نقش امام مهدی؟عج؟ در تحوّل اخلاقی انسان‌ها در عصر ظهور

ابراهیم شفیعی سروستانی

اشاره

یکی از تحوّلات مهم و شگرفی که در دوران ظهور امام مهدی؟عج؟ رخ می‌دهد، دگرگونی اخلاقی ژرف و فراگیر انسان‌هاست که در روایات فراوانی به آن اشاره شده است. این تحوّل، هم از آن‌رو که تحقّق‌بخش هدف خلقت و بعثت انبیاء و هم از آن‌رو که نقطهٔ اوج کمال انسانی و تجلّی عینی آرمان همهٔ مربّیان و معلّمان اخلاق در طول تاریخ است، از اهمّیت فراوانی برخوردار است؛ امّا مهم‌ترین پرسشی که در این زمینه وجود دارد، این است که مهم‌ترین عامل این تحوّل اخلاقی ژرف و فراگیر انسان‌ها چیست و وجود مقدّس امام مهدی؟عج؟ چه نقشی در این تحوّل دارد؟

برای روشن شدن پاسخ این پرسش، در قسمت نخست این مقاله با بهره‌گیری از منابع روایی و کتب شرح حدیث، مظاهر مختلف تحوّل اخلاقی در عصر ظهور بررسی شد و در این قسمت، عوامل مختلفی که به نوعی در این تحوّل مؤثّرند، بررسی می‌شود.

عوامل تحوّل اخلاقی در عصر ظهور

با مشاهدهٔ روایات فراوانی که در زمینهٔ رشد و شکوفایی اخلاقی در عصر ظهور وارد شده است، نخستین پرسشی که به ذهن انسان خطور می‌کند، این است که چه عاملی موجب این رشد و شکوفایی می‌شود؟ در پاسخ این پرسش باید گفت که با توجّه به روایات، چند عامل در این زمینه مؤثّرند که عبارتند از:

رشد و کمال عقلی انسان

در آموزه‌های اسلامی، عقل از جایگاه والا و شایسته‌ای برخوردار بوده و برای آن، کارکردهای مختلفی برشمرده شده‌اند؛ از جمله:

1. یکی از دو ابزار رسیدن به فلاح و رستگاری و نجات از دوزخ: «قرآن کریم» به نقل از دوزخیان در این‌باره می‌فرماید:

«و گویند: اگر شنیده [و پذیرفته] بودیم یا تعقّل کرده بودیم در [میان] دوزخیان نبودیم.»1

2. حجّت الهی و عاملی برای هدایت انسان به سوی خدا: در حدیثی از امام موسی کاظم(ع) آمده است:

«خداوند را بر مردمان دو حجّت است: حجّتی بیرونی و حجّتی درونی. حجّت بیرونی همان فرستادگان و پیامبران و امامان؟عهم؟ هستند و حجّت درونی، همان خردها.»2

3. وسیله‌ای برای عبودیت خداوند و ورود در بهشت. امام صادق(ع) در پاسخ به این پرسش که عقل چیست؟ می‌فرمایند:

«عقل آن چیزی است که به وسیلهٔ آن، خدای رحمان عبادت شود و بهشت به دست آید.»3

عقل به معانی یادشده در معارف اسلامی، از جایگاه والا و شایسته‌ای برخوردار بوده و بر اساس پاره‌ای از روایات، رشد و کمال آن، یکی از عوامل مهمّ تحوّل و دگرگونی اخلاقی انسان‌ها در عصر ظهور به شمار می‌آید. در روایتی که از امام محمّدباقر(ع) نقل شده، دربارهٔ رشد عقلانی و ارتقای درک انسان‌ها در عصر ظهور امام مهدی؟عج؟ چنین آمده است:

«هنگامی که قائم ما قیام کند، خداوند دستش (دست او) را بر سر بندگان می‌نهد و عقل‌های ایشان را با آن، جمع می‌کند و خِرَدهایشان [خلق‌هایشان] با او کامل می‌شود.»5و6

این روایت افزون بر کتاب «الکافی»، با اندک اختلافی در دیگر منابع معتبر روایی امامیه نقل شده است.7

این روایت از چند جهت مورد بحث و گفت‌وگوی شارحان حدیث قرار گرفته است:

- نخست اینکه مرجع ضمیر در عبارت «یده» کیست؟ الله یا قائم؟عج؟؟ علّامه مجلسی در این درباره می‌فرماید:

ضمیر در «یده» یا به «الله» برمی‌گردد یا به «قائم؟عج؟» و در هر دو صورت تعبیر [گذاشتن دست بر سر] یا کنایه از رحمت و شفقت است یا قدرت و استیلا و بنا بر قول دوم، احتمال دارد که این تعبیر حقیقی باشد.8

- دوم اینکه، در این روایت، مراد از جمع کردن و کامل شدن عقول چیست؟ در این زمینه نیز نظرات متفاوتی مطرح شده است که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

صدرالدّین محمّد شیرازی، معروف به ملّاصدرا (متوفّای 1050ه‍ .ق.) دربارهٔ مراد از این عبارت می‌نویسد:

در آخرالزّمان استعدادهای نفوس به حدّی ارتقا می‌یابد که دیگر به معلّم بیرونی که امروز در میان مردم مرسوم است، نیازی ندارند؛ بلکه با الهام غیبی از تربیت وضعی، با ارشادکنندهٔ داخلی از تربیت‌کنندهٔ خارجی و با کامل‌کنندهٔ عقلی از آموزگار حسّی بی‌نیاز می‌شوند؛ همچنان که برای دیگر اولیاء این‌گونه است. پس آن پادشاه روحانی، دست خداست که عقول آنها را جمع و خردهای آنها را کامل می‌کند.9

ملاّ محمّد صالح، معروف به ملاّ صالح مازندرانی (متوفّای 1070ه‍ .ق.) نیز در این زمینه می‌نویسد:

مراد از جمع کردن عقل‌های ایشان، برطرف کردن پراکندگی و اختلاف بین آنها و جمع کردن آنها بر دین حق است و مراد از کامل کردن خردهای آنها، کامل کردن خرد تک تک آنها به گونه‌ای است که قوّهٔ شهویه و غضبیه تسلیم آن می‌شوند و فضیلت عدل در گوهر جان انسان‌ها حاصل می‌گردد.10

همچنین محمّدباقر مجلسی (متوفّای 1110ه‍ .ق.) ذیل روایت یادشده می‌نویسد:

دربارهٔ معنای این سخن امام(ع) که می‌فرمایند: «عقل‌های ایشان را با آن جمع می‌کند.» دو احتمال وجود دارد: احتمال نخست این است که بگوییم: او عقل‌های ایشان را بر اقرار بر حق مجتمع می‌سازد و هیچ اختلافی بین آنها به وجود نمی‌آید و به اتّفاق، او را تصدیق می‌کنند. احتمال دوم این است که او عقل هریک از آنها را جمع می‌کند و جمع آن به این است که همهٔ قوای نفسانی، تابع عقل می‌شوند و تفرّق قوای نفسانی، موجب تفرّق عقل نمی‌شود. این‌چنین گفته‌اند؛ امّا قول اوّل ظاهرتر است.11

شهید سیّد محمّد صدر (متوفّای 1419ه‍ .ق.) پس از اشاره به دیدگاه علّامه مجلسی در این زمینه، در نقد آن می‌نویسد:

ولی به نظر ما این جمله کنایه از تربیت امّت اسلامی توسّط امام قائم؟عج؟ است و تعبیر از سرها (رئوس) به آن دلیل است که مردم سر را مرکز خرد و اندیشه می‌دانند و دست بر سر نهادن، کنایه از اقناع و تربیت است و فرقی نمی‌کند که خداوند مربّی باشد یا مهدی؟عج؟؛ زیرا قانون مهدوی همان قانون خداوند و تربیت او غایت تربیت پروردگار بلندمرتبه است. بدین ترتیب، نتیجهٔ طبیعی و مطلوب تربیت که عبارت از گرد آمدن عقل‌ها و تکامل اندیشه‌هاست، به بار می‌نشیند.

منظور از گرد آمدن عقل‌ها توافق بر عقیدهٔ واحد و برنامهٔ قانونی واحد است؛ آن‌طور که به سختی می‌توان تصوّر کرد بین دو نفر که در تفکّر کلّی دولت جهانی مهدوی ذوب شده‌اند، اختلافی درگیرد. به ویژه زمانی که امّت و بشریت به درجه‌ای از کمال برسند که افکار عمومی آنها معصوم گردد و همنوایی و اتّفاق در کارها بسیار آسان گردد. مراد از تکامل اندیشه‌ها (یا تکامل احلام) رشدیافتگی هرچه بیشتر انسان‌هاست. این تعبیر به جنبهٔ خیرخواهانهٔ انسان بازمی‌گردد؛ همان جنبه‌ای که نخستین مرحلهٔ آن، عدالت فردی و بالاترین مرحله‌اش، عصمت است که جامعهٔ بشری سرانجام به آن خواهد رسید.12

بنابراین مراد از جمع کردن عقل‌ها و کامل شدن آنها در عصر ظهور، یا متّفق کردن عقل همهٔ انسان‌ها بر پذیرش حجّت حق و تصدیق حقّانیت اوست یا متمرکز کردن قوای عقلی هریک از انسان‌ها در برابر قوای نفسانی و تسلیم کردن نفس در برابر عقل یا به تعبیر شهید صدر، اقناع و تربیت انسان‌ها و توافق آنها بر عقیده و برنامهٔ قانونی واحد.

- سوم اینکه آیا این جمع شدن عقول و به کمال رسیدن آنها، از طریق تصرّف تکوینی و اعجاز انجام می‌شود یا اینکه به شکل طبیعی و از طریق عادی؟ مانند فراهم شدن زمینهٔ آموزش، آگاهی و تربیت برای همه. ظاهر عبارات شارحانی که تاکنون به سخنان آنها اشاره کردیم، قول اوّل را تأیید می‌کند؛ امّا برخی نویسندگان معاصر بر این عقیده‌اند که قول دوم صحیح‌تر است.

شهید سیّد محمّد صدر در این زمینه نیز می‌نویسد:

دست نهادن بر سر بندگان خدا، نه به معنی حقیقی آن است و نه به معنی لطف و رحمت است و نه به معنی تسلّط مالکانه؛ زیرا هریک از اینها به تنهایی موجب رشد افکار و گرد آمدن خردها نمی‌شود؛ بلکه به معنی تربیت و اعتلای اندیشه‌ها و افکار و عواطف انسان‌هاست.13

امّا به نظر می‌رسد تفسیری که شارحان حدیث از این روایت ارائه داده‌اند، با ظاهر آن تناسب بیشتری داشته باشد. در هر حال، این روایت، به صراحت دلالت بر کمال عقل انسان در عصر ظهور و غلبهٔ آن بر قوای نفسانی و هوی و هوس او دارد که این موضوع به طور طبیعی موجب رشد و شکوفایی اخلاقی انسان‌ها می‌شود.

رشد و کمال دانش و معرفت بشر

یکی دیگر از عواملی که در رشد و شکوفایی اخلاق در عصر ظهور مؤثّر است، رشد و کمال دانش و معرفت بشر و گشوده شدن دروازه‌های نوینی از نور و حکمت به سوی اوست؛ امّا پیش از بررسی این موضوع باید دید که مراد از علم و دانش در آموزه‌های اسلامی چیست.

بررسی دقیق موارد کاربرد واژهٔ دانش و معرفت در متون اسلامی نشان می‌دهد که دانش در اسلام به طور کلّی در دو مفهوم به کار رفته است: یکی را حقیقت و اصل دانش می‌نامیم و دیگری را ظاهر و فرع آن. از نظر اسلام، دانش، حقیقت و جوهری دارد و ظاهر و پوسته‌ای. انواع دانش‌های رسمی، اعمّ از اسلامی و غیر اسلامی، پوستهٔ دانش محسوب می‌شوند و حقیقت دانش و معرفت، چیز دیگری است. حقیقت دانش، نوری است که در پرتو آن، انسان، جهان را آن‌گونه که هست، می‌بیند و جایگاه خود را در هستی می‌یابد. نور دانش مراتبی دارد که بالاترین آن، نه تنها انسان را با راه تکامل خود آشنا می‌کند، بلکه او را در این مسیر حرکت می‌دهد و به مقصد اعلای انسانیت می‌رساند.14

قرآن کریم با صراحت از این نور سخن می‌گوید:

«آیا کسی که مُرده‌دل بود و زنده‌اش کردیم و برای او نوری پدید آوردیم تا در پرتو آن در میان مردم برود، چون کسی است که گویی گرفتار در تاریکی‌هاست و از آن بیرون‌آمدنی نیست؟»15

و در جایی دیگر می‌فرماید:

«آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند، یکسانند؟»16

آیات و احادیثی که نورانیت انسان را مقدّمهٔ حرکت صحیح او در جامعه و به سوی کمال مطلق می‌دانند یا دانش را به نور تفسیر می‌کنند یا دانش را ملازم با ایمان به خدا و رسالت انبیای الهی و همراه با صفات پسندیده و اعمال شایسته می‌دانند، در واقع، جوهر و حقیقت دانش را توضیح می‌دهند.17

از امام صادق؟عج؟ در این‌باره چنین نقل شده است:

«دانش به فراوانی آموختن نیست؛ بلکه نوری است که [خدای تعالی] در دل آنکه خدا هدایتش را بخواهد، می‌تابد [قرار می‌دهد]. پس هرگاه در پی دانش بودی، ابتدا جوهرهٔ بندگی را در جانت بجوی و با به کار بستن دانش، آن را به دست آور و فهم را از خدا بطلب تا به تو بفهمانَد.»18

دانش و معرفت به معنای یادشده که از آن به عنوان عقل عملی نیز یاد می‌شود،19 نقش مهمّی در رشد و اعتلای انسان و رسیدن او به مقام عبودیت و بندگی پروردگار دارد و از این‌رو می‌توان گفت که رشد و کمال دانش و معرفت بشر در عصر ظهور که در بسیاری از روایات از آن سخن گفته شده است، نقش زیادی در رشد و شکوفایی اخلاقی انسان در این دوران دارد.

برخی از روایاتی که در آنها از رشد و کمال دانش و معرفت بشر در عصر ظهور سخن به میان آمده، به این شرح است:

امام علی؟عج؟ در وصیت خود به کمیل بن زیاد در این زمینه چنین می‌فرماید:

«هیچ علمی نیست؛ جز آنکه من، آن را می‌گشایم و هیچ رازی نیست؛ جز اینکه قائم، آن را به نهایتش می‌رساند.»20

از امام صادق؟عج؟ نیز دراین‌باره چنین نقل شده است:

«زمین را به عدالت بشارت می‌دهد... و نور علم را در دل‌های مؤمنان می‌افکند و دیگر، مؤمن نیازمند علم برادرش نخواهد بود.»21

آن حضرت در روایت دیگری در این زمینه می‌فرمایند:

«علم، بیست و هفت حرف است و همهٔ آنچه پیامبران آورده‌اند، دو حرف است و مردم تاکنون جز دو حرف را نشناخته‌اند. چون قائم قیام کند، بیست و پنج حرف دیگر را بیرون می‌آورد و میان مردم منتشر و دو حرف [قبلی] را هم به آنها ضمیمه می‌کند تا همهٔ بیست و هفت حرف را منتشر سازد.»22

امیر بیان، علی؟عج؟ در سخنان زیبایی، مراتب فضل و کمال علمی یاران موعود آخرالزّمان را چنین توصیف می‌فرمایند:

«... پس گروهی در کشاکش آن فتنه‌ها بینش خویش را چنان پرداخت دهند که آهنگر تیغهٔ شمشیر را. دیدگانشان به نور قرآن روشنی یابد و تفسیر قرآن، گوش‌هایشان را نوازش دهد و هر شامگاه و بامداد، جام حکمت بیاشامند.»23

حاصل روایات یادشده این است که در عصر ظهور امام عصر؟عج؟ دانش و معرفت بشر که از آن با تعبیر نور و حکمت نیز یاد شده است، دو ویژگی مهم خواهد داشت: نخست اینکه این دانش و معرفت بسیار گسترش می‌یابد و دوم اینکه این دانش و معرفت، از نوع دانش‌های اکتسابی که نیاز به معلم و آموختن داشته باشد، نیست؛ بلکه دانشی است اعطایی که هیچ محدویتی در آن وجود ندارد. ثمرهٔ این دانش، دور شدن انسان‌ها از طریق معصیت و حرکت در مسیر عبودیت است.

از بین رفتن شیطان

یکی از مهم‌ترین موانع رشد و کمال اخلاقی انسان‌ها، وجود دشمنی است که سوگند یاد کرده همهٔ انسان‌ها را گمراه سازد:

«[شیطان] گفت: پس به عزّت تو سوگند! که همگی را جدّاً از راه به درمی‌برم؛ مگر آن بندگان پاک‌دل تو را.»24

و چنان از همه‌سو به انسان‌ها هجوم برد که جز اندکی از آنها، شکرگزار خدای خود نباشند:

«[شیطان] گفت: «پس به سبب آنکه مرا به بیراهه افکندی، من هم برای [فریفتن] آنان حتماً بر سر راه راست تو خواهم نشست. آنگاه از پیش رو و از پشت سرشان و از طرف راست و از طرف چپشان، بر آنها می‌تازم و بیشترشان را شکرگزار نخواهی یافت.»25

امّا به برکت ظهور امام عصر؟عج؟، این مانع بزرگ از پیش روی انسان‌ها برداشته شده و آنها می‌توانند به راحتی در مسیر عبودیت و بندگی پروردگار خویش گام بردارند.

خداوند متعال در قرآن کریم از مهلت دادن به شیطان تا روز و وقت معلوم سخن گفته و می‌فرماید:

«[شیطان] گفت: پروردگارا! پس مرا تا روزی که برانگیخته خواهند شد، مهلت ده. فرمود: «تو از مهلت‌یافتگانی تا روز [و] وقت معلوم.»26

شایان ذکر است در میان مفسّران در زمینهٔ مراد از روز و وقت معلوم، اختلاف نظر وجود دارد. برخی معتقدند مراد از این روز، آخرین روز تکلیف یا روز دمیده شدن نفخهٔ اولی است و برخی معتقدند مراد از این روز، روز قیامت است؛27 امّا بر اساس برخی از روایات که در تفسیر این آیات وارد شده، مراد از این روز، زمان ظهور امام مهدی؟عج؟ است که در این زمان، شیطان به دست آن حضرت نابود شده و یکی از

مهم‌ترین موانع رشد و کمال اخلاقی انسان‌ها از بین می‌رود. در یکی از این روایات در این زمینه چنین آمده است:

به نقل از وهب بن جمیع (وابستهٔ اسحاق بن عمّار) از امام صادق؟عج؟ درباره سخن ابلیس: «پروردگار من! مرا تا روزی که برانگیخته می‌شوند، مهلت بده. فرمود: «تو از مهلت‌داده‌شدگانی [امّا نه تا قیامت؛ بلکه] تا روزِ زمانِ معلوم.»28 پرسیدم و گفتم: فدایت شوم! آن، چه روزی است؟ فرمودند:

«ای وهب! آیا می‌پنداری که آن، روزی است که خدا مردم را محشور می‌کند؟! خداوند، او را تا روزی که قائم ما مبعوث می‌شود، مهلت داده است و هنگامی‌که خداوند، قائم ما را مبعوث می‌کند، در «مسجد کوفه» است که ابلیس می‌آید و دوزانو پیش روی وی می‌نشیند - و وای بر او از این روز! - و قائم؟عج؟ موی جلوی سرش را می‌گیرد و گردنش را می‌زند و آن روز، همان وقتِ زمان معلوم است.»29

علّامه طباطبایی نیز در تفسیر آیهٔ یادشده می‌فرماید:

با در نظر گرفتن سیاق دو آیهٔ مورد بحث بسیار روشن به نظر می‌رسد که یوم وقت معلوم، غیر از «یوم یبعثون» است و معلوم می‌شود خدای تعالی دریغ ورزیده از اینکه او را تا قیامت مهلت دهد و تا روز دیگری مهلت داده که قبل از روز قیامت است.30

با توجّه به آیات و روایات یادشده و سخنان مفسّران می‌توان گفت که در عصر ظهور، یکی از موانع مهمّ رشد و کمال انسان، یعنی شیطان از بین می‌رود و با از بین رفتن این مانع، او می‌تواند به مراتب بالای رشد و کمال اخلاقی و معنوی که پیش از آن امکان دست‌یابی به آن را نداشته است، نائل شود.

با بررسی عوامل تحوّل فرهنگی و دگرگونی اخلاقی در عصر ظهور به روشنی درمی‌یابیم که در این عصر، افزون بر فراهم شدن مقتضی برای رشد و شکوفایی اخلاقی انسان، مهم‌ترین مانع تحقّق این مهم نیز از بین می‌رود و همهٔ شرایط لازم برای کمال و سعادت نوع بشر و دست‌یافتن او به حیات طیّبه مهیّا می‌گردد؛ امّا به نظر می‌رسد همهٔ عوامل و زمینه‌های یادشده، نقش واسطه‌ای دارند و عامل اصلی تحقّق حیات طیّبه در عصر ظهور، وجود مقدّس امام عصر؟عج؟ است و بدون ایشان، این زندگی پاکیزه و پیراسته برای بشر محقّق نمی‌شود. به بیان دیگر، همهٔ این عوامل و زمینه‌ها موجب تسلیم و انقیاد بشر در برابر حجّت خدا شده و این موضوع موجب می‌شود که انسان‌ها به نسبت تسلیمشان در برابر ولیّ معصوم خدا، از حیات طیّبه برخوردار شوند. این همان حقیقتی است که در قرآن کریم به آن اشاره شده است؛ آنجا که می‌فرماید:

«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! چون خدا و پیامبر، شما را به چیزی فراخواندند که به شما حیات می‌بخشد، آنان را اجابت کنید.»31

در ادامه در این زمینه بیشتر سخن خواهیم گفت.

نقش محوری امام عصر؟عج؟ در تحوّلات عصر ظهور

یکی از باورهای مهمّ امامیه دربارهٔ معصومان، داشتن ولایت تکوینی یا ولایت تصرّف است. استاد شهید مرتضی مطّهری دراین‌باره می‌نویسد:

مقصود از ولایت تکوینی این است که انسان در اثر پیمودن صراط عبودیت، به مقام قرب الهی نائل می‌گردد. اثر وصول به مقام قرب در مراحل عالی آن، این است که معنویت انسانی که خود حقیقت و واقعیتی است، در وی متمرکز می‌شود و با داشتن آن معنویت، قافله‌سالار معنویات و حجّت زمان می‌شود.32

ولایت تکوینی، توان و قدرتی است معنوی که انسان بر اثر عمل به احکام الهی، بدان دست می‌یابد. در عالی‌ترین مراتب ولایت تکوینی، انسان به بالاترین مراتب امامت می‌رسد که همان جایگاه انسان کامل است.

امام در موقعیت ولایت تکوینی، خورشیدی است فروزنده‌تر از خورشید محسوس که در باطن نامحسوس جهان، نورافشانی می‌کند و به ملکوت آسمان‌ها و زمین و ضمیر انسان‌های شایسته، روشنایی می‌بخشد و مؤمنان راستین، به اذن خداوند متعال در پرتو نور امام، به مقصد اعلای انسانیت می‌رسند.33

در یک کلام می‌توان گفت، ولایت تکوینی، یعنی قدرتی که خداوند به انسانِ کامل، واگذار کرده است تا او با اذن پروردگار، در نظام آفرینش، تصرّف کند.34

از مجموع روایات مرتبط با موضوع ظهور امام عصر؟عج؟ چنین برمی‌آید که وجود مقدّس آن حضرت، محور همهٔ تحوّلات مادّی و معنوی این دوران، از جمله رشد و شکوفایی اخلاقی انسان‌هاست و همهٔ این تحوّلات، به برکت ظهور تامّ و تمام آن امام همام در جهان و با تصرّف ولایی ایشان رخ می‌دهد. برخی از روایاتی که در آنها به نقش محوری ولیّ خدا در تحوّلات فکری، فرهنگی و اخلاقی عصر ظهور اشاره شده، به این شرح است:

در روایتی که از رسول گرامی اسلام(ص) نقل شده در این زمینه چنین آمده است:

«در آخرالزّمان، مردی از فرزندان من خروج می‌کند... هنگامی که پرچمش را به اهتزاز درآورد، از شرق تا غرب برای آن روشن می‌شود و دستش را بر سر بندگان خدا می‌نهد و مؤمنی نمی‌ماند؛ جز آنکه دلش محکم‌تر از پاره‌های آهن می‌شود و خداوند متعال، نیروی چهل مرد را به او می‌دهد.»35

از امام سجّاد(ع) نیز در این زمینه چنین نقل شده است:

«هنگامی که قائم ما قیام کند، خداوند عزّ و جلّ کاستی و بیماری را از شیعیان ما می‌برد و دل‌هایشان را مانند پاره‌های آهن می‌کند و نیروی هر یک را برابر نیروی چهل مرد قرار می‌دهد و حاکمان و قلّه‌های برافراشته زمین می‌شوند.»36

در روایتی که پیش از این از امام محمّدباقر(ع) نقل کردیم نیز به صراحت به نقش حضرت مهدی؟عج؟ در رشد عقلانی و ارتقای درک انسان‌ها اشاره شده بود:

«هنگامی که قائم ما قیام کند، خداوند دستش [دست او] را بر سر بندگان می‌نهد و عقل‌های ایشان را با آن، جمع می‌کند و خِرَدهایشان [خُلق‌هایشان] با او کامل می‌شود.»37

چنان‌که پیش از این نیز گفته شد، در این روایت دربارهٔ اینکه مرجع ضمیر در عبارت «یده» کیست، اختلاف نظر وجود دارد. برخی آن را به الله و برخی آن را به قائم؟عج؟ برگردانده‌اند؛ امّا با توجّه به اینکه در برخی از نقل‌های این روایت کلمهٔ الله نیامده است، شایان بتوان گفت که احتمال برگشت ضمیر در «یده» به قائم؟عج؟ بیشتر است؛ حتّی اگر این سخن را هم نپذیریم، خللی در استدلال به این روایت شریف برای اثبات نقش محوری امام مهدی؟عج؟ در رشد عقلانی و ارتقای درک انسان‌ها در عصر ظهور وارد نمی‌شود؛ زیرا این روایت، ظرف زمانی این تحوّل بزرگ را

عصر ظهور آن حضرت بیان کرده و همین موضوع برای اثبات این مطلب که اگر ظهور ایشان نبود، این رویداد بزرگ هم رخ نمی‌داد، کافی است.

در روایت دیگری که از امام محمّدباقر(ع) نقل شده است، آن حضرت پس از اشاره به آیهٔ شریفه:

«بدانید که خدا زمین را پس از مرگش زنده می‌گرداند. به راستی آیات [خود] را برای شما روشن گردانیده‌ایم. باشد که بیندیشید.»38

می‌فرمایند:

«منظور از مردن زمین، کفر ورزیدن اهل آن است و کافر مرده است. پس خداوند، آن را به [ظهور حضرت] قائم(ع) زنده خواهد کرد. پس او در زمین عدالت می‌ورزد، زمین را زنده می‌سازد و اهل آن را پس از مرگشان زنده می‌کند.»39

بر این اساس می‌توان گفت تحقّق حیات پاکیزه و معنوی در عصر ظهور، چیزی جز اثر تجلّی ولایت ولی اللّه بر زمین نیست و همهٔ آنچه در این عصر محقّق می‌شود، تنها از برکت وجود ایشان است که چون آبی زلال، سرزمین‌های تفتیدهٔ جان آدمیان را روح و حیات تازه‌ای می‌بخشد.

شاهد بر این ادّعا، روایاتی است که در آنها وجود مقدّس امام عصر؟عج؟ به آب تشبیه شده است.40 با توجّه به این روایات، می‌توان گفت همچنان که خداوند، آب را مایهٔ حیات مادّی انسان ها قرار داده است و تنها به وسیلهٔ نزول باران رحمت الهی، زمین مرده و گیاهان خشکیده، روح و حیات تازه‌ای می‌یابند، امام مهدی؟عج؟ را نیز مایهٔ حیات معنوی آنها قرار داده و تنها به برکت وجود آن حضرت است که آدمیان می‌توانند از زندگی پاکیزهٔ معنوی بهره‌مند شوند. البتّه شرط رسیدن به این حیات طیّبه - چنان‌که پیش از این نیز گفتیم - تسلیم محض بودن در برابر حجّت خداست.

با توجّه به این حقیقت بود که انسان‌ها مأمور شدند پس از رحلت نبیّ خاتم(ص)، با وصیّ او تجدید عهد کنند و دست در دست او بگذارند تا به فرمودهٔ حضرت زهرا؟عها؟، آنها را به راحتی و ملایمت به راه هدایت و رستگاری رهنمون شود؛ امّا افسوس که چنین نشد:

«به خدا سوگند! اگر پای در میان می‌نهادند و علی را بر کاری که پیامبر به عهدهٔ او نهاد، تنها نمی‌گذاردند، آسان آسان، ایشان را به راه راست می‌برد و حقّ هریک را بدو می‌سپرد؛ چنان‌که کسی زیانی نبیند و هر کس میوهٔ آنچه کِشته است، بچیند. تشنگان عدالت از چشمهٔ معدلت او سیر و زبونان در پناه صولت او دلیر می‌گشتند. اگر چنین می‌کردند، درهای رحمت را از زمین و آسمان به روی آنان می‌گشود. با این حال، چنان نکردند و به زودی، خدا به کیفر آنچه کردند، آنان را عذاب خواهد فرمود.»41

جمع‌بندی

در این مقاله با بهره‌گیری از منابع روایی و کتب شرح حدیث، به واکاوی موضوع تحوّل و دگرگونی اخلاقی ژرف و فراگیر انسان‌ها در عصر ظهور و نقش محوری امام عصر؟عج؟ در تحقّق این پدیده پرداختیم و گفتیم که با توجّه به روایات، مهم‌ترین مظاهر این تحوّل ژرف و فراگیر عبارتند از: کمال ایمان، پر شدن قلوب از عبادت، گسترش صلاح و رستگاری، آشکار شدن دین و از بین رفتن همهٔ مظاهر بدعت و باطل و از بین رفتن همهٔ مصادیق ستم و تجاوز که همهٔ اینها، نمودهای مختلف تحقّق حیات طیّبه است که در قرآن کریم، وعدهٔ آن به مؤمنان صالح داده شده است و انسان‌ها به نسبت تسلیم و انقیادشان در برابر حجّت، از آن بهره‌مند می‌شوند.

دربارهٔ عوامل و زمینه‌های تحوّل اخلاقی ژرف و فراگیر انسان‌ها در عصر ظهور نیز گفتیم که از روایات استفاده می‌شود که عوامل و زمینه‌هایی، مانند رشد و کمال عقلی انسان، رشد و کمال دانش و معرفت بشر و از بین رفتن شیطان، نقش مهمّی در این تحوّل انسان و تحقّق حیات طیّبه دارند؛ امّا به نظر می‌رسد که همهٔ عوامل و زمینه‌های یادشده نقش واسطه‌ای دارند و عامل اصلی تحقّق حیات طیّبه در عصر ظهور، وجود مقدّس امام عصر؟عج؟ و ظهور تامّ و تمام آن حضرت در جامعه است و بدون ایشان، این رشد و شکوفایی اخلاقی و زندگی پاکیزه و پیراسته برای بشر محقّق نمی‌شود. به بیان دیگر، همهٔ این عوامل و زمینه‌ها موجب تسلیم و انقیاد بشر در برابر حجّت خدا شده و این موضوع موجب می‌شود که انسان‌ها به نسبت تسلیمشان در برابر ولیّ معصوم خدا، از حیات طیّبه برخوردار شوند.