جرس فریاد می‌دارد!

شرحی بر غزلیات حافظ

اشاره

«جمال آفتاب، شرحی بر دیوان حافظ»، برگرفته از جلسات اخلاقی علّامه سیّد محمّدحسین طباطبایی است که به توسّط عارف وارسته مرحوم علی سعادت‌پرور تألیف و تدوین شده است. این اثر مجموعة مفصّلی است در ده جلد که توسط شرکت انتشارات احیاء کتاب به زیور طبع آراسته شده است. از این پس در هر شماره از نشریه، شرح یکی از غزلّیات حضرت حافظ شیرازی در معرض نگاه مخاطبان موعود قرار خواهد گرفت.

اَلا یا اَیُّهَا السّاقی اَدِرْ کَأسَاً و ناوِلْها

که عشق آسان نمود اوّل ولی افتاد مشکل‌ها

به بویِ نافه‌ای کآخر صبا زان طُرّه بُگشاید

ز تابِ جَعدِ مُشکینش چه خون افتاد در دل‌ها

مرا در منزلِ جانان چه اَمنِ عیش، چون هر دَم

جَرَس فریاد می‌دارد که بَربندید مَحمِل‌ها

به مِی سجّاده رنگین کُن گَرَت پیرِ مُغان گوید

که سالِک بی‌خبر نَبْوَد ز راه و رسمِ منزل‌ها

شبِ تاریک و بیمِ موج و گِردابی چنین هایل

کجا دانند حالِ ما سبکبارانِ ساحل‌ها؟

همه کارم ز خودکامی به بدنامی کشید آخر

نهان کِی مانَد آن رازی کَزو سازند مَحفِل‌ها؟

حضوری گر همی‌خواهی از او غایب مشو حافظ

مَتٰی ما تَلْقَ مَنْ تَهْویٰ دَعِ الدُّنْیا و اَهْمِلْها

خواجه در این غزل خبر از مشکلات راه عشق جانان داده و چارهٔ خلاصی از آنها را، دوام ذکر دوست و عنایات پی در پی او دانسته می‌گوید:

اَلا! یا اَیُّهَا السّاقی! أدِرْ کَأسْاً و ناوِلْها 1

که عشق آسان نمود اوّل؛ ولی افتاد مشکل‌ها

ای محبوبی که نه تنها عشّاقت، بلکه تمامی عالم را - دانسته و ندانسته - مست جمال خود نموده‌ای! به عاشقانت عنایت دیگری داشته باش و پی در پی از دیدارت بهره‌مندشان ساز و از طریق مظاهرت - که ظرف تجلّیات تواند - به خود آگاهشان فرما؛ که

«إلهي! عَلِمْتُ بِاخْتِلافِ الاثارِ وَ تَنَقُّلاتِ الاطْوارِ، أنَّ مُرادَكَ مِنّي أنْ تَتَعرَّفَ إلَيَّ فی کُلِّ شَیْءٍ، حَتّی لا أجْهَلَكَ في شَیْءٍ؛2

بارالها! از پی در پی آمدن آثار و مظاهر و دگرگون شدن تحوّلات دانستم که مقصود تو از [خلقت] من این است که خودت را در هر چیز به من بشناسانی تا در هیچ چیز به تو جاهل نباشم.»

و به گفتهٔ خواجه در جایی:

ای بُرده نَردِ حُسن ز خوبان روزگار

قدّت به راستی چو سهی سروِ جویبار

دادیم دل به دست خط و خال و زلف تو

از دست هر سه تا چه کشد این دل فکار3

تا سختی‌های راه، آنان را از پا درنیاورد؛ چرا که عشق تو را در آغاز آسان و سهل می‌پنداشتند و از مشکلات راه بی خبر بودند، ناچار محتاج به نفحات و تجلّیات پی درپی‌ات می‌باشند تا بتوانند سختی‌های منازل را تحمّل نمایند؛ که:

«وَها! أنَا مُتَعَرِّضٌ لِنَفَحاتِ رَوْحِكَ وَعَطْفِكَ، وَمُنْتَجِعٌ غَیْثَ جُودِكَ وَ لُطْفِكَ... إلهي! ما بَدَأْتَ بِهِ مِنْ فَضْلِكَ، فَتَمِّمْهُ؛ وَ ما وَهَبْتَ لی مِنْ کَرَمِكَ، فَلا تَسْلُبْهُ؛4

و هان! اینک من متعرّض و خواهانِ نسیم‌های رحمت و مهر توام و باران بخشش و لُطفت را خواستارم... معبودا! آنچه از فضلت [برای من] آغاز کردی، به اتمام رسان و آنچه از کَرَمت عنایت فرمودی، از من مگیر.»

خلاصه آنکه: خواجه در این بیت در مقام تقاضا و تمنّای دیدار و مشاهدهٔ پی در پی دوست برای خود و سالکین می‌باشد. در جایی می‌گوید:

خیز تا از درِ میخانه گشادی طلبیم

بر دَرِ دوست نشینیم و مرادی طلبیم

زادِ راهِ حرم دوست نداریم، مگر

به گدایی، ز دَرِ میکده، زادی طلبیم5

به بوی نافه‌ای کاخر صبا ز آن طرّه بگشاید

ز تاب جعد مشکینش چه خون افتاد در دل‌ها

ما در انتظار نفحات قدسی و تجلّیات جمالی محبوب و گشوده شدن پرده از جمال کثرات و مظاهر بودیم؛ امّا پیچیدگی آن و جهت جلالی‌اش چه خون‌ها که به دل‌فریفتگان و دلباختگانش ننموده و آنان را اجازه ندادند تا همواره به مشاهدهٔ جمال او نایل شوند. می‌خواهد بگوید:

«إلهي! لا تُغْلِقْ عَلی مُوَحِّدیكَ أبْوابَ رَحْمَتِكَ، وَلا تَحْجُبْ مُشْتاقیكَ عَنِ النَّظَرِ إلَی جَمیلِ رُوْیَتِكَ، إلهي! نَفْسٌ أعْزَزْتَها بِتَوْحیدِكَ، کَیْفَ تُذِلُّها بِمَهانَةِ هِجْرانِكَ؟!»6

نِیْ مِن تنها کِشم تطاولِ زلفت

کیست به دل، داغِ این سیاه ندارد؟!7

به می سجّاده رنگین کن، گرت پیر مغان گوید

که سالک بی خبر نَبْوَد ز راه و رسم منزل‌ها

ای سالِک راه خدا! اگر استاد تو را به مزّین ساختن اعمال عبادی و تمامی کارهایت به اخلاص و توجّه کامل و مراقبهٔ محبوب امر می‌نماید، گفتارش را بکار آر؛ زیرا او خود، این راه را به سلوک پیموده و از پستی و بلندی و رسوم منازلش آگاه بوده و به تمامی اموری که سالک را سریع‌تر به منزلگاه قرب می‌رساند، آشنا می‌باشد؛ که:

«طَوبی لِمَنْ سَلَكَ طَریقَ السَّلامَةِ بِبَصَرِ مَنْ بَصَّرَهُ وَطاعَةِ هادٍ أمْرَهُ؛8

خوشا به حال آن کسی که راه سلامت و رستگاری را با دید و نظر کسی که آگاهش نموده و به پیروی از کسی که وی را در کارهایش راهنمایی کند، بپیماید.»

و نیز:

«لا ضَلالَ مَعَ هُدیً؛9

هیچ گمراهی و ضلالتی با هدایت همراه نیست.»

و به گفتهٔ خواجه در جایی:

چو پیر سالک عشقت، به مِیْ حواله کند

بنوش و منتظرِ رحمت خدا می‌باش

مرید طاعت بیگانگان مشو حافظ!

ولی، معاشرِ رندان آشنا می‌باش10

شبِ تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل

کجا دانند حال ما سبکباران ساحل‌ها؟!

آنان که از خطرات مهلک عالم طبیعت و گرداب دریای عمیق و به فزع‌آورندهٔ آن که:

«إنَّ الدُّنْیا بَحْرٌ، وَقَدْ غَرِقَ فیها جَیْلٌ کَثیرٌ؛11

همانا دنیا دریایی است و مردمان بسیاری در آن غرقه گشته‌اند.»

جسته و به منزلگاه امن و قرب جانان راه یافته‌اند، کجا از حال ما گرفتاران عالم فراق می‌توانند باخبر باشند؟ زیرا ایشان همواره با جانان در عیش و انس به سر می‌برند. به گفتهٔ خواجه در جایی:

یاران، به ناز و نعمت و ما غرقِ محنتیم

یا رب! بساز کار من ای کارساز من!

حافظ ز غصّه سوخت، بگو حالش ای صبا!

با شاه دوست‌پرورِ دشمن‌گدازِ من12

و در جای دیگر می‌گوید:

فراز و شیب بیابان عشق، دام بلاست

کجاست شیردلی؟ کز بلا نپرهیزد

بر آستانهٔ تسلیم سر بنه حافظ!

که گر ستیزه کنی، روزگار بستیزد13

مرا در منزل جانان چه امن و عیش، چون هر دم

جرس فریاد می‌دارد که بربندید محمل‌ها

خواستهٔ من آن است که اگر جمال دوست، دلربایی کند و عنایات او شامل حالم گردد، همیشه در امن و آسایش با او به سر برم؛ ولی افسوس! که دلبستگی‌های عالم بشری و عنصری نمی‌گذارند همواره از مشاهدهٔ محبوب بهره‌مند باشم و ساعتی چند به تماشای او بنشینم. در جایی می‌گوید:

آه از این جور و تظلّم که در این دامگه است!

وای از آن عیش و تنعّم که در آن محفل بود!

در دلم بود که بی دوست نباشم هرگز

چه توان کرد؟ که سعی من و دل باطل بود14

و ممکن است بخواهد بگوید: ارادهٔ من بر آن است که همواره از مشاهدهٔ دوست برخوردار باشم؛ ولی چه می‌توان کرد اگر او نخواسته باشد؛ که:

«إلهي! إنَّ اخْتِلافَ تَدْبیرِكَ وَسُرْعَةَ طَواءِ مَقادیرِكَ مَنَعا عِبادَكَ العارِفینَ بِكَ عَنِ السُّکُونِ إلی عَطآءٍ وَالیأْسِ مِنْكَ في بَلاءٍ؛15

معبودا! به درستی که پی در پی آمدن تدبیرت و سرعت گذشت تقدیراتت، بندگان عارفِ تو را از اینکه به عطایت آرام گیرند و هنگام بلا و گرفتاری از تو نومید شوند، بازمی دارد.»

همه کارم ز خودکامی، به بدنامی کشید آخر

نهان کی ماند آن رازی، کزو سازند محفل‌ها؟

چون مقصود من در امور ظاهری به کام دل رسیدن بود، دچار بدنامی گشتم. اکنون چگونه بدنامی در امر باطنی و عشق ورزی‌ام به محبوب که برای نیل به همین منظور است، نصیبم نگردد و نگویندم که معشوق را برای خود می‌خواهد و دوستانم محفل‌ها بر این امر برپا کرده‌اند که فلانی در راه عاشقی، به کام خویش رسیدن را می‌پیماید.

در واقع می‌خواهد بگوید: من وقتی می‌توانم کام از او گیرم که خود را نبینم. به گفتهٔ خواجه در جایی:

هرکه در پیش بُتان، بر سر جان می‌لرزد

بی تکلّف، تنِ او لایق قربان نشود

ذرّه را تا نبوَد همّتِ عالی حافظ!

طالبِ چشمهٔ خورشیدِ درخشان نشود16

و در جای دیگر می‌گوید:

اهل کام‌آرزو را، سوی رندان راه نیست

رهروی باید جهان سوزی، نه خامی بی‌غمی

آدمی، در عالم خاکی نمی‌آید به دست

عالَمی از نو بباید ساخت، وز نو آدمی17

حضوری گر همی خواهی، از او غایب مشو حافظ!

مَتی ما تَلْقَ مَنْ تَهْوی، دَعِ الدّنیا وأَمْهِلْها 18

ای خواجه! اگر طالب حضور دوست و مشاهدهٔ او می‌باشی، باید مراقب او بوده و لحظه‌ای از یادش غافل نباشی که:

«یا أباذَرٍّ! ... إحْفَظِ اللهَ، یَحْفَظْكَ؛ إحْفَظِ اللهَ، تَجِدْهُ أمامَكَ؛19

ای ابوذر!... [حرمت] خدا را نگاه دار تا تو را نگاه دارد؛ خدا را [درنظر خود] حفظ کن تا او را در پیشاپیش خود بیابی.»

و به گفتهٔ خواجه در جایی:

دل بدان رودِ گرامی چه کنم گر ندهم

مادرِ دهر ندارد پسری بهتر از این

ناصحم گفت: که جز غم چه هنر دارد عشق؟

گفتم: ای خواجهٔ غافل! هنری بهتر از این

گر بگویم: که قدح گیر و لب ساغر بوس

بشنو ای جان! که نگوید دگری بهتر از این20

و چنانچه - ای خواجه یا ای سالک! - عاشق دیدار اویی، باید دنیا و محبّتش را از دل خود بیرون کنی؛ که:

«إذا تَخَلَّی المُوْمِنُ مِنَ الدُّنْیا، سَما وَوَجَدَ حَلاوَةَ حُبِّ الله...؛21

هنگامی که [قلب] مؤمن از دنیا خالی گشت، رفعت پیداکرده و شیرینی محبّت خداوند را می‌یابد...»

و به گفتهٔ خواجه در جایی:

چو باد از خرمنِ دُونان ربودن خوشه ای تا چند؟

ز همّت توشه ای برادر و خود تخمی بکار آخر

مراد دنیی و عقبی، به من بخشید روزی بخش

به گوشم بانگ چنگ اوّل، به دستم زلف یار آخر22

پی‌نوشت‌ها