حلیمه سعدیه

مادران رضاعی پیامبر(ص) | بخش دوم

رمضان محمّدی

حلمیه دختر عبدالله بن حارث از قبیلهٔ «سعد بن هوازن» و جزو مادران رضاعی رسول خدا(ص) بود. دلیل شیر دادن حلیمه به رسول خدا(ص) این است که بر پایهٔ گزارش‌های تاریخی، عادت و رسوم بزرگان و اشراف عرب پیش از اسلام چنان بود که فرزندان خود را از شیرخوارگی به بیابان‌های اطراف «مکّه» می‌فرستادند تا از نظر جسمی سالم بمانند، در هوای آزاد رشد کنند، در گفتار فصیح شوند و از قریحه‌ای سالم بهره‌مند گردند. رسول خدا(ص) نیز از این سنّت نیکو بهره‌مند شد.1

عبدالمطّلب که در پی دایه‌ای بود تا آن حضرت را شیر دهد، حلیمه دختر ذویب را یافت2 که همراه شوهرش به مکّه آمده بودند تا نوزادی را برای شیر دادن نزد خود ببرد.3

بنا بر قولی عبدالمطّلب اعلام کرد که فرزندش دایه می‌خواهد. در پی این درخواست، زنان شیرده زیادی آمدند؛ ولی حضرت سینهٔ هیچ کدام را نگرفت. وقتی این خبر منتشر شد، حلیمه سعدیه آمد و اعلام کرد که او نیز شیر دارد. حلیمه سینه‌اش را جلو آورد؛ ولی حضرت نگرفت؛ امّا به سینهٔ دیگرش متمایل شد که شیر نداشت یا کم شیر داشت. یک‌باره سینه پر از شیر شد. به عبدالمطّلب خبر دادند. پرسید: نامش چیست؟ گفتند: حلیمه. پرسید: از کدام قبیله است؟ گفتند: سعدیه. عبدالمطّلب گفت: دو خصلت نیکو و پسندیده، یکی حلم و بردباری (حلیمه) و دیگری سعادت (سعدیه).

و بدین‌سان دایگی حلیمه را به فال نیک گرفت و فرزندش را به او سپرد.4

عبدالمطّلب حلیمه را فرا خواند و به او گفت: من جدّ این کودک و جای پدر او هستم؛5 اگر خواستی او را شیر دهی، به تو می‌سپارمش و مزد تو را نیز عهده‌دار می‌شوم.6

حلیمه حضرت محمّد(ص) را نزد قبیلهٔ خود برد.7 هنگامی که آمنه؟عها؟ حضرت محمّد(ص) را تحویل حلیمه می‌داد، ضمن برشمردن حوادث خارق العادّهٔ هنگام ولادت رسول خدا(ص) فرمود: به من گفته شد بعد از سه شبانه روز فرزندت در خانه ابوذؤيب شیر خواهد خورد. حلیمه گفت: کنیهٔ شوی من ابوذؤيب است. و آمنه از این خبر بسیار مسرور شد.8

ابن شاذان قمی گوید:

بسیاری از زنان بنی‌هاشم خواستند محمّد(ص) را شیر دهند؛ ولی محمّد(ص) سینهٔ هیچیک از آنان را نگرفت؛ مانند حضرت موسی(ع) که خداوند دربارهٔ او فرمود:

«وَ حَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِع... ؛9

و ما پیش از آن، شیر هر دایه‌ای را بر او حرام کردیم.»10

چنان‌که در منابع آمده است، عبدالمطّلب از پدر حلیمه خواست دخترش محمّد(ص) را شیر دهد. پدر حلیمه گفت: کدام دخترم؟ عبدالمطّلب گفت: هر کدام عاقل‌تر. و حضرت را در مورد خود و اموالشان مشاهده کردند.11

سرانجام حسادت برخی از خاندان به وجود رسول خدا(ص) در نزد بنی‌سعد، موجب شد تا رسول خدا(ص) نزد خانواده‌اش برگردد؛ در حالی که حلیمه به هیچ وجه نمی‌خواست او را از خود جدا کند. شوهر حلیمه به وی گفت:

به خدا سوگند! حسادت خاندان فلان و فلان برای بهره‌مندی‌مان از برکات بزرگ خداوند متعال به واسطهٔ وجود محمّد است.12

حلیمه پس از دو سال، رسول خدا(ص) را به خانواده‌اش بازگرداند.13 عبدالمطّلب به سبب وبای شایع شده، دوباره حضرت را به حلیمه بازگرداند. حلیمه نیز به دلیل برکاتی که از وی دیده بود، با کمال میل پذیرفت. حلیمه دربارهٔ بازگشت رسول خدا(ص) می‌گوید:

بعد از تمام شدن دو سال، با کودک آمنه نزد او آمدیم و چون خیر و برکت زیادی از او دیده بودیم، به آمنه گفتیم و اصرار کردیم یک سال دیگر نزد ما بماند تا از وبای مکّه در امان باشد.14

زیاد شدن شیر در سینهٔ حلیمه سعدیه، سرعت و قوّت گرفتن مرکب ضعیف او، برخورداری از نعمت باران و سرسبز شدن صحرای بنی‌سعد و نیز زیاد شدن شیر گوسفندان و شترها، از برکات وجود رسول خدا(ص) در صحرای بنی‌سعد شمرده شده است.15

رسول خدا تقریباً چهار سال در خانهٔ حلیمهٔ سعدیه و دور از خویشان خود زندگی کرد. سال ششم بعد از عام الفیل، حلیمه او را نزد آمنه؟عها؟ آورد.16 حلیمه در وصف رسول خدا(ص) چنین می‌گوید:

محمّد به کودکانی که بازی می‌کردند، نگاه می‌کرد؛ امّا با آنان بازی نمی‌کرد.17 هرگز از او کارهایی که از دیگر کودکان سر می‌زد، ندیدم. او بسیار تمیز بود. عریان بودن بدنش را دوست نداشت. هنگامی که زبان به سخن می‌گشود، سخنان نیکو می‌گفت. صدقه نمی‌خورد. اگر با حیوانی بدرفتاری می‌شد، با دست کشیدن حیوان را آرام می‌کرد.18

حلیمه پیش از رسول خدا(ص)، حمزة بن عبدالمطّلب، ابوسلمه مخزومی (همسر امّ سلمه) و ابوسفيان بن حارث بن عبدالمطّلب را شیر داده بود؛19 البتّه گفته‌اند نخستین زنی که چند روزی رسول خدا(ص) را شیر داد، ثُویبه کنیز ابولهب بود؛20 امّا برخی از محقّقان با استناد به اختلافاتی که در نقل‌های تاریخی وجود دارد، در شیر دادن ثویبه تردید کرده‌اند.21

سَلما خواهر حلیمه و خالهٔ رضاعی حضرت و عبدالله بن حارث، انيسة بنت حارث و شيما فرزندان حلیمه، برادر و خواهران رضاعی حضرت بودند.22

رسول خدا(ص) عدّه‌ای از اسرای بنوجُشم را که تیره‌ای از سعد بن بکر بن هوازن23 و در غزوهٔ حنين اسیر شده بودند، به خاطر حلیمه، مادر رضاعی خود بخشید.24 در این غزوه، شیما خواهر رضاعی پیامبر(ص) نیز اسیر گشت و با مهربانی از سوی ایشان پذیرایی و بخشیده شد.

پی‌نوشت‌ها