خطّ معیار در شهر هرات

سردبیر

فرموده است:

«وَ تِلْكَ الْأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاسِ؛1

این ایّام و روزگار را میان مردم دست به دست می‌گردانیم.»

آیه‌ای شگفت است در «سورهٔ آل عمران». به واقع اگر چشم دل باز شود، آدمی درمی‌یابد که همهٔ آیات قرآنی شگفتند. اگر محرمی با عروس «قرآن» اتّفاق بیفتد، از آیات کریمه جز جمال و کمال لایتناهی جلوه‌گر نمی‌شود، لایه به لایه تا بی‌نهایت. بگذریم...

دولت را بخت و اقبال و شوکت معنا کرده‌اند؛ امّا دُوَل در ریشهٔ عربی، به معنی جا‌به‌جا شدن و نوبت به نوبت، تغییر کردن است. به قول لطیف شاعرانهٔ جناب سعدی شیرازی:

به نوبتند ملوک اندرین سپنج سرای

بخت و اقبال و جاه و جلال خرد و کلان، از روی حکمت میان مردم دست به دست می‌شود؛ یکی که رفت، دیگری می‌آید.

چه مایه بر سر این مُلک سروران بودند

چو دور عمر به سر شد درآمدند از پای

به عاقبت خبر آمد که مُرد ظالم و ماند

به سیم سوختگان زرنگار کرده سرای

این سرودهٔ دلنشین به گوش، تازه و نو می‌آید و حکایت از این می‌کند که پا به پای دست به دست شدن دولت‌ها و پوک و پوچ شدن پیکر دولتمردان زیر خروارها خاک، هیچ صاحب دولتی در اوج قدرت عبرت نگرفته و هماره گمان برده‌اند که دولتشان ماندنی است.

چه جای افسوس برای پند نانیوشان، هیچ کدام کلام مولا امیرالمؤمنین(ع) را درنیافتند که فرمودند: «اگر مقام ماندنی بود، به تو نمی‌رسید.»

جناب حافظ شیرازی نیز فرموده:

تکیه بر اختر شب دزد مکن کاین عیّار

تاج کاووس ببرد و کمر کیخسرو

گوشوار زر و لعل ارچه گران دارد گوش

دور خوبی گذران است نصیحت بشنو

خداوند رحمت کند همهٔ رفتگان را! در «دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه شیراز» که درس می‌خواندم، استاد پیری داشتیم، بسیار خوش‌سیما و خوش‌بیان. روزی برایمان تعریف کرد که در زمستان‌های سرد، گاهی در محلّ رفت و آمد دانشجویان و اساتید، جوانی با گاری دستی جلوی در دانشکده می‌ایستاد و باقالی داغ و لبو می‌فروخت. روزی رئیس دانشکده بعد از یک روز کاری، وقتی به قصد رفتن به منزل جلوی گاری آن جوان باقالی‌فروش می‌رسد، از او می‌پرسد: آیا دیپلم داری؟ جوان می‌گوید: نه!

جناب رئیس از روی مزاح می‌فرماید: اشکال ندارد. اوّل بیا اینجا لیسانس بگیر و بعد سر فرصت برای گرفتن دیپلم برو دبیرستان.

آن استاد پیرسال ما به وقت تعریف، بیشتر از دانشجویان، خودش می‌خندید.

معلوم بود می‌خواست بگوید: وقتی قاعده و ترتیب عملی درهم ریخته شود، وقتی شاقول و ابزار سنجش در میانه نباشد، هر خطّ راستی، کج و معوج و هر ناراستی، راست می‌نماید.

بین عموم و عوام مردم، هر شهر بی‌ضابطه و قانونی را «شهر هرت» می‌خوانند.

در کتاب «تاریخ‌نامهٔ هرات» آمده است که برای چند سالی، شهر «هرات» به دست جماعتی از عیّاران افتاد. سلطنتی کوچک، با قوانینی مضحک برپا کردند؛ چنان‌که یاد و خاطرش در میان مردم و ضرب المثل‌ها ماند؛ از جمله نقل است:

یک نفر برای ادای شهادت به نزد قاضی هرات رفت. وقتی اسم او را پرسیدند، خود را حاجی فلان معرفی کرد. مدّعی فریاد برآورد که او دروغ می‌گوید. حاجی نیست و اگر راست می‌گوید که به «مکّه» رفته، از او بپرسید «چاه زمزم» در کدام طرف مکّه واقع است؟

چون از او پرسیدند، در جواب گفت: آن سالی که من به مکّه مشرّف شدم، هنوز چاه زمزم را نکنده بودند!

تا مدّعی آمد سخنی بگوید، قاضی پیش‌دستی کرد و گفت: حاجی راست می‌گوید. شاید چاه زمزم بعد از تشرّف جناب حاجی به مکّه کنده شده و قول حاجی دروغین را راست و صحیح شمرد...

نقل دیگری هم هست:

نعلبند شهر هرات شخصی را کشته و لذا حکم قتلش صادر شده بود. اهالی شهر نزد قاضی رفته و گفتند: اگر این نعلبند کشته شود، آن وقت کارهای ما لنگ شده و برای نعل کردن قاطر و الاغ معطّل می‌مانیم. خوب است به جای او حکم قتل بقّال را که چندان احتیاجی به او نداریم، بدهید.

قاضی شهر فکری کرد و گفت: در این صورت چرا بقّال را که او نیز منحصر به فرد است، بکشیم؟ از دو نفر تون‌تاب2 حمّام، یکی را که زیادی است، دستور می‌دهیم به جای نعلبند بکشند.

از اینجا شهر هرات، شهر هرت و قاعدهٔ بی‌قاعده‌اش، شهرهٔ عامّ و خاص شد.

نظام عالم بر خطّ معیار و شاقولی عظیم استوار است که در همهٔ گوشه‌ها و زوایای آفرینش بسط یافته و جملهٔ خلایق به صرافت طبع آن‌همه را درمی‌یابند. قوام و دوام جملهٔ سازه‌های دست‌ساز بشر، برکشیده شده بر «خطّ معیار» است؛ همان که هر آدمی، با حدّاقل علم و تجربه در کار و بار جاری آن را دریافته و مرعی می‌دارد تا کار از اساس راست بیاید.

خوب که بنگری، هیچیک از آفریده‌ها، دستاوردها و حاصل کار و بار خلق عالم، مستغنی از خطّ معیار نیست.

در عصر جدید، از این عبارت با عنوان «استانداردسازی» یاد می‌کنند که واژه‌ای فرانسوی است؛ یعنی: آنچه که بر پایهٔ قرارداد، سنّت یا قانون و نمونه‌ای برای سرمشق به کار می‌رود و اجرای آن مورد پذیرش همه باشد. مترادف استاندارد در فارسی، مدل، مقیاس، معیار، میزان و حجّت است.

حال برگشت کنید و نگاه خود را به اطرف بدوزید؛ به همهٔ آنچه ساخته شده یا در دست ساخت است؛ همهٔ آنچه که از عالم خیال و ایده خارج و به نوعی، به عالم خارج، یعنی جهان مادّی راه پیدا کرده است و از خود بپرسید:

- خطّ معیار معماری و شهرسازی ما کجاست؟

- خطّ معیار موسیقی، آواز، ترانه‌سرایی و همهٔ آنچه که هر صبح و شام از رسانه‌های ما به گوش خلق شهر و روستا می‌رسد؟

- خطّ معیار مسکن، سرپناهی که خانواده‌های مسلمان را در خود فرا می‌گیرد؛

- خطّ معیار انتخاب کارگزاران، متولّیان امور معیشتی، بهداشتی، درمانی و آموزشی و... ؛

- خطّ معیار انتخاب، آموزش، ارتقا و به کارگیری قاضیان و غازیان،3 همهٔ آنچه که به بود و نبود، ساکنان این دیار وارد می‌شود؛

- خطّ معیار ساخت و ساز هزاران هزار مرکب و سیّاره که چونان ارّابهٔ مرگ، همه‌ساله از تعداد جمعیت این دیار می‌کاهد.

... از امروز تا بی‌نهایت روز دیگر که بشماری، به تعداد همهٔ اشیای ریز و درشتی که ما را در محاصرهٔ خود درآورده‌اند. خطّ معیار باید ارائه کرد تا به قدر ارزنی به «خطّ عدالت» و تنظیم مناسبات، مطابق خاستگاه حضرت عدل نزدیک شویم. گویی در ازدحام سرسام‌آور آمد و شدها و امر و نهی‌ها و محاسبات نجومی ارقام و اعداد تولید و توزیع، جای خطّ معیار، استانداردسازی معاملات و مناسبات و سرانجام قواعد و قوانینی که ما را به «خطّ معیار بودن و زیستن» و به سلامت و صحّت روزگار گذرانیدن نزدیک می‌سازد، خالی است و کسی از ضرورت جعل خطّ معیار و حفظ خطّ معیار یاد نمی‌کند و از این رو به سوی برکشیدن شهر و دیاری ره می‌سپاریم که در ضرب المثل‌ها از آن یاد کرده‌اند: شهر هرت.

پی‌نوشت‌ها: