عظمت وجودي و جنبه هاي گوناگون شخصيت حضرت صاحب الامر(ع) سبب شده است در طول هزار و اندي سال كه از غيبت كبرا مي گذرد، هر گروه از مردم بنا بر گرايش هاي اعتقادي، اجتماعي و فرهنگي شان، از ديدگاهي خاص به تحليل شخصيت و تعيين جايگاه آن حضرت در هستي بپردازند. بدين ترتيب، هر گروه تنها درك و تصور خود را از اين موضوع تصور درست و مطابق با واقع از شخصيت آن يگانه هستي مي پندارد.
در اين ميان، جمعي از اصحاب سير و سلوك و رهروان طريق عرفان و معنا با طرح موضوع خليفه اللّه و انسان كامل و پرداختن به نقش حجت الهي در هستي، تنها به جنبه فراطبيعي آن وجود مقدس توجه كردند و از ديگر جنبه ها غفلت ورزيدند.
گروهي ديگر از اصحاب شريعت، توجه خود را تنها به جنبه طبيعي آن وجود مقدس معطوف ساختند و با مطرح كردن نقشي كه آن حضرت به عنوان امام و پيشواي مردم به عهده دارد، هيچ گونه مسئوليتي را در زمان غيبت متوجه مردم نديدند. به باور اينان، تنها تكليف مردم اين است كه براي فرج آن حضرت دعا كنند تا خود بيايد و امور مردم را اصلاح كند.
عده اي هم با توجه به جنبه فراطبيعي و طبيعي وجود مقدس حضرت حجت(ع)، تمام همّ و غمّ خود را متوجه ملاقات با آن حضرت ساختند و تنها وظيفه خود را اين دانستند كه با توسل به آن حضرت، به شرف ملاقات با آن ذات اقدس دست يابند.
در اين ميان، گروهي با در نظر گرفتن همه ابعادي كه بدان ها اشاره شد، به طرح معناي درست انتظار پرداختند و درصدد تعيين وظيفه و نقش مردم در دوران غيبت برآمدند. در اين ديدگاه، هم مسئله خلافت الهي انسان كامل مطرح است و هم به جايگاه و نقش مردم در برابر آن حضرت توجه شده است. همچنين وظيفه اي را كه مردم در دعا براي حفظ آن وجود مقدس و تعجيل در ظهورش دارند، از نظر دور نداشته اند.
شايد امام خميني رحمه الله را بتوان درخشان ترين چهره گروه اخير دانست. ايشان با صراحت به نقد و بررسي برداشت هاي مختلفي پرداخت كه مسئله انتظار فرج وجود دارد و ديدگاه خاص خود را در اين زمينه چنين مطرح ساخت:
البته اين پر كردن دنيا را از عدالت، اين را ما نمي توانيم بكنيم، اگر مي توانستيم مي كرديم چون نمي توانيم بكنيم، ولي ايشان بايد بيايند. ... ولي ما بايد فراهم كنيم كار را. فراهم كردن اسباب اين است كه كار را نزديك بكنيم. كار را همچو بكنيم كه مهيا بشود عالم براي آمدن حضرت(ع) ... .1
ايشان در جايي ديگر نيز درباره مفهوم «انتظار فرج» مي فرمايد:
انتظار فرج، انتظار قدرت اسلام است و بايد كوشش كنيم تا قدرت اسلام در عالم تحقق پيدا كند و مقدمات ظهور ان شاءاللّه تهيه شود.2
براي شناخت جايگاه و مفهوم انتظار در تفکّر شيعي، برخي از رواياتي را كه در اين زمينه وارد شده است، مورد بررسی قرار می‌دهیم تا روشن شود که:
1. آیا انتظار ضرورت دارد؟
2. فضیلت آن چیست؟
3. چه وظایفی در عصر غیبت بر عهده منتظران است؟
4. انتظار چه آثاری دارد؟
1. ضرورت انتظار
در انديشه شيعي، انتظار موعود به عنوان اصل مسلّم اعتقادي مطرح بوده و در بسياري از روايات بر ضرورت انتظار قائم آل محمد عليهم السلامتصريح شده است كه از جمله مي توان به روايات زير اشاره كرد:
1. محمد بن ابراهيم نعماني در كتاب الغيبة روايت كرده است كه روزي امام صادق(ع) خطاب به اصحاب خود فرمود:
«آيا شما را خبر ندهم به آنچه خداي صاحب عزت و جلال، هيچ عملي را جز به آن از بندگان نمي پذيرد؟ گفتم: آري. فرمود: گواهي دادن به اينكه هيچ شايسته پرستشي جز خداوند نيست و اينكه محمد صلي الله عليه و آله بنده و فرستاده او است و اقرار كردن به آنچه خداوند به آن امر فرموده، و ولايت ما، و بيزاري از دشمنانمان ـ يعني دشمنان امامان ـ و تسليم شدن به آنان و پرهيزكاري و تلاش و اطمينان و انتظار قائم(ع)»3
2. ثقة الاسلام كليني در كتاب الكافي روايت مي كند روزي مردي بر حضرت ابوجعفر امام باقر(ع)وارد شد و صفحه اي در دست داشت. حضرت به او فرمود: «اين نوشته، مناظره كننده اي است كه پرسش دارد از ديني كه عمل در آن مورد قبول است.» آن مرد عرض كرد: رحمت خداوند بر تو باد. همين را خواسته ام. پس حضرت ابوجعفر باقر(ع) فرمود:
«گواهي دادن به اينكه خدا يكي است و هيچ شريكي براي او وجود ندارد و اينكه محمد بنده و رسول او است و اينكه اقرار كني به آنچه از سوي خداوند آمده و ولايت ما خاندان و بيزاري از دشمنان ما و تسليم به امر ما و پرهيزكاري و فروتني و انتظار قائم ما كه ما را دولتي است كه هر وقت خداوند بخواهد آن را خواهد آورد.»4
3. شيخ صدوق در كتاب كمال الدين از عبدالعظيم حسني روايت مي كند كه روزي بر آقايم، محمد بن علي بن موسي بن جعفر بن محمد بن علي بن الحسين بن ابي طالب عليهم السلاموارد شدم. مي خواستم كه درباره قائم از آن حضرت بپرسم كه آيا همان مهدي است يا غير او. پس خود آن حضرت سخن آغاز كرد و به من فرمود:
«اي ابوالقاسم! به درستي كه قائم از ماست و او است مهدي كه واجب است در [زمان ]غيبتش انتظار كشيده شود و در [زمان] ظهورش اطاعت گردد و او سومين [امام] از فرزندان من است.»5
روايات ياد شده و بسياري روايات ديگر كه در اينجا مجال طرح آنها نيست، همگي بر لزوم انتظار حضرت قائم در دوران غيبت دلالت مي كنند. با اين حال، بايد ديد انتظار كه اين همه بر آن تأكيد شده و يكي از شرايط اساسي اعتقاد اسلامي شمرده مي شود، چه فضيلتي دارد و در كلام معصومين عليهم السلام از چه جايگاهي برخوردار است.
2. فضيلت انتظار
در روايات اسلامي چنان مقام و منزلتي براي منتظران موعود شمرده شده است كه گاه انسان را به تعجب وا مي دارد كه چگونه ممكن است عملي كه شايد در ظاهر ساده جلوه كند، از چنين فضيلتي برخوردار باشد. البته توجه به فلسفه انتظار و وظايفي كه براي منتظران واقعي آن حضرت شمرده شده است، سرّ اين فضيلت را روشن مي سازد.
1. از پیامبر گرامی اسلام(ص) روایت شده است که فرمودند: «برترین عبادت‌ها انتظار فرج است.»6
2. همچنین از آن حضرت روایت شده است که: «برترین جهاد امّت من انتظار فرج است.»7
3. مرحوم مجلسی در کتاب بحارالانوار از امیرالمؤمنین(ع) نقل می‌کند که آن
حضرت فرمودند:
«منتظر فرج باشید و از رحمت خداوند ناامید نشوید. به درستی که خوشایندترین اعمال نزد خداوند صاحب عزت و جلال انتظار فرج است.»8
4. شیخ صدوق در کتاب «کمال الدین » از امام صادق(ع) روایت کرده که آن حضرت به نقل از پدران بزرگوارشان، که بر آنها درود باد، فرمود:
«منتظر امر (حکومت) ما به سان آن است که در راه خدا به خون خود غلتیده باشد.»9
5. در همان کتاب به نقل از امام صادق(ع) روایت دیگری به این شرح در فضیلت منتظران وارد شده است: خوشا به حال شیعیان قائم ما که در زمان غیبتش چشم به راه ظهور او هستند و در هنگام ظهورش فرمانبردار او، آنان اولیای خدا هستند؛ همان‌ها که نه ترسی برایشان هست و نه اندوهگین می‌شوند.»10
6. در روایت دیگری مرحوم مجلسی از امام صادق(ع) نقل می‌کند که:
هرکس از شما بمیرد در حالی که منتظر این امر باشد، همانند کسی است که با حضرت قائم در خیمه‌اش بوده باشد. سپس حضرت چند لحظه‌ای درنگ کرده، آنگاه فرمود: نه، بلکه مانند کسی است که در خدمت آن حضرت شمشیر بزند.» سپس فرمود: «نه؛ به خدا همچون کسی است که در پیشگاه رسول خدا(ص) شهید شده باشد.»11
چرا این‌همه فضیلت؟
با مشاهده روایات یاد شده، ممكن است براي بسياري اين پرسش پيش آيد كه چرا انتظار چنين فضيلت برجسته اي دارد؟ براي رسيدن به پاسخ مناسبي براي اين پرسش، بايد به چند نكته اساسي توجه كرد:
1. انتظار، حلقة اتصال شیعه با امام معصوم.
چنان كه مي دانيد، «ولايت» و «امامت»، ركن اساسي مكتب تشيع است. اعتقاد به ضرورت وجود حجت خدا و امام معصوم در هر عصر و زمان، از مهم ترين نقاط تمايز اين مكتب از ديگر مكتب هاست. از ديدگاه شيعه، پذيرش ولايت معصومين عليهم السلام و به طور كلي، تسليم در برابر امام و حجت عصر، سرآمد همه فضيلت ها و شرط اساسي پذيرش همه اعمال عبادي است. البته انتظار به همان مفهوم درست آن؛ یعنی امید به ظهور و قیام عدالت گستر دوازدهمین امام معصوم از خاندان پیامبر اکرم(ص)؛ همو که در حال حاضر حجّت خدا، واسطه فیض الهی، زنده و شاهد و ناظر اعمال شیعیان خود و فریادرس آنها در گرفتاری‌ها و ناملایمات است.
انتظار، معيار ارزش انسان ها
آرزوها و آمال انسان ها، معيار خوبي براي سنجش ميزان رشد، كمال و تعالي آنهاست تا آنجا كه برخي مي گويند: «بگو چه آرزويي داري، تا بگويم كيستي.» آرزوهاي بلند، متعالي و ارزشمند از كمال روح و رشد شخصيت انسان‌ها و بلندای همت آنها می‌کند. به عکس آرزوهای خرد، حقیر و بی‌ارزش نشان از بی‌همتی و رشدنیافتگی افراد دارد.
امام علی(ع) در همین زمینه می فرمایند:
«ارزش مرد به اندازه همّت اوست.»12
پس از این مقدمه می‌توان گفت چون انسان منتظر برترین و ارزشمندترین آمال و آرزوهای ممکن را دارست، به طور طبیعی از بهترین و والاترین ارزشها نیز برخوردار است.
توضیح اینکه آرزوی نهایی انسان منتظر، حاکمیت نهایی دین خدا و مذهب اهل بیت(ع) بر سراسر جهان، استقرار حکومت صالحان و مستضعفان در سراسر گیتی، کوتاه شدن دست ظالمان و مستکبران از گوشه گوشه جهان، برقرار نظام قسط و عدالت بر پهنة زمین و گسترش امنیت و رفاه در جای جای کره خاک است.
3. انتظار عامل پویایی و سازندگی فرد و اجتماع: چنان كه از مطالب بعدي و در بحث از «وظايف منتظران» روشن خواهد شد، انتظار نقش مهمي در سازندگي، پويايي و اصلاح فرد و جامعه در زمان غيبت دارد و
اگر انسان منتظر به وظايفي كه براي او شمرده شده است، عمل كند، به الگوي مطلوب انسان ديندار دست مي يابد و از جايگاه و مرتبه والايي برخوردار مي شود. به عبارت ديگر، انسان منتظر با رعايت همه شرايط انتظار به شأن و منزلتی مورد انتظار دين اسلام رسیده و به بالاترین نقطه کمال نائل می شود.
3. وظایف منتظران
در مورد وظايف و تكاليف شيعيان در دوران غيبت، بسيار سخن گفته شده است. حتي در بعضي كتاب ها، از جمله كتاب مكيال المكارم في فوائد الدعاء للقائم تا هشتاد وظيفه براي منتظران خاتم اوصيا حضرت بقيه اللّه ـ ارواحنا له الفداء ـ آمده است.13
از آنجا كه تبيين همه وظايفي كه شيعيان در عصر غيبت بر عهده دارند، در اين محدوده نمي گنجد، به شماري از مهم ترين وظايف اشاره مي كنيم:
1-3. شناخت حجت خدا و امام عصر(عج)
اولين و مهم ترين وظيفه اي كه هر شيعه منتظر بر عهده دارد، كسب معرفت نسبت به وجود مقدس امام و حجت زمان خويش است. اين موضوع چنان اهميتي دارد كه در روايات بسياري كه شيعه و اهل سنّت از پيامبر گرامي اسلام و ائمه معصومين عليهم السلامنقل كرده اند، چنين آمده است: «هر كس بميرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلي مرده است».14
در روايت ديگري، كليني از امام محمد باقر(ع) چنين نقل مي كند:
«هر كس در حالي كه امامي نداشته باشد، بميرد، مردنش، مردن جاهليت است و هر آن كه در حال شناختن امامش بميرد، پيش افتادن يا تأخير اين امر [دولت آل محمد عليهم السلام]، او را زيان نرساند و هر كس بميرد در حالي كه امامش را شناخته، همچون كسي است كه در خيمه قائم[(ع)] با آن حضرت باشد.»15
توجّه به مفاد دعاهایی که خواندن آنها در عصر غیبت مورد تأکید قرار گرفته است، نیز ما را به اهمیت موضوع شناخت حجت خدا رهنمون می‌سازد؛ چنانکه در یکی از دعاهای معروف و معتبری که شیخ صدوق آن را در کتاب «کمال الدین» نقل کرده، می‌خوانیم:
بارالها! خودت را به من بشناسان که اگر خودت را به من نشناسانی پیغمبرت را نخواهم شناخت. بارالها! پیغمبرت را به من بشناسان که اگر پیغمبرت را به من نشناسانی حجّت تو را نخواهم شناخت. بارالها! حجّت خود را به من بشناسان که اگر حجّتت را به من نشناسانی از دینم گمراه می‌گردم. خداوندا! مرا به مرگ جاهلیت نمیران و دلم را [از حق] پس از آنکه خدایتم فرمودی منحرف مگردان.16
امام صادق(ع) در مورد کمترین حدّ معرفت امام می‌فرماید:
«کمترین حدّ معرفت به امام آن است که [بدان] امام مساوی با پیامبر است؛ مگر در درجه نبوت، امام، وارث پیامبر است و همانا اطاعت از او اطاعت از خدا و رسول خداست و باید در هر امری تسلیم او بود و به سخن و فرمان او عمل کرد.17
مؤلّف کتاب ارزشمند مکیال المکارم مراد و مقصود از معرفت امام را که در روایت‌های یادشده بر آنها تأکید شده است، چنین توضیح می‌دهند:
بدون تردید مقصود از شناختی که امامان ما، که درودها و سلام‌های خداوند بر ایشان باد، تحصیل آن را نسبت به امام زمانمان امر فرموده‌اند، این است که ما آن حضرت را آنچنانکه هست بشناسیم؛ به گونه‌ای که این شناخت سبب در امان ماندن ما از شبهه‌های ملحدان و مایه‌ی نجاتمان از اعمال گمراه کنندة مدّعیان دروغین باشد و این چنین شناختی جز به دو امر حاصل نمی‌گردد: اول شناختن شخص امام(ع) به نام و نسب و دوم، شناخت صفات و ویژگی‌های او و به دست آوردن این دو شناخت از اهمّ واجبات است.18
البته امر دومی که در کلام یاد شده بدان اشاره شده، در عصر ما از اهمّیت بیشتری برخوردار بوده و در واقع این نوع شناخت است که می‌تواند در زندگی فردی و اجتماعی منتظران منشأ اثر و تحول باشد؛ زیرا اگر کسی به حقیقت به صفات و ویژگی‌های امام عصر(عج) و نقش و جایگاه آن حضرت در عالم هستی و فقر و نیاز خود نسبت به او واقف شود،
هرگز از یاد و نام آن حضرت غافل نمی‌شود.
نکته ای که در اینجا باید در نظر داشت، این است که شناخت امام زمان(ع) از شناخت دیگر امامان معصوم(ع) جدانیست و اگر کسی به طور کلی به شأن و جایگاه ائمه هدی واقف شد، صفات و ویژگی‌های آنها را شناخت و بدان پی برد، قطعاً نسبت به امام عصر(عج) نیز به شناختی شایسته می‌رسد.
بهترین راه برای پی بردن به مراتب ومقامات بلند امامان معصوم شیعه به طور کلی و امام عصر(عج) به طور خاص، مالعه و تأمل در کتابهایی است که در این زمینه نگاشته شده است که از جمله می‌توان به کتاب‌های زیر اشاره کرد: الکافی، محمّد بن یعقوب کلینی (ج1، کتاب الحجة)، کتاب الغیبه، محمد بن ابراهیم نعمانی، کتاب الغیبه، ابوجعفر محمد بن الحسن معروف به شیخ طوسی، کمال الدین و تمام النعمه، محمّد بن علی بن الحسین معروف به شیخ طوسی، بحارالانوار، مولی محمد باقر مجلسی(ج51، 52 و 53) به حمدالله همه این کتاب‌ها به فارسی ترجمه شده و در دسترس همگان است.
البته باید توجه داشت که شناخت و معرفت حقیقی نسبت به حجّت خدا تنها با مطالعه کتاب حاصل نمی‌شود و در این راه باید از عنایات حضرت حق نیز مدد جوییم و – همچنانکه در دعایی که پیش از این بدان اشاره کردیم، ملاحظه شد، از درگاه الهی نیز توفیق شناخت حجّتش را درخواست کنیم، تا بدین وسیله از گمراهی و سرگردانی نجات یابیم. این موضوع را از روایتی که مرحوم کلینی از محمد بن حکیم نقل کرده، می‌توان استفاده کرد در این روایت آمده است.
از ابی‌عبدالله امام جعفر صادق(ع) پرسیدم معرفت ساخته کیست؟ فرمود: از ساخته‌های خداوند است و برای بندگان نقشی در حصول معرفت نیست.19
نباید بتوان گفت که شناخت نشانه‌ها و علائم ظهور نیز یکی از فروع شناخت امام عصر(ع) است؛ زیرا شناخت دقیق نشانه‌ها و علائم ظهور موجب می‌گردد که انسان فریب مدعیان دروغین مهدویت را نخورد و در دام شیادانی که ادعای مهدی بودن دارند، نیفتد.
بنابراین بر همه منتظران لازم است که پس از شناخت کامل امام عصر(ع) ب مطالعه و شناسایی علائم و نشانه‌های ظهور نیز بپردازند. برای آشنایی با نشانه‌های ظهور نیز علاوه بر کتاب هایی که در بالا بدانها اشاره شد می‌توان به کتاب‌های زیر مراجعه کرد: «نواهب فی علائم الظهور» سید حسن میرجهانی، عصر ظهور، علی کورانی، روزگار رهایی، کامل سلیمان، ترجمة علی اکبر مهدی‌پور و نشانه‌های ظهور او، محمد خادمی شیرازی.
2-3 پيراستگي از بدي ها و آراستگي به خوبي ها
وظيفه مهم ديگري كه هر شيعه منتظر بر عهده دارد، پيراستن خود از ويژگي هاي ناپسند و آراستن خود به اخلاق نيكو است. در روايتي از امام صادق(ع)آمده است:
«هر كس دوست دارد از ياران حضرت قائم(ع) باشد، بايد منتظر باشد و در اين حال، به پرهيزكاري و اخلاق نيكو رفتار كند، در حالي كه منتظر است. پس چنانچه بمیرد و پس از مردنش قائم بپاخیزد، پاداش او همچون پاداش کسی خواهد بود که آن حضرت را درک کرده است، پس کوشش کنید و در انتظار بمانید، گوارا باد بر شما [این اجر] ای گروه مشمول رحمت خداوند.20
امام عصر(ع) نيز با توجه به ناگهاني بودن امر ظهور، همه شيعيان را در زمان غيبت به انجام اعمال پسنديده و دوري از اعمال ناپسند فرا خوانده است:
«پس هر يك از شما بايد آنچه را موجب دوستي ما مي شود، پيشه خود سازد و از هر آنچه موجب خشم و ناخشنودي ما مي گردد، دوري گزيند؛ زيرا فرمان ما به يك باره و ناگهاني فرا مي رسد و در آن زمان، توبه و بازگشت براي كسي سودي ندارد و پشيماني از گناه، كسي را از كيفر ما نجات نمي بخشد.»21
موضوع تهذيب نفس و دوري گزيدن از گناهان و كردار ناشايست، به عنوان يكي از وظايف منتظران در عصر غيبت، چنان اهميتي دارد كه در توقيع22 شريفي كه از ناحيه مقدسه حضرت صاحب الامر خطاب به شيخ مفيد رحمه الله صادر گردیده، كردار ناشايست و گناهاني كه از شيعيان آن حضرت سر مي زند، يكي از اسباب يا تنها سبب طولاني شدن غيبت و دوري شيعيان از لقاي آن بدر منير شمرده شده است:
«... پس تنها چيزي كه ما را از آنان (شيعيان) پوشيده مي دارد، همانا چيزهاي ناخوشايندي است كه از ايشان به ما مي رسد و خوشايند ما نيست و از آنان انتظار نمي رود.»23
بايد توجه داشت تنها زماني مي توانيم خود را منتظر امام عدالت گستر و پيرو او بدانيم كه در زندگي فردي و اجتماعي خويش، راه و روش مورد نظر او را اجرا كنيم، چنان كه در نامه اميرمؤمنان علي(ع) خطاب به عثمان بن حنيف، فرماندار بصره آمده است:
ادامه در صفحة 43