ثويبه

مادران رضاعی پیامبر(ص) | بخش سوم

رمضان محمّدی

رسول خدا(ص) بعد از تولّد، تنها چند روز از مادرش شیر نوشیدند. پس از آن به دلایل مختلفی که برای ما معلوم نیست و ممکن است یکی از این دلایل، بیماری مادرشان باشد، دایگان متعدّدی آن حضرت را شیر دادند. شامی، ده دایه برای رسول خدا(ص) شمرده و نخستین دایه را ثویبه، کنیز ابولهب دانسته است.1

ثویبه از شیر پسرش مسروح به رسول خدا(ص) داده است.2 زمان شیر دادن ثویبه به آن حضرت، چند روز پیش از آمدن حلیمه سعدیه (به اختلاف سه یا هفت روز) بوده است.3 در گزارشی این مدّت چهار ماه ذکر شده است.4

آگاهی زیادی از زندگی ثویبه نداریم. مستوفی ثویبه را یمنی می‌داند.5 او قبل از رسول خدا(ص) حمزة بن عبدالمطّلب، جعفر بن ابی‌طالب، ابوسلمة بن عبد الاسد مخزومی و عبدالله بن جحش را نیز شیر داده بود.6 از این شواهد فهمیده می‌شود که حرفهٔ ثویبه دایگی بوده است.

امّ حبیبه همسر رسول خدا(ص) و دختر ابوسفیان می‌گوید:

به رسول خدا(ص) عرض کردم: چقدر خوب می‌شود که خواهر مرا هم به ازدواج خود درآوری؛ چون دوست دارم او نیز افتخار همسری شما را پیدا کند. پیامبر فرمودند: «خواهر تو بر من حلال نیست.»

امّ حبیبه می‌گوید:

دوباره عرض کردم: شنیده بودم که می‌خواهی با دُرّه، دختر ابوسلمه مخزومی ازدواج کنی؟ حضرت فرمودند:

«او هم بر من حرام است؛ زیرا او دختر برادر رضاعی من است. ثویبه من و ابوسلمه را با هم شیر داده است.»7

در روایت دیگری آمده است که رسول خدا(ص) از امّ حبیب، دختر عبّاس بن عبدالمطّلب خواستگاری کردند؛ امّا معلوم شد عبّاس نیز برادر رضاعی اوست که ثویبه هر دو را شیر داده است؛ لذا از خواستگاری منصرف شدند.8 البتّه صحّت این گزارش محلّ تردید است؛ زیرا بعید است که آن حضرت از خواهر رضاعی خود اطّلاع نداشته باشند.

واقدی نقل می‌کند رسول خدا(ص) تا هنگامی که در «مکّه» بودند، نزد ثویبه می‌رفتند و به او کمک می‌کردند. حضرت خدیجه؟عها؟ هم ثویبه را گرامی می‌داشتند.9

ثویبه همچنان کنیز و بردهٔ ابولهب بود و حضرت خدیجه؟عها؟ از ابولهب خواست تا ثویبه را به او بفروشد تا آزادش کند؛ ولی ابولهب نپذیرفت؛10 امّا پس از هجرت رسول خدا(ص) به «مدینه»، ابولهب ثویبه را آزاد کرد.11 بعد از آن پیامبر(ص) برای ثویبه جامه و پول می‌فرستادند.12 برخی از محقّقان با استناد به اختلافاتی که در محتوای نقل‌های تاریخی و تناقضی که در زمان شیر دادن افراد توسّط ثویبه وجود دارد، در شیر دادن ثویبه به رسول خدا(ص) تردید کرده‌اند.

از جمله تناقضات اشاره شده، اختلاف سنّی حمزه و رسول خدا(ص) است؛ زیرا حمزه دو سال از رسول خدا(ص) بزرگتر بود و شیر خوردن این دو نفر از شیر مسروح، فرزند ثویبه مشکل است.13 این در حالی است که مورّخان در برادر رضاعی بودن حمزه و رسول خدا(ص) اتّفاق نظر دارند. روایاتی نیز حاکی از تکریم و احترام رسول خدا(ص) به ثویبه است. شواهد زیادی بر درستی خبر شیر خوردن حضرت نزد ثویبه وجود دارد؛ به ویژه که در جاهلیت و بعد از آن، زنانی بودند که حرفه و کار آنان دایگی بود و صاحبان این کنیزان از این طریق درآمد کسب می‌کردند.

از این‌رو هیچ بعید نیست که دایه‌ای بیش از دو سال شیر داشته باشد؛ به ویژه که دربارهٔ رسول خدا(ص) آمده است چند روز بیشتر از ثویبه شیر ننوشیده‌اند؛ در این صورت ثویبه در ابتدای شیردهی خود، حمزه را و در اواخر شیردهی رسول خدا(ص) را شیر داده است؛ البتّه این امکان وجود دارد که ثویبه قبلاً عبّاس را از شیر فرزند دیگرش که نام او به ما نرسیده یا در کودکی از دنیا رفته، شیر داده باشد.

مطلب دیگری که دربارهٔ ثویبه وجود دارد، اسلام اوست. آیا مسلمان شده بود یا نه؟

بنا بر برخی از گزارش‌های تاریخی، ثویبه مسلمان شد؛14 چنان‌که مرحوم مجلسی تصریح کرده است. تکریم رسول خدا(ص) از ثویبه نیز می‌تواند دلیل بر اسلام او باشد.15

ثویبه در سال هفتم هجری قمری درگذشت. رسول خدا(ص) وقتی خبر درگذشت ثویبه را شنیدند، از فرزندش مسروح پرسیدند. به آن حضرت گفتند: مسروح پیش از مادرش درگذشت و کسی از خویشاوندان او باقی نمانده است.16

پی‌نوشت‌ها