امیرحسین دولتشاهی
مفهوم آخرالزّمان هم گسترهٔ زمانی بعثت پیامبر اکرم(ص) تا برپایی قیامت را در برمی‌گیرد و هم به طور ویژه به عصر ظهور منجی در روزگار پیش از قیامت اطلاق می‌شود. بنابراین برخی از اشاره‌های فراوانی هم که در کلام حضرت رسالت‌پناه(ص)، حضرت امیرالمؤمنین(ع) و دیگر امامان معصوم؟عهم؟ به نشانه‌های آخرالزّمان و ویژگی‌های مردمانش شده، مربوط به دوره‌های نزدیک پس از حیات شریف پیامبر اکرم(ص) است؛ یعنی زمان خلفا و نیز حکومت بنی‌امیّه و بنی‌عبّاس و شماری نیز مربوط است به دورهٔ آستانهٔ ظهور منجی و نیز عهد ظهور و همچنین دورهٔ منتهی به پایان دنیا و برپایی قیامت.
امّا آنچه در این مقاله بدان پرداخته شده است، معرّفی و مرور برخی از ویژگی‌هایی است که در روایت‌های معصومان؟عهم؟ برای مردمان آخرالزّمان و نحوهٔ زندگی و رفتار و اندیشه‌شان بیان شده است. البتّه آنچه از ظاهر این روایت‌ها برمی‌آید، این است که بسیاری از این نشانه‌ها برای دورهٔ منتهی به ظهور حضرت مهدی موعود؟عج؟ بیان شده است.
ایمان والای مردمان آخرالزّمان
از مهم‌ترین روایت‌های بشارت‌دهنده دربارهٔ مردمی از آخرالزّمان، یعنی به طور ویژه آنان که در عصر غیبت امام دوازدهم؟عج؟ به سر می‌برند، حدیثی است از حضرت خاتم الانبیاء(ص). در این حدیث آن حضرت خطاب به امیر مؤمنان(ع) فرموده‌اند:
«یا علی! عجیب‌ترین مردم از نظر ایمان و بالاترین آنها در یقین، آنهایی هستند که در آخرالزّمان می‌آیند و پیامبری نمی‌بینند و امام از دیده‌هایشان پنهان است و از نوشته‌های [قرآن و حدیث] ایمان می‌آورند.»1
این حدیث، گویای ارزش والای مردان و زنانی است که ندیده و نشنیده، امّا با دلی آکنده از یقین و ایمان به خدا، به پیروی از پیامبر آخرالزّمان و خاندان مطهرشان و «قرآن کریم» می‌پردازند؛ آن هم در روزگاری که گاه حق و باطل چنان به هم می‌آمیزد که برگزیدن راه درست، جز به نور ایمان راستین میسّر نشود؛ امّا ایمان این مردمان چنان است که گویی رسول الله(ص) و ائمّهٔ اطهار؟عهم؟ را به چشم سَر می‌بینند.
وقتی آدمی روز مؤمن است و شب کافر
فارغ از این روایت نویددهنده، روایت‌های دیگری نیز دربارهٔ ویژگی‌های آخرالزّمانیان بیان شده است که اغلب، بیم‌دهنده و دربردارندهٔ هشدار است. در این دسته احادیث، از زشتی‌ها، ناراستی‌ها، بدعت‌ها، انحراف‌ها و بدی‌های اخلاق و کردار مردم آخرالزّمان سخن رفته است.
از نمونهٔ این‌گونه روایت‌ها، این سخن معروف از پیامبر اکرم(ص) است که به سختی مؤمن ماندن در آخرالزّمان اشاره دارد. حضرت(ص) فرموده‌اند:
«فرصت را برای اعمال نیک پیش از آنکه فتنه‌هایی مانند پاره‌های شب تاریک پدید آید، غنیمت شمارید. در آن هنگام انسان صبح مؤمن است و شب کافر می‌شود؛ شب کافر است و روز مؤمن می‌شود و دین خود را به عوض ناچیز دنیا می‌فروشد.»
در روایت دیگری نیز فرموده‌اند:
«فتنه‌ها خواهد بود که در اثنای آن، مرد به صبح مؤمن باشد و به شب کافر شود؛ مگر آنکه خدایش به علم زنده دارد.»2
افسوس از گناه نکرده!
امام جعفر صادق(ع) در حدیثی بسیار مفصّل، ویژگی‌هایی هراس‌انگیز را برای مردمان روزگاری برشمرده‌اند که به نظر می‌رسد، آن روزگار، آخرالزّمان و دورهٔ منتهی به ظهور حضرت مهدی؟عج؟ باشد؛ چرا که امام(ع) پیش از آنکه این ویژگی‌ها را خطاب به یکی از دوستدارانشان بیان کنند، این نکتهٔ مهم را به او یادآور شده‌اند که:
«آیا ندانسته‌ای که هر کس چشم به راه دولت ما باشد و بر آزار و ترسی که می‌بیند، شکیبایی ورزد، فردای قیامت در زمرهٔ ما محشور گردد؟!»3
و نیک می‌دانیم که دولت اهل بیت(ع) با ظهور حضرت مهدی؟عج؟ تحقّق می‌یابد و برپا خواهد شد. بنابراین، می‌توان گفت که این ویژگی‌هایی هم که امام برشمرده‌اند، اشاره به آن بخش از آخرالزّمان دارد که جهان یکسره گرفتار ستم، بدی و ناراستی است و ظهور منجی موعود را انتظار می‌کشد.
این روایت را مرحوم شیخ کلینی؟ره؟ در «الرّوضة من الکافی»، مرحوم شیخ حرّ عاملی؟ره؟ در «تفصیل وسائل الشّیعه»، مرحوم ملّامحسن فیض کاشانی؟ره؟ در «الوافی» و مرحوم علّامه محمّدباقر مجلسی؟ره؟ در «بحار الانوار» نقل کرده‌اند.4 در این روایت، امام صادق(ع) دربارهٔ وضعیت مردم در آخرالزّمان فرموده‌اند:
«اگر روزی بر مردی بگذرد که در آن روز گناهی بزرگ، مانند هرزگی یا کم‌فروشی یا انجام کار حرام یا می‌خوارگی نکرده باشد، آن روز گرفته و غمناک شود و گمان کند آن روزش به هدر رفته و عمرش در آن روز تلف شده است.»5
شاید در روزگاران گذشته باور آنچه امام(ع) فرموده‌اند، برای مردم دشوار می‌آمد؛ امّا بی‌تردید برای ساکنان دنیای امروزی، باور محتوای این بخش از کلام امام جعفر صادق(ع) آسان‌تر است. امروزیان به هر مذهب و آئینی که باشند و در هر مملکت و سرزمینی که زندگی کنند، به چشم خود در بسیاری از شئون زندگی فردی، اجتماعی و سیاسی، سیطره و سلطهٔ نگاه مادّی و دنیایی را شاهدند. نگاهی قدرتمند و سراسر مادّی که می‌کوشد این را در ذهن مردان، زنان، پسران و دختران دنیای امروز ماندگار و نهادینه کند که مفهوم دنیا منحصر است به محلّی برای یافتن هرچه بیشتر ثروت و قدرت. از این‌رو زندگی آدمی نیز مسابقه‌ای است برای اینکه انسان ثروت و قدرت به دست آورد تا بتواند هرچه بیشتر لذّت ببرد و کام‌جویی کند و چون در این مسابقهٔ ارضای شهوات، همه با هم برابر نیستند، آن که عقب بماند، بازنده است و احساس زیان و خسران بیشتری خواهد داشت. این وضعیت، همان وضعیت آخرالزّمانی است که امام جعفر صادق(ع) از آن خبر داده است.
خبری دربارهٔ مردمان آخرالزّمان
امام ششم(ع) در همان روایت مفصّل، از برخی اخلاقیات، عادت‌ها و مناسبات فردی و اجتماعی که دامنگیر شماری از مردمان آخرالزّمان خواهد شد، به اشاره و فهرست‌وار یاد کرده‌اند. این انحرافات رفتاری آخرالزّمانی که امام(ع) در کلامشان برشمرده‌اند، موارد متعدّدی را در بر می‌گیرد که همه جزو رذایل اخلاقی و منش‌های ناپسند و ناحق است. اگر بخواهیم نمونه‌وار این توصیف‌ها را برشماریم، می‌توان به چند موردی که در ادامه آمده است، اشاره کرد:
- [دستورهای] قرآن کهنه شود و چیزهایی که در آن نیست، در آن پدید شود و [آیات آن] طبق دلخواه توجیه شود؛
- هرکه را به کار بد بستایند، خندان و خشنود شود و اعتراضی نکند؛
- همجنس‌بازی مردان و زنان رایج و مرسوم شود؛
- خانهٔ کعبه تعطیل شود و دستور به نرفتن به آن داده شود؛
- پولدار عزیزتر از مؤمن باشد؛
- ربا آشکار شود و بر آن سرزنش نشود؛
- مرد با ایمان، غمناک، پست و خوار شود؛
- شراب را آشکارا بنوشند و آنان که از خدای عزّوجلّ نمی‌ترسند، برای نوشیدنش گرد هم آیند؛
- با شراب مداوا کنند و برای بیمار نسخه نمایند و بدان بهبودی جویند؛
- بدعت و زنا آشکار شود؛
- مؤمن نتواند کار بد را جز در دل خویش انکار کند؛
- زمامداران به کافران نزدیک شوند و از خوبان دوری گزینند؛
- شنیدن قرآن بر مردم سنگین و گران آید؛ درحالی که شنیدن چیزهای ناروا برای آنان آسان و مطلوب است؛
- برای اذان گفتن و نماز پول گیرند؛
- همسایه از ترس زبان همسایه‌اش او را گرامی دارد؛
- فرمانروایان در داوری رشوه گیرند؛
- بچّهٔ کوچک، مرد بزرگ را خوار شمارد؛
- مسجدها طلاکاری و نقّاشی شود؛
- مردم خونریزی را آسان شمارند و برایشان عادی شود؛
- انسان برای غرض دنیایی ریاست طلبد و خود را به بد زبانی مشهور سازد تا از او بترسند و کارها را به او واگذارند؛
- با حیوانات نکاح کنند؛
-
آن کس که روزی حلال جوید، سرزنش شود و جویندهٔ حرام، ستایش گردد؛
- مرده را به مسخره گیرند و کسی برای مرگ او غمناک نشود؛
- ناسپاسی پدر و مادر آشکار شود و پدر و مادر را سبک شمارند. حالِ آنان نزد فرزند از همه بدتر باشد و فرزند خوشحال است که به آنها دروغ بندد. فرزند آنان را نفرین کند و از مرگشان خشنود شود؛
- تمام غم و اندوه مردم دربارهٔ شکم و شهوتشان باشد و باکی ندارند که چه بخورند و با چه نکاح کنند؛
- هر کس مال یتیمان را بخورد، او را به شایستگی بستایند؛
- وقت نماز را سبک شمارند؛
- نشانه‌های آسمانی پدید آید؛ امّا مردم از آن هراس نکنند؛
- اهل قرآن و تفسیر خوار شوند و هر کس آنان را دوست دارد نیز خوار شود؛
- زندگی مرد از کم‌فروشی اداره شود؛
- اگر شخصی سخن حق گوید و امر به معروف و نهی از منکر کند، دیگران او را نصیحت کنند و بگویندش که این کار بر تو لازم نیست؛
- نمازخوان برای ریا و خودنمایی نماز خوانَد؛
- قماربازی آشکار شود؛
- صدقه را به وساطت دیگران به اهلش دهند و برای رضای خدا ندهند؛ بلکه از روی درخواست مردم و اصرار آنها بپردازند؛
- در حَرَمین (مکّه و مدینه) کارهایی که خدا دوست ندارد، انجام گیرد؛
- دل مردم سخت و چشمانشان خشک شود و یاد خدا بر آنان سنگین آید؛
- حرام، حلال شود و حلال، حرام گردد؛
- فقیهانی پیدا شوند که برای غیر دین مسئله آموزند و طالب دنیا و ریاست باشند؛
- مردم غیبت را سخن خوش‌مزه و نمکین شمارند و یکدیگر را بدان مژده دهند؛
- شرّ و سخن‌چینی آشکار شود؛
- و سوگندهای به ناحق به نام خدا بسیار شود.6
البتّه امام صادق(ع) راه در امان ماندن از آفت‌های آن روزگار پُر بلا را نیز بیان فرموده‌اند. ایشان در پایان این روایت، خطاب به آن فرد دوستدارشان و در واقع خطاب به تک‌تک مردمانی که پیرو راستی و حق هستند، فرموده‌اند که در چنان شرایط و روزگاری:
«خود را وا پای [= مراقبت کن] و از خدای عزّ و جلّ نجات بخواه و بدان که [در چنین وضعی] مردم مورد خشم خدای عزّ و جلّ قرار گرفته‌اند و خداوند به خاطر کاری است که آنها را مهلت داده.
مراقب باش و کوشش کن تا خدای عزّ و جلّ تو را برخلاف آنچه مردم در آنند، مشاهده کند تا اگر عذاب بر آنها نازل شود و تو در میان آنها باشی، به سوی رحمت حق شتافته باشی و اگر جدا شوی، آنان گرفتار شوند و تو از روش آنان و بی‌باکی آنها نسبت به خدای عزّ و جلّ بیرون باشی و بدان که به راستی خداوند پاداش نیکوکاران را ضایع نکند و همانا رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است.»7
پی‌نوشت‌ها
پانویس‌های این مقاله
- ۱
۱. طبرسی، فضل بن حسن، «مکارم الاخلاق»، ترجمهٔ سیّد ابراهیم میرباقری، تهران، فراهانی، ۱۳۶۵، ج ۲، ص ۳۹۸.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
۲. «نهج الفصاحه، مجموعه کلمات قصار حضرت رسول اکرم(ص)» ترجمهٔ ابوالقاسم پاینده، تهران، جاویدان، ۱۳۶۱، صص ۲۱۶، ۲۱۷ و ۳۶۸.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
۳. کلینی، محمّد بن یعقوب، «الرّوضة من الکافی»، ترجمهٔ هاشم رسولی محلّاتی، تهران، علمیّهٔ اسلامیّه، ۱۳۶۴، ج ۱، ص ۵۴.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
۴. متن روایت که در ادامه آمده، از کتاب «الرّوضه من الکافی» برگزیده شده است. برای دیدن این حدیث در سه متن دیگر، ر.ک: حرّ عاملی، محمّد بن حسن، «تفصیل وسائل الشّیعه»، قم، آل البیت؟عهم؟ لاحیاء التراث، ۱۴۱۶ه .ق.،
ج ۱۶، ص ۲۷۵؛ فیض کاشانی، ملّا محسن، «الوافی»، اصفهان، مکتبة الامام امیرالمؤمنین علی(ع) العامة، ۱۴۰۶ه .ق.، ج ۲۶، ص ۴۵۱؛ مجلسی، محمّدباقر، «بحار الانوار»، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ ق.، ج ۵۲، ص ۲۵۴.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
۵. کلینی، محمّد بن یعقوب، «الرّوضة من الکافی»، ترجمهٔ هاشم رسولی محلّاتی، ج ۱، صص ۵۸ و ۵۹.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
۶. همان، ج ۱، صص ۵۴-۶۰.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷