سنخ‌شناسی فعّالیت روحانیان شیعهٔ ایرانی در اینستاگرام

عبدالله بیچرانلو، علی مؤمنی

ورود روحانیان به «اینستاگرام» و فعّالیت در جهت دیده شدن و کسب شهرت بیشتر، حاکی از آن است که آنها ساختار نمایشی اینستاگرام را پذیرفته‌اند. پذیرش این ساختار، هرگونه رفتار روحانیان را با سوگیری شهرت‌افزا نشان می‌دهد. بنابراین صرف حضور و فعّالیت آنها، فرصتی در جهت کسب شهرت به وجود آورده است. روحانیان مقتضیات این رسانه را که به شهرت بیشتر و دیده شدن آنها منجر می‌شود، شناخته‌اند و بر اساس این شناخت، فعّالیت‌های خود را تنظیم می‌کنند.

در طول تاریخ نهاد روحانیت، رویکردهای مقاومتی در برابر فناوری‌های ارتباطی برآمده از جهان مدرن در نگرش فقها و روحانیان بسیار رایج بوده است؛ به نحوی که امکان اعلام حکم فقهی برای استفاده از این‌گونه رسانه‌ها وجود داشت؛ برای مثال در ابتدای شکل‌گیری نظام «جمهوری اسلامی ایران»، سیّد محمّد خاتمی (وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی) ویدئو و کلوب‌های ویدیو را مرکز و منبع فساد دانست و ویدئو را ممنوع کرد.

همچنین آیت الله مکارم شیرازی در پاسخ به استفتایی در خصوص حکم برقراری مکالمهٔ تصویری، به فزونی مفسدهٔ این کار، به فواید آن اشاره کرد و مقلّدان خود را از برقراری مکالمهٔ تصویری منع نمود.

امّا اکنون بخشی از روحانیان علاوه بر اینکه استفاده از این رسانه‌ها را مذموم نمی‌دانند، سعی در حضور فعّال در این رسانه‌ها نیز دارند تا اهداف دینی، اجتماعی، سیاسی یا شخصی خود را دنبال کنند. با این حال، بسیاری از آنها توجّه ندارند که فعّالیت در اینستاگرام نیازمند استفاده از قواعد شکلی و توجّه به مقتضیات آن است. از طرف دیگر، محتوایی در اینستاگرام اهمّیت دارد که بیشتر دیده شود و برای دیگر کاربران اهمّیت پیدا کند.

پذیرش قواعد اینستاگرام، امکان دلالت بر ارزش‌های این رسانه را دارد. بنابراین برای یک روحانی در چنین فضایی، توجّه، دیده شدن، شهرت، تعداد دنبال‌کنندگان و پسندیدن، به ارزش تبدیل می‌شود.

به نظر می‌رسد امکان تقویت مرجعیت فکری روحانیان به واسطهٔ رسانه‌های اجتماعی شکل گرفته و این بازیابی در صورتی که محتوا کاربرپسند و بر اساس قواعد فرمی و رفتاری اینستاگرام تولید شده باشد، شکل می‌گیرد؛ وگرنه در این بستر ارتباطی، بسیاری از کاربران تولیدکنندهٔ پیام هستند؛ امّا نفوذ و اشاعه ندارند. بدین ترتیب، باید عددهای اینستاگرامی مانند تعداد دنبال‌کنندگان، بازدیدها و پسندیدن، در جایگاه شاخص‌های ارزیابی اهمّیت و قدرت یک کاربر روحانی تعریف شود.

روحانیان پربیننده‌تر و با دنبال‌کنندگان بیشتر، روحانیان دارای نفوذ در اینستاگرام هستند که توانسته‌اند ساحت نمایشی‌سازی را بپذیرند و ارزش‌های آن را در خود درونی کنند.

ساختار نمایشی اینستاگرام، نهادزایی از روحانیت، معنازدایی و تبلیغ اینستاگرامی دین، از عواملی بوده که روحانیان حضور خود را در اینستاگرام، محدود به فعّالیت‌های دینی نکنند. آنها در صدد جذب کاربران بیشتر و دیده شدن هستند. به این منظور بازنمود خود را به شکلی وسیع‌تر از انگاره‌های عمومی از یک

روحانی، شکل می‌دهند و باید محتواهای جذّاب، غیرکلیشه‌ای و قابل توجّه دربارهٔ خود و پیرامون منتشر کنند. از این‌رو به ارائهٔ محتواهایی روی می‌آورند که در خوانش کاربران، غیر منتظره و خارج از انگارهٔ عرفی است.

به این ترتیب روحانیان فعّال در اینستاگرام، از جایگاه اجتماعی و دینی خود خارج شده‌اند و تفاوتی با دیگر کاربران اینستاگرام ندارند؛ امّا انگیزه‌هایی مانند افزایش سرمایهٔ اجتماعی که در نهایت معطوف به سوژه است، به ورود به عرصهٔ رقابت نمایشی و دیده شدن منجر می‌شود و از رفتارهای موردپسند اینستاگرامی که غالباً سلبریتی‌ها و خرده سلبریتی‌ها آنها را رواج داده‌اند، استفاده و تقلید می‌کنند تا بتوانند به میکروسلبریتی دینی تبدیل شوند.

در این وضعیت، روحانی از تمام قواعد رایج در اینستاگرام استفاده می‌کند تا هم‌ردهٔ آنها قرار گیرد. نمایش حریم خصوصی، منزل، اعضای خانواده، فعّالیت‌های ورزشی، کمک‌های بشردوستانه، کمک به حیوانات، تعامل با سلبریتی‌ها، اظهارات غیر تخصّصی و بازنمود خود با لباس غیر روحانی، از نمونهٔ بازنمودهای غیر دینی روحانیان در اینستاگرام است که نشان می‌دهد روحانیان، هر پدیده و موضوعی را به آبژه‌ای (سوژه‌ای) در جهت بیشتر دیده شدن، شهرت بیشتر و سلبریتی شدن تبدیل می‌کنند. از این‌رو روحانی مانند دیگر سلبریتی‌ها یا سلبریتی‌های اینترنتی، نیازمند سرمایهٔ توجّه است و به دنبال آن است که سرمایهٔ خود را از این طریق افزایش دهد؛ چرا که در صورت جلب نکردن توجّه در اینستاگرام، نفوذ اجتماعی و رسانه‌ای را از دست می‌دهد و مانند غالب جمعیت کاربران، به مصرف‌کنندهٔ دیگر نفوذداران اینستاگرام تبدیل می‌شود. این‌گونه از روحانیان، برآمده از محیط آئینی دینی نیستند و در فرهنگ دینی هویت خود را برساخت نکرده‌اند؛ بلکه غالب فعّالیت‌های خود را با منطق شهرت‌زایی و سلبریتی‌پروری صورت‌بندی کرده‌اند. آنها در ساختار نمایشی و فرهنگ شهرت زیست می‌کنند و ارزش‌ها و هنجارهای این محیط را بر دیگر ارزش‌های هویّتی خود مسلّط کرده‌اند.