غیری در کار نیست

سیری در زیارت آل یاسین

مهدی علوی

بحث این مقاله در مقدّمات زیارت «آل یاسین» بود که امام عصر؟عج؟ فرمودند: «هرگاه خواستید به واسطهٔ ما به خدا و به ما توجّه و التفات کنید، پس چنین بگویید: سَلامٌ عَلَى آلِ یس السَّلامُ عَلَیْكَ یَا دَاعِیَ اللَّهِ وَ رَبَّانِیَّ آیَاتِهِ...»1 نکاتی را توضیح دادیم و به این اشکال رسیدیم: همهٔ مالکان، موّحدان و عارفان حقیقی می‌کوشند در توجّه به خدا و عبادت او، همهٔ اغیار و توجّه به غیر او را کنار بزنند تا موحّدانه به او متوجّه شوند. شما چطور می‌گویید ائمّه؟عهم؟ و به طور خاص، امروز امام عصر؟عج؟ را واسطهٔ در توجّه و توحید قرار دهیم؟!

پاسخ: (در سطحی متوسّط از حقیقت مسئله و نه چندان سنگین و علمی) و در حدّ گنجایش این نوشتار، چنین است:

گفتهٔ صاحب توحید و صاحب ولایت

دستور خود خدای متعال در «قرآن» این است که خدا را بخوانید (؛ امّا با واسطه و واسطه، اسمای حُسنای اوست):

«وَ لِلّهِ الْأَسْماءُ الحُسْنی فَادْعُوهُ بِها؛

خداوند نام‌هایی دارد نیکو؛ بلکه نیکوترین نام‌ها. پس او را با این نام‌ها بخوانید.»

امام صادق(ع) فرمودند:

«به خدا سوگند! اسمای حُسنای خدا ما اهل بیت هستیم که خداوند هیچ عملی از بندگان را نمی‌پذیرد؛ مگر با معرفت ما امامان.»2

با انضمام این آیه و حدیث به یکدیگر، به این معرفت والا می‌رسیم که خدا را به واسطهٔ اهل بیت؟عهم؟ و امروز به وسیلهٔ امام حیّ و حاضرمان، امام عصر؟عج؟ بخوانیم.

پس این دستور را خود خدا و اولیای معصوم او داده‌اند وگفتهٔ ما نیست. این نکته نیز روشن است که اگرخواندن خدا به واسطهٔ امام، باز کردن پای غیر، در توجّه و عبادت و توحید بود و این امر مانع توحید و زدودن اغیار می‌شد، چه دلیلی داشت که خود خدا و اولیای معصوم او این‌گونه امر بفرمایند؟

آیا اشکال کنندهٔ ما، از این اولیاء و از خود خدا موحّدتر شده و دلشان برای توحید بیشتر می‌تپد؟! این جواب تقریباً منقضی بود؛ هرچند برایش پاسخی وجود ندارد.

کعبهٔ مادّی و معنوی

هر کاری آداب و شرایطی دارد. شما عبادتی از نماز بالاتر ندارید که در آن، انسان نمازگزار با تمام دل و قلب و با همهٔ وجود، مقابل خدا بایستد و اگر اهل سیر و سلوک باشد، غیر او را کنار می‌گذارد؛ امّا برای همین نماز، ابتدا باید رو به «کعبه» ایستاد. اگر کسی هزار رکعت نیز نماز را خالصانه و با زدودن تمام اغیار، امّا پشت به قبله و کعبه بخواند، حتّی یک کلمه‌اش نیز از او قبول نخواهد شد؛ بلکه به دلیل حذف کعبه و نایستادن به سوی او، معذّب نیز خواهد بود؛ امّا آیا ضرورت ایستادن به سوی کعبه، توجّه به غیر است؟

قطعاً خیر؛ بلکه اساساً اصل توحید است که ضرورت آن، هنگام نماز را ایجاب می‌کند. اگر شما رو به کعبه نایستید، موحّد نخواهید بود.

بلی. البتّه بعد از ایستادن رو به کعبه، انسان موحّد و نمازگزار، همه چیز، حتّی کعبه را فراموشمی‌کند؛ امّا نه حذف که اگر لحظه‌ای روی از آن بگرداند، نماز و توجّه و توحیدش، همه باطل خواهد بود. پس هم فراموشی غیر خدا و هم رو به کعبه ایستادن، هم‌زمان و تا آخر، با هم لازم است.

اکنون می‌گوییم همین‌طور که جسم انسان باید مقابل کعبهٔ جسمانی بایستد، قلب و روح او نیز باید نسبت به کعبه و قبلهٔ روحانی و معنوی که اولیای معصوم الهی؟عهم؟ هستند، قرار بگیرد و صد البتّه همین‌گونه که انسان نمازگزار و موّحد، همهٔ اغیار از جمله کعبهٔ مادّی را فراموش می‌کند، حتماً قبلهٔ معنوی و حقیقی، یعنی اولیای معصوم؟عهم؟ را نیز به کلّی از یاد می‌برد و تمام توجّهش به خدا معطوف می‌گردد؛ امّا در اینجا نیز استقبال قلب معطوف می‌گردد؛ امّا در اینجا نیز استقبال قلب نسبت به آنها را در واقع حذف نمی‌کند، همان‌گونه که استقبال جسم نسبت به کعبهٔ مادّی و سنگی را حذف نمی‌کرد.

به تعبیر دیگر، می‌توان گفت در عین انجام تمام توجّه انسان به حضرت معبود، این توجّه در مرتبهٔ جسمی به واسطهٔ کعبهٔ جسمانی صورت می‌گیرد و در مرتبهٔ روحی و قلبی، به واسطهٔ کعبهٔ حقیقی و معنوی به سوی خداوند صورت می گیرد.

آنچه امام عصر؟عج؟ در مقدّمهٔ زیارت آل‌یاسین فرمودند: «إذا أردتم التوجُّه بنا إلى الله؛ به واسطهٔ ما به خدا توجّه کنید»، با عنایت به همین حقیقت است که ایشان کعبهٔ حقیقی درعالم هستند. این، فرمایش خود ائمّه؟عهم؟ است.

«ما کعبه و قبلهٔ (حقیقی) خداوند هستیم.»3

ملاحظه می‌شود که واسطه قراردان اهل بیت؟عهم؟ در توجّه به خدا، به هیچ وجه مانع توحید نیست و توجّه به غیر تلقّی نمی‌شود.

جلوه از صاحب آن جدا نیست

می‌توان پاسخ دیگری را در نظر گرفت که دقیق و علمی است.

شما وقتی فرضاً پدرتان (یا هر کس دیگری) را می‌بینید، شخصیت او به قدری بر شخص و بدن و ویژگی‌ها و مشخّصات او غالب است که شما اصلاً آن موارد را نمی‌بینید و فقط شخصیت و جلوهٔ کامل او را می‌نگرید؛ امّا مسئله این است که اگر او با بدن و شخص خود نیاید، شما اساساً او را نخواهید دید؛ یعنی او با اینکه شخصیت و جلوه‌اش کاملاً به شخص و جسمش غالب و مستولی است؛ امّا بر مرکب بدن و پیکرش سوار است؛ لکن گویی این بدن و ویژگی‌های او به طور کامل تحت الشّعاعِ آن جلوه قرار گرفته است. اگر از شما بپرسند (مثلاً) پیراهن او چه رنگی بود؟ آیا خال صورت او را دیدید؟ آیا چگونگی رفتار و اخلاقش را توانستی بفهمی؟ شما می‌گویید: نه؛ چون من به کلّی از این چیزها غافل بودم و خودش مورد توجّهم بود. در اینجا می‌گوییم: آن شخص (مثلاً پدرش) به واسطهٔ بدن و جسمش آمد؛ ولی در عین حال شما اصلاً متوجّه و ناظر بر بدن او نبودید، شخص او در شخصیتش گم و پنهان شده بود.

عینکی هم که افراد می‌زنند داستانی به همین صورت دارد. آنان معمولاً بیرون عینک را می‌بینند و هیچ توجّهی به خود عینک ندارند؛ و الاّ نمی‌توانند بیرون را بنگرند.

دیدن افراد در آینه هم همین‌طور است. کسی که در آینه نگاه می‌کند، به کلّی از شیشه و جیوه و جنس آینه غافل و از آن بی‌خبر است و فقط تصویر را می‌بیند؛ در حالی که ما به واسطهٔ عینک و به واسطهٔ آیینه بیرون یا تصویر را می‌بینیم و اگر اینها نباشد، بیرون یا تصویر دیده نمی‌شود.

شما این مثال‌ها را در مطلب مورد بحث، جاری و منطبق کنید.

تردیدی نیست که ائمّه؟عهم؟ به تصریح خودشان «وجه الله» هستند؛ یعنی انسان را کمک می‌کنند که به این وسیله به خدا توجّه نماید. به تعبیر دیگر، ایشان تجّلی و جلوهٔ کامل خدا هستند و هر کس می‌خواهد به دیگری توجّه کند و او را ببیند، به واسطهٔ وجه او و تجّلی و جلوهٔ او، او را می‌بیند و به او توجّه می‌کند (؛ و اوّلاً روحِ شخصِ مقابل که حقیقت اوست، قابل دیدن نیست) و جلوهٔ هرکس جدا از خود او نیست و او را نشان می‌دهد.

آری. خداوند چنان ظاهر و بر جلوهٔ خود غالب و مستولی است که آن جلوه نیز در او گم و پنهان می‌شود. در عین حال انسان به واسطهٔ جلوهٔ او، خودِ او را دیده و به او توجّه کرده است. این پاسخ چنان‌که ملاحظه می‌شود، دقیق و علمی است و درک آن نیاز به دقّت کامل دارد و ما آن را فقط به دلیل تمامیت مطلب آوردیم.

پاسخ های دیگر

از آنجا که مسئله دقیق و ظریف است، پاسخ‌ها و مثال‌های دیگر نیز وجود دارد؛ مثل مثال نَفس انسان و اعضا و جوارح و بدن او، با توجّه به اتمام ثبوت و اثبات و امثال آن که ما از ورود به آنها خودداری می‌کنیم و تنها برای آنان که طالب و خواهان دقّت نظر بیشتری هستند، به آنها اشاره کردیم.

در این مثال، امام، نَفسِ کلّیِ عالمِ وجود هستند و نفس، رویی به عالم وحدت دارد و رویی به سوی عالم کثرت و ارتباط این دو ساحت به وسیلهٔ همان نفس برقرار می‌گردد و امکان ارتباط و توجّه عالم پایین با عالم بالا و ملک با ملکوت به وجود می‌آید. این مطالب در کتب عرفانی به خوبی تعیین شده و در اینجا به همین مقدار بسنده می‌کنیم.

خلاصه اینکه به دلایل گوناگون می‌توان بیان و درک نمود که چگونه در مسائل توحیدی و عبادی، از جمله توجّه به خداوند متعال، امام واسطه است و اینکه امام عصر؟عج؟ فرمودند:

«هرگاه خواستید به واسطهٔ ما به خدا توجّه کنید بگوئید: سلامُ علی آلِ یاسین...»

نکتهٔ مهم در همهٔ مثال‌هایی که زدم این است که در توجّه ما به خداوند، هیچ غیری مزاحم نیست؛ یعنی اگر از وساطت امام در توجّه به حضرت پروردگار سخن گفته شد، نه تنها امام، غیر نیست که مزاحم توجّه ما باشد، بلکه اساساً امام سبب غیرزدایی می‌شود و این، سخن جدیدی در این مقال است. آری. اگر شما بخواهید همهٔ اغیار را کنار بزنید و توحید آن خالصِ خالص باشد، باید در مسیر ولایت امام معصوم و انسان کامل باشید. شیطان به هیچ وجه نمی‌تواند در این مسیر قدم بگذارد. او از اوّل که به حجّت خدا و حضرت آدم(ع) سجده نکرد و راهش را از انبیاء و اولیاء جدا کرد. البتّه او برای فریب رهروان کوی ولایت، بسیار می‌کوشد تا آنان را از این مسیر خارج سازد.

نکتهٔ غیرزدایی امام در این است که امام همان‌گونه که گفته شد، آینه‌ای است کاملاً صاف و زلال که هیچ غیر در او نیست؛ نه خود را نشان می‌دهد و نه غیر خدا را؛ بلکه فقط و فقط خدا را نشان می‌دهد. از آنجا که ذات مقدّس الهی با مخلوقات هیچ سنخیتی ندارد، وجود این آینه در عالم هستی لازم است. این واسطه رویی به سوی ملکوت دارد و رویی به سوی عالم ملک؛ در روی نخست خداوند جلوه‌گر است و در روی دوم، مخلوقات و کثرات تجّلی روی خدارا در آن می‌نگرند.

مخلوقات نیز فقط با این جلوه طرف هستند. آنها در این جلوه، فقط خدا را می‌نگرند و هیچ غیری در آن نیست. البتّه سخن صحیح‌تر این است که در این ساحت، سه چیز وجود ندارد (ینه، روی ملکوتی و روی ملکی؛ بلکه) فقط دو چیز است: آینه و مخلوقات. به تعبیر دیگر، جلوه و روی خدا، خود آینه است و ما صرفاً برای فهم مسئله این مثال را زدیم. آینهٔ ملکوتی در واقع همان تجّلی الهی است؛ نه اینکه آینه جدا باشد و جلوه جدا.

باری. معارف این ساحت، کم نیست و حدّاکثر آنچه در این نوشتار امکان بیان آن بود، تقدیم گردید.

پی‌نوشت‌ها