عصر حیرت، عصر آوار بلا و ابتلاء

اسماعیل شفیعی سروستانی

از دعای «الهي عَظُمَ البَلاءُ» به عنوان «دعای فرج»، به امید تعجیل در فرج حضرت مولا صاحب الزّمان؟عج؟ یاد می‌شود؛ صادر شده از سوی آن حضرت برای محبوسی که آرزوی رهایی و خلاصی از حبس داشت و اجابت هم شد. اولیایی چند، قرائت این دعا را در خلوت و عبادات توصیه کرده‌اند؛ به امید ماندن در حلقهٔ یاران و منتظرانش و به امید گشایش در پیچیدگی‌های مادّی و معنوی عارض شده بر جسم و جان. جناب شیخ طبرسی، در کتاب «کنوز النجاح»، حرّ عاملی در «وسائل الشیعة» و سیّد بن طاووس در «جمال الاسبوع» آن را نقل کرده و جزو تعقیبات نماز حضرت صاحب الزّمان؟عج؟ و جزو اعمال «سرداب غیبت» اعلام فرموده‌اند.

«إلهي عَظُمَ البلاءُ... ؛

خداوندگارا! بلای بزرگ بر ما عارض شده. آنچه نهان و پوشیده بود، آشکار گشت و از پرده بیرون افتاد. امیدهایمان بریده و زمین تنگ گشته. آسمان دیگر خیرات و نعمات نمی‌بارند؛ در حالی که تویی تنها پشتیبان و ما گله و شکایت از این‌همه گرفتگی و سختی بر تو عرضه می‌داریم و در مضایق و گشایش‌ها، به تو اعتماد داریم...»

با درک آنچه حضرات معصومان؟عهم؟ از آن با عنوان عصر حیرت، عصر سرگردانی در «وادی تیه» یاد کرده‌اند همهٔ معانی و مفاهیم مستتر در این دعا بر ما معلوم می‌شود.

فرود بلا یا از ارض و سماء، آوار یأس و نومیدی و منع و دریغ آسمان و زمین از برکات، نتیجهٔ محتوم عصر حیرت است که بارز می‌گردد. اولیای عالی‌مقام، از ورای همهٔ ازمنه و امکنه، وضعی را که از چشم پدران ما، و آبای ما پوشیده بود، مشاهده می‌کردند و اینک ما به تمامی آن‌همه را به تجربه نشسته‌ایم.

پیش از این، در هزاره‌هایی قبل از آنکه نوبت بودن و زیستن بر عرصهٔ تاریخ و خاک به ما برسد اقوامی، این عصر را تجربه کرده بودند، سرگردانی در وادی حیرت و تیه ندانم به کجایی را.

اهل لغت تیه را سرگردانی و بیایان بی آب و علف معنی کرده‌اند که آدمی در آن سرگردان می‌شود و اشاره‌ای در خود دارد دربارهٔ بنی‌اسرائیل؛ هم آنان که پس از سال‌ها اسارت در سرزمین «مصر»، با استغاثه و التجاء، شاهد نجات‌بخش الهی، موسی(ع) شدند؛ در شبانگاهی خوفناک از چنگال فرعون و جنودش رهایی یافته و پس از گذار از دریا، بر دروازه‌های شهر موعود، سرزمین شیر و عسل، «بیت المقدّس» فرود آمدند؛ امّا فرمان آسمان صادر شده برای ورود به سرزمین آمال و آرزوها و بیرون راندن قوم سرکش عمالقه1 را گردن ننهادند.

به آنها اعلام شده بود:

«ای قوم! به سرزمین مقدّسی که خداوند برایتان مقدّر فرموده، در آیید و [به عصیان و نافرمانی حق] باز نگردید که زیان‌کار می‌شوید.»2

زیان و خسارت، در همهٔ ابعاد وجوه، نتیجهٔ طبیعی و سنّت آسمانی بود، اگرچه بنی‌اسرائیل دربارهٔ آن و هشدارهای داده شده، غفلت می‌ورزیدند.

از این‌رو در پاسخ به حکم پیامبر خدا گفتند:

«ای موسی! مسلّماً در آنجا مردمی زورگو و ستمگر قرار دارند و ما هرگز وارد آنجا نمی‌شویم. تا آنان از آنجا بیرون نروند، ما وارد نمی‌شویم. پس اگر از آنجا بیرون روند، ما بدان سرزمین وارد می‌شویم.»3

از روی انانیت، به جای اجابت فرمان، برای حجّت حق شرط گذاردند و دست آخر هم حکم صادر کرده و گفتند:

«ای موسی! مادام که آنان در آنجا هستند، ما هرگز وارد نمی‌شویم. آن حضرت روی به خداوندگار کرد و فرمود:

[موسی] گفت پروردگارا من جز اختیار شخص خود و برادرم را ندارم پس میان ما و میان این قوم نافرمان جدایی بینداز.»4

حکم آسمانی برای این ادبار و نافرمانی صادر شد: سرگردانی چهل ساله در بیابان.

«... فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَیْهِمْ أَرْبَعینَ سَنَةً یَتیهُونَ فِي الْأَرْضِ...»5

ورود به آن سرزمین به مدّت چهل سال بر آنها حرام اعلام شد. در عین حیرانی و سرگردانی، آن حضرت را هم دلداری دادند؛ مبادا دربارهٔ آن گروه فاسق متأسّف و اندوهگین باشد.

مغلول الید شدن حجّت خدا، ایشان را از اعمال ولایت باز داشت؛ امری که می‌توانست قومی را بر سرزمین فراخ و آکنده از همهٔ نعمت‌های ارضی و سماوی وارد و متنعّم سازد و از همهٔ رنج و تعب برهاند، در مقابل، در ازای نافرمانی، سرگردانی و رنج چهل ساله را در عین فقر وفاقه را روزی مقدّرشان ساخت.

به مصداق این بیت که جناب مولوی فرمود:

خوش‌تر آن باشد که سرّ دلبران

گفته آید در حدیث دیگران6

خداوند متعال در بیان این قصص از سنّتی ثابت پرده برمی‌دارد تا دانسته شود در هر عصر و زمان و در میان هر نسل، سرگردانی و حیرت در تیه، روزی مقدّر خواهد بود، برای هر که و هر قوم که حجّت حق را مغلول الید و خویش را مبسوط الید بخواهد.

به بیان مندرجات «عهد عتیق»، بنی‌اسرائیل نتیجهٔ گستاخی خویش را تجربه کردند. خداوند مارهای آتشین در میان قوم فرستاده تا آنان را گزیدند، جماعتی به دست عمالیق و بومی‌ها کشته شدند، برخی در آتش سوختند، دختران و پسرانشان به اسارت برده شدند و در همین اوضاع و شرایط، جناب هارون(ع) و پس از آن حضرت موسی(ع) از دنیا رفتند.7

جمیع مرتدّان و گوساله‌پرستان مردند تا آنکه فرزندان و باقیماندگان از نسل پیشین، به رهبری حضرت یوشع بن نون (الیسع) به سرزمین مقدّس رفته و آنجا را فتح کردند.

در تحقّق جاری بودن حکم عصر حیرت و سرگردانی تیه در عصری که در آن به سر می‌بریم و در میان نسلی که با آنان می‌زییم، شکّی نیست. به دست خودمان، پایه‌های این عصر را برکشیدیم. از این‌روست که لب به شکوائیه گشوده و اعلام می‌داریم: «إلهي عَظم البَلاء» چه بلایی بزرگتر و خوفناک‌تر از اینکه درهای آسمان بسته و از زیستن در کنار حجّت حیّ خداوند، همو که مصداق بارز و خاصّ «رحمةٌ للعالمین» است، محرومیم؟ و چه رنجی جانکاه‌تر از اینکه آن حضرت در اعمال ولایت و رهنمون ساختن خلق مستضعف، به سرزمین امن و امان قدسی مغلول الید است و جملهٔ آنانی که با دستی گشاده بر خلق روزگار حکم می‌دانند، فرزندخواندگان شیطانند؟

از این‌روست که لب به گلایه گشوده و ناله سر می‌دهیم:

«... و بَرحَ الخَفاء و انقطعَ الرجاءُ و انکشفَ الغطاء و ضاقت الارضُ وَ مُنِعتِ السماء...»

خلق شده برای بلا

اهل لغت «بلا» را آزمون، محنت، گرفتاری و رنج معنی کرده‌اند. پر واضح است که جملهٔ فرزندان آدمی، بلا را کراهت می‌دارند و از آن گریزان هستند. با این‌همه، تجربهٔ بلا، امری ناگزیر و سرشته شده بر حیات جمیع ساکنان عالم امکان است و از آن گریزی نیست. گویی بلا با فرزند آدمی به دنیا می‌آید، با آن زندگی می‌کند و با بلا نیز از دنیا می‌رود؛ همزاد و همراه اوست، آن زمان که در کتاب آسمانی فرمود:

«امّا انسان هنگامی که پروردگارش وی را می‌آزماید و عزیزش می‌دارد و نعمت فراوان به او می‌دهد، می‌گوید پروردگارم مرا گرامی داشته است.»8

پوشیده اعلام می‌دارد، نوشته شده است، مقدّر شده است که انسان مبتلا شود، آزموده و امتحان شود؛ خواه با نعمت باشد و خواه با نقمت و از این‌رو هیچ دیّار البشری، اعمّ از عالم و جاهل و عابد و عاصی، از تجربهٔ آن استثناء نشده است؛ حتّی برگزیده‌ترین خلق عالم و آدم، یعنی اشرف الأنبیاء و رسل، محمّد مصطفی(ص).

ربّ آدمی برای اعمال ربوبیت خویش، برای پروریدن مخلوق خویش، آنان را در معرض ابتلاء و بلا قرار می‌دهد.

دو آیهٔ مبارکهٔ متوالی از سورهٔ «فجر» اعلام داشته نعمت و نقمت و مصادیقشان در زمرهٔ ابتلائات هستند:

«... إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ... وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَه...»9

بازداشته شدن رزق، واجد هزاران نوع نعمت و رزق مادّی و معنوی است؛ متناسب با شأن، نیاز و مطالبات فرزندان آدمی، آن زمان که دربارهٔ آنان دریغ داشته می‌شود، لب به شکایت می‌گشایند که:

«ربّی أهانَن؛ پروردگارم مرا خوار کرده است.» در ادامه می‌فرماید: «کَلّا... ؛ چنین که می‌پندارید، نیست.»

داد و دهش و بستگی و تنگی، هر دو صورتی است از ابتلاء تا در کشاکش بلا، پروردگار مخلوق خویش را بپرورد، بیازماید، قدرش را معلوم سازد و بر جایگاهی که متناسب عمل اوست، جایش دهد. از این‌رو آن را به مثابه نردبانی می‌توان شناخت با هزاران پلّه و رتبه. هر گروهی از آدمیان بر مرتبه‌ای از آن مستقرّند از خاک تا افلاک، از اسفل السّافلین تا عرش الهی و بلا، آنان را در میان آن‌همه مراتب، گاه صعود و ترفیع و گاه فرود و تنزیل می‌دهد. اگر چشم دل باز بود، می‌دیدیم که جملهٔ آدمیان، سوار بر سفینه‌های بلایا، دائماً در حال جابه‌جا شدن بر نردبان کشیده شده از ثراء تا «ثریّا» هستند و سرعت سیر و سفر و مراتب تجربه شده هریک، متناسب با بزرگی و کوچکی، بلایایی است که آن‌همه را تجربه می‌کنند. به زبان ساده:

هر که بامش بیش، برفش بیشتر.

نادانسته، بسیاری به وقت شنیدن آنچه بر حضرات آدم(ع) و مادر همهٔ آدمیان، حوّا در «بهشت برزخی»10 گذشته آرزو می‌کنند که ای کاش دسیسهٔ ابلیس بی‌اثر می‌شد و آدم(ع) و نسل اندر نسل فرزندان و ذرّیه‌اش مبتلای هبوط و رنج زندگی

زمینی نمی‌شدند... این آرزوی دراز بر این فرض است که بهشت تجربه شدهٔ آدم و حوّا؟عهما؟، واجد مرتبه‌ای اعلی از قرب و عزّت و منتها الیه برخورداری‌ها بود. به حقیقت چنین نیست.

واضح می‌نماید اگر بهشت آن دو بهشت موعود بود، پیراسته و مصون از حکم هبوط و خروج و محلّ آمد و شد ابلیس نیز بود؛ لذا ارجی والا بر این بهشت برزخی، برای آدم و ذرّیه‌اش نمی‌توان قائل شد.

مولا امیرالمؤمنین علی(ع) در اوّلین خطبهٔ از «نهج البلاغه»، ضمن شرح ماجرای خلقت آسمان و زمین و آدم(ع) و آنچه بر آن حضرت در اثر دسیسهٔ ابلیس گذشت، راز هبوط را آزمایش، ابتلاء و ازدیاد نسل همراه با وعدهٔ بهشت اعلام فرموده:

«آنگاه خداوند سبحان راه توبه را به رویش گشود و کلمهٔ رحمت را به او تلقین کرد و بازگشت به بهشت را به او وعده داد، سپس او را به این دنیا که محلّ آزمایش و ازدیاد نسل است فرود آورد.»11

در بهشت برزخی، به دلیل نبود ابتلاء و امتحان، مجال ارتقاء و بهانهٔ ارتقاء نیز موجود نبود. در هبوط که خود بلایی عظیم بود، ابواب توبه، التماس و خواهش، احساس فقر و نیاز، طلب تقرّب و بازگشت و حضور در آستان حضرت ربّ العالمین بر آدم(ع) گشوده شد. جز این، در سیر آفاقی و انفسی، در کشاکش عقبه‌های زمینی، علم و عمل توأمان، پهنه‌هایی ناگشوده را بر ساحت وجودی آدمی می‌گشود تا آدمی به مدد آنها خود را تا دیدار ملکوت ارض و سماء بالا کشد. از اینجاست که هبوط، خود رحمت بود، چنان‌که به فرمودهٔ مولا علی امیرالمؤمنین(ع) در اوّلین گام و پس از توبه، کلمهٔ رحمت به حضرت آدم(ع) القاء شد.

پی‌نوشت‌ها