آن حضرت در تمام دوران حيات خويش در شهر «سامرا» زير نظر بودند و كوچكترين رفت و آمد به خانه آن امام از نظر دستگاه خلافت مخفى نبود.

در چنين شرايطى طبيعى است كه ميلاد آخرين حجت حق نمى‌تواند آشكار باشد و به همين خاطر تا ساعاتى قبل از ميلاد آن حضرت نزديكترين خويشان امام حسن عسكرى نيز از اينكه قرار است مولودى در خانه امام به دنيا بيايد خبر نداشتند و هيچ اثرى از باردارى در مادر آن بزرگوار مشاهده نمى‌شد.

روايتى كه در اين زمينه از «حكيمه» دختر بزرگوار امام جواد و عمه امام حسن عسكرى نقل شده، شنيدنى است. شيخ صدوق (م 381 ق.) در كتاب كمال‌الدين روايت كرده است كه:

ابو محمد حسن بن على به دنبال من فرستاد و فرمود: اى عمه! امشب روزه‌ات را با ما افطار كن زيرا امشب شب نيمه‌شعبان است و خداوند در اين شب آن حجتى را كه حجت او در زمين است آشكار مى‌سازد. پرسيدم: مادر او كيست؟ فرمود: نرجس، عرض كردم: خدا مرا فداى شما گرداند، به خدا قسم در او هيچ اثرى از حاملگى نيست! فرمود: موضوع اين چنين است كه مى‌گويم، حكيمه خاتون ادامه مى‌دهد: من [به خانه امام عسكرى] درآمدم، پس از آنكه سلام كردم و نشستم نرجس پيش من آمد و در حالى كه كفش‌هاى مرا از پايم بيرون مى‌آورد گفت: اى بانوى من چگونه شب كردى؟ گفتم: بلكه تو بانوى من و بانوى خاندان منى. سخن مرا انكار كرد و گفت: چه شده است عمه؟ به او گفتم: دختر جان خداوند تبارك و تعالى در همين شب به تو فرزند پسرى عطا مى‌كند كه سرور دنيا و آخرت خواهد بود. نرجس از حيا در جاى خود نشست. وقتى از نماز عشاء فارغ شدم و افطار كردم، به بستر رفتم و خوابيدم، در نيمه‌هاى شب براى نماز برخاستم، نمازم را تمام كردم، در حالى كه هنوز نرجس خوابيده بود و اثرى از زايمان در او نبود. تعقيب نماز را به جاى آوردم و خوابيدم، امّا لحظاتى بعد وحشت زده از خواب بيدار شدم. كه در اين موقع نرجس هم برخاست و به نماز ايستاد.

حكيمه مى‌گويد: در همين حال شك و ترديد به سراغ من آمد، امّا ناگهان ابومحمد[امام حسن عسكرى] از همان جا كه نشسته بود ندا برآورد: اى عمه! شتاب مكن كه آن امر نزديك شده‌است. حكيمه ادامه مى‌دهد: در حال خواندن سوره‌هاى «سجده» و «يس» بودم كه نرجس با اضطراب از خواب بيدار شد، من با شتاب پيش او رفتم و گفتم: نام خدا بر تو باد، آيا چيزى احساس كردى؟ گفت: بله، عمه جان. به او گفتم: بر خودت مسلّط باش و آرامشت را حفظ كن، كه اين همان است كه به تو گفتم. حكيمه ادامه مى‌دهد: دقايقى كوتاه خواب به سراغ من آمد و در همين موقع بود كه حالت زايمان به نرجس دست داد و من به سبب حركت نوزاد بيدار شدم، جامه را از روى او كنار زدم و ديدم كه او اعضاى سجده را به زمين گذاشته و در حال سجده است، او را در آغوش گرفتم و

با تعجب ديدم كه او كاملاً پاكيزه است و از آثار ولادت چيزى بر او نمانده است. در اين هنگام ابومحمد[امام حسن عسكرى] ندا برآورد كه: اى عمه! پسرم را نزد من بياور. نوزاد را به سوى او بردم، آن حضرت دستانش را زير ران‌ها و كمر او قرار داد و پاهاى او را برسينه خود گذاشت، آنگاه زبانش را در دهان او كرد و دستانش را بر چشم‌ها و گوش‌ها و مفاصل او كشيد و بعد از آن گفت: پسرم! سخن بگو و آن نوزاد زبان گشود و گفت: شهادت مى‌دهم كه خدايى جز خداى يكتا نيست و هيچ شريكى براى او وجود ندارد و شهادت مى‌دهم كه محمد(ص) فرستاده خداست. آنگاه بر اميرمؤمنان و ساير امامان درود فرستاد تا به نام پدرش رسيد...(14)

بعد از تولد آن حضرت، امام حسن عسكرى تعداد بسيار محدودى از ياران نزديك خود را در جريان ميلاد مهدى موعود قرار دادند و تعدادى ديگر از ياران آن حضرت نيز موّفق به ديدار آن مولود خجسته شدند.

امام حسن عسكرى در نامه‌اى كه به «احمدبن حسن‌بن اسحاق قمى» نگاشتند چنين مرقوم فرمودند:

براى ما فرزندى متولد شد، لازم است خبر تولد او را پنهان بدارى و به هيچ كس از مردم بازگو نكنى، ما كسى را بر اين تولد آگاه نمى‌كنيم جز خويشاوند نزديك را به جهت خويشاوندى و دوست را به جهت ولايتش، دوست داشتيم خبر اين تولد را به تو اعلام كنيم تا خداوند به جهت آن تو را مسرور سازد، همچنان كه، مرا مسرور ساخت. والسلام

احمدبن اسحاق همچنين نقل مى‌كند كه: «خدمت امام عسكرى شرفياب شدم و مى‌خواستم در مورد جانشين پس از او پرسش كنم و آن گرامى بدون آنكه سؤال كنم فرمود: اى احمد، همانا خداى متعال از آن هنگام كه آدم را آفريد زمين را از حجت خدا خالى نگذاشته و نيز تا قيامت خالى نخواهد گذاشت، و به جهت حجت خدا از اهل زمين رفع بلا مى‌شود، باران مى‌بارد و بركات زمين خارج مى‌گردد.

عرض كردم: اى پسر رسول خدا، امام و جانشين پس از شما كيست؟

آن حضرت با شتاب به درون خانه رفت و بازگشت، در حالى كه پسرى سه‌ساله، كه رويى همانند ماه تمام داشت، بر دوش خويش حمل مى‌كرد، فرمود: اى احمدبن اسحاق! اگر نزد خداى متعال و حجت‌هاى او گرامى نبودى، اين پسرم را به تو نشان نمى‌دادم، همانا او همنام رسول خدا و هم‌كنيه اوست، او كسى است كه زمين را از عدل و داد پر مى‌سازد همچنان كه از ظلم و جور پر شده باشد. اى احمدبن اسحاق مثل او در اين امت مثل «خضر» و «ذوالقرنين» است، سوگند به خدا غايب مى‌شود به طورى كه در زمان غيبت او از هلاكت نجات نمى‌يابد مگر كسى كه خداوند او را بر اعتراف به امامت وى ثابت قدم بدارد و موفق سازد كه براى تعجيل فرج او دعا كند.

عرض كردم: سرور من، آيا نشانه‌اى دارد كه دل من به آن اطمينان پيدا كند؟ در اين هنگام آن پسر به عربى فصيح گفت: «منم بقيةالله در زمين، همانكه از دشمنان خدا انتقام مى گيرد، اى احمدبن اسحاق پس از مشاهده عينى دنبال اثر نگرد...»(15)

صفات و خصائل

مرحوم شيخ عباس قمى در كتاب منتهى الامال در توصيف جمال دلاراى امام عصر چنين مى‌گويد:

همانا روايت شده كه آن حضرت شبيه‌ترين مردم است به حضرت رسول(ص) در خَلق و خلق. و شمايل او

شمايل آن حضرت است. و آنچه جمع شده از روايات در شمايل آن حضرت، آن است كه آن جناب ابيض [سفيد] است كه سرخى به او آميخته و گندمگون است كه عارض شود آن را زردى از بيدارى شب و پيشانى نازنينش فراخ و سفيد و تابان است و ابروانش به هم پيوسته و بينى مباركش باريك و دراز كه در وسطش فى‌الجمله انحدابى [برآمدگى] دارد و نيكورو است و نور رخسارش چنان درخشان است كه مستولى شده بر سياهى محاسن شريف و سر مباركش، گوشت روى نازنينش كم است. بر روى راستش خالى است كه پندارى ستاره‌اى است درخشان، «و على رأسه فرق بين وَفْرتين كأنّه ألف بين واوين» ميان دندان‌هايش گشاده است. چشمانش سياه و سرمه‌گون و در سرش علامتى است، ميان دو كتفش عريض است، و در شكم و ساق مانند جدّش اميرالمومنين است.

و وارد شده: «المهدى طاووس أهل‌الجنّة وجهه كالقمر الدرّى عليه جلابيب النور»؛ يعنى حضرت مهدى طاووس اهل بهشت است. چهره‌اش مانند ماه درخشنده است. بر بدن مباركش جامه‌هايى است از نور. «عليه جيوب‌النور تتوقد بشعاع ضياءالقدس»؛ بر آن جناب جامه‌هاى قدسيه و خلعت‌هاى نورانيه ربانيه است كه متلألأ است به شعاع انوار فيض و فضل حضرت احديت. و در لطافت و رنگ چون گل بابونه و ارغوانى است كه شبنم بر آن نشسته و شدت سرخى‌اش را هوا شكسته و قدّش چون شاخه‌بان درخت بيد مشك يا ساقه ريحان [است]، «ليس بالطويل الشامخ و لا بالقصير اللازق»؛ نه دراز بى اندازه و نه كوتاه بر زمين چسبيده. «بل مربوع القامة مدور الهامة»؛ قامتش معتدل و سر مباركش مدور [است]. «على خَدّه الأيمن خال كأنّه فتاة مسك على رضراضة عنبر»؛ بر روى راستش خالى است كه پندارى ريزه مشكى است كه بر زمين عنبرين ريخته [است]. «له سمت مارأت العيون أقصد منه»؛ هيأت نيك و خوشى دارد كه هيچ چشمى هيأتى به آن اعتدال و تناسب نديده [است] صلّى اللّه عليه و على آبائه الطاهرين.(16)