دکتر علی میری (پژوهشگر و مدرّس حوزهٔ کودک و خانواده)
امیدوارم آنچه که در این سلسله مباحث می‌گوییم و می‌شنویم، مورد رضایت صاحبمان حضرت بقیة الله - ارواحنا له الفداء - قرار بگیرد و موجب افزایش معرفتمان نسبت به معارف بلند دینی و آشنایی بیشتر با وظایفمان و توفیق بیشتر در انجام این وظایف بشود.
خودشناسی یعنی چی؟
خودشناسی هم می‌تواند به معنای شناخت جسم و فیزیک خودم باشد که بسیار هم مهم و در مسیر بندگی، بسیار هم مفید است و هم می‌تواند به معنای شناخت روان و متافیزیک خودم باشد.
پس خودشناسی می‌شود: شناخت ابعاد وجودی خودم و نسبتی که بین این ابعاد وجود دارد.
سؤالی که مطرح می‌شود، این است که این شناخت (یعنی خودشناسی) چه فایده‌ای دارد؟
شاید فکر کنید مهم‌ترین نتیجهٔ شناخت نفس، شناخت خداست و این شناخت هم طبیعتاً نتیجهٔ اخروی برای ما در پی دارد.
بله. این درست است؛ امّا شاید مهم‌ترین نتیجهٔ شناخت نفس، این است که ما در همین دنیا، بهرهٔ بیشتر و بهتر از زندگی خواهیم برد. به عبارتی، یعنی این بحث فواید عینی و مادّی فراوانی برای ما خواهد داشت.
خودشناسی «ناامید نشدن» از وضعیت فعلی و امید مداوم به اصلاح، بهبود و رشد مستمر است.
با این تعریف، فایدهٔ دیگر این شناخت، اصلاح نگاه به حیات بشری و تاب‌آوری بیشتر در مقابل ناملایمات زندگی خواهد بود.
فایدهٔ دیگر خودشناسی، حرکت در مسیر درست تهذیب نفس و خودسازی و اصلاح نفس است.
همچنین با شناختن خود، به شناخت راهکارها و راه‌حل‌های نادرست که احیاناً با نقاب مباحث علمی، جهت اصلاح و بهبود حال فرد یا جامعه به خورد ما داده می‌شود، قادر به مبارزه خواهیم بود.
از چه زاویه‌ای می‌خواهیم خودمان رو بشناسیم؟ پاسخ این سؤال این است: از زاویهٔ نگاه انسان‌شناسی دینی.
در حال حاضر دوره‌ها و کلاس‌هایی که تحت عنوان خودشناسی موجودند، معمولاً با رویکرد روانشناسانه (، یعنی انسان‌شناسی تجربی) یا رویکرد معرفت النفس فلسفی (بر اساس انسان‌شناسی فلسفی) مطرح می شوند که هر کدام نقاط قوّت و ضعفی دارند.
در این مقاله نگارنده بر آن است که حین استفاده از یافته‌های رویکرد تجربی و فلسفی، بر اساس مبانی دینی و با رویکرد انسان‌شناسی دینی، مباحث را ارزیابی نماید.
حتماً در این رویکرد، با توجّه به حجّیت داشتن عقل و تجربه در نگاه دین، به یافته‌های روانشناسانه و فلسفی نیز استناد خواهد شد؛ ولی پایه و اساس مباحث، وحی و آموزه‌های وحیانی است.
راه‌هایی برای شناختن من
یکی از راه‌ها برای شناخت هر چیزی، تقسیم کردن آن به اجزای
تشکیل‌دهنده‌اش است و یکی از راه‌ها برای شناخت خودمان هم تقسیم کردن وجود خودمان به اجزای تشکیل دهنده‌اش می‌باشد. پس ما شناخت خود را با این روش شروع می‌کنیم.
دارای‌ها و توانمندیهای روحی انسان سه دسته است یا به عبارت دیگر، انسان یک موجود سه بُعدی است که آن را این‌چنین می‌نامیم:
بعد آگاهی، بعد گرایش و بعد رفتار.
از قدیم شنیده‌ایم که انسان موجودی است دو بُعدی و این دو بُعد عبارتند از جسم و روح.
در این تقسیم‌بندی به طور کلّی دارایی‌ها و توانمندیهای انسان یا از جنس «خواستن» هستند یا از جنس «دانستن» یا از جنس «توانستن».
به عبارتی، توانمندی خواستن و میل داشتن در ما نهادینه شده است؛ به همین دلیل بعضی چیزها را دوست داریم و خواهان آنیم.
توانمندی دانستن و فراگرفتن نیز از دارایی‌های انسان به شمار می‌رود. به دلیل وجود این دارایی است که مسائلی را یاد می‌گیریم و می‌دانیم.
همچنین توانمندی انجام دادن امور نیز به انسان داده شده است. برای همین بعضی از کارها را انجام می‌دهیم.
دو دستهٔ اوّل دارایی‌ها، یعنی دانستن و خواستن، جزو دارایی‌ها و توانایی‌های روحی ما هستند و دستهٔ سوم، یعنی توانستن، جزو دارایی‌ها و توانایی‌های جسمی ما.
پس انسان موجودی دو بُعدی است که سه دسته دارایی و توانایی دارد از جنس دانستن (که آن را «آگاهی» نامیدیم)، خواستن (که نامش را «گرایش» گذاشتیم) و توانستن (که آن را با نام «رفتار» می‌شناسیم).
در ادامهٔ مباحث وقتی می‌گوییم بُعد آگاهی، یعنی مجموعه چیزهایی که به نوعی با دانستن و داده در ارتباط هستند؛ مثل تفکّر، علم، تداعی، ذهنیت و...
و وقتی می‌گوییم بُعد گرایش، یعنی مجموعه چیزهایی که به نوعی با میل و کشش‌های درونی ما در ارتباط هستند؛ مثل گرایش‌ها و تمایلات، بیم و امید، غم و شادی، نفرت و محبّت و...
و هنگامی که می‌گوییم بُعد رفتار، منظور مجموعه رفتارهایی است که ما با اعضا و اندام‌هایمان انجام می‌دهیم؛ مثل راه رفتن، خوردن، خوابیدن و... .
ادامه دارد...