لغزش‌های اعتقادی در عصر غیبت

گزارش نشست 164 فرهنگ مهدوی

«مؤسّسه فرهنگی هنری موقوفهٔ موعود عصر؟عج؟»، یکصد و شصت و چهارمین نشست از سلسله نشست‌های ماهانهٔ فرهنگ مهدوی را با موضوع «لغزش‌های اعتقادی در عصر غیبت» و با سخنرانی حجّت الاسلام و المسلمین حسن ملّایی برگزار کرد.

اعتقادات و ارزش‌ها، به عنوان باورهای اساسی

حجّت الاسلام ملّایی، كارشناس مباحث تربیتی و مهدویت و صاحب کتب متعدّد در زمینهٔ تربیت اسلامی است. وی سخنرانی خود را با این پرسش شروع کرد:

جایگاه عقاید و باورها در زندگی ما کجاست و اهمّیت آن چقدر است؟

دکتر ملّایی پس از پاسخ‌های متعدّدی که از حاضران در نشست دریافت کرد، در پاسخ به سؤال مطرح شده، عنوان نمود:

رسول خدا(ص) میل درونی انسان‌ها، یعنی میل به رستگاری را پایه‌ای برای اعتقاد به دین قرار می‌دهند و بر اساس اینکه رستگاری، نیازی در درون همهٔ انسان‌هاست، می‌فرمایند:

«يا أيُّها النَّاس قولوا لا إلَهَ إلَّا اللَّهُ تُفلِحوا؛ تهلیل بگو تا رستگار شوی.»

امّا رستگاری به چه معناست و چه تعریفی دارد؟ آیا مرگ در آرامش و زندگی در رفاه، به معنای رستگاری است؟ همین کافی است که بدانیم سرنوشت فردی، مثل امیر مؤمنان علی بن ابی‌طالب(ع) این بود که به طرز خونین‌باری به شهادت رسیدند؛ امّا رسول اکرم(ص) به ایشان فرمودند دین تو در امان است و این تعریف رستگاری است؛ چیزی که در آخرالزّمان تعریف آن تغییر کرده و در نتیجه، فرهنگ و تمدّن در آخرالزّمان، از اعتقادات دینی و رستگاری تعریف‌شدهٔ دین فاصله گرفته است.

ایشان در شرح بیانات خود افزود:

اعتقاد هرکس باورهای اساسی‌ای است که وی آن را درست می‌داند، به آن ایمان دارد و محور اساسی تصمیمات و رفتارهای زندگی وی است. بدین ترتیب اگر اعتقاد به صورت یک باور اساسی برای یک فرد در نیاید، هرگز دین برای او درونی نخواهد شد و ظاهر، لباس و رفتار او هم بر اساس باور او شکل می‌گیرد.

همه چیز پوچ؛ جز ایمان

کارشناس امور تربیت دینی، جایگاه اعتقاد در زندگی را دو محور مهم اعلام کرد: مسیر رستگاری و معیار قبولی اعمال.

در توضیح اینکه اعتقاد و ایمان به توحید و ولایت امیرمؤمنان(ع)، ملاک قبولی اعمال است، استاد حسن ملّایی افزود:

بر اساس روایات وحیانی، در صورتی که کسی اعتقادات نداشته باشد، نماز، ذکر، عبادات و حتّی کمک به خلق او مورد قبول قرار نمی‌گیرد. پس باید درنگی داشته باشیم در اینکه در قیامت چه کسی از نظر خداوند برتر است؟ کسی که مؤمن است و خدمتی به خلق نکرده یا کسی که بدون ایمان به امیر مؤمنان علی(ع)، خدماتی در حقّ مخلوقات کرده است؟! اگر ما به درستی ارزش ایمان را درک کرده باشیم و جایگاه اعتقاد را در هستی و در انسان بدانیم، این قضیه را درک می‌کنیم که چرا اعتقادات معیار قبولی اعمال است.

لزوم زمانه‌شناسی در عصر غیبت

حجّت الاسلام ملّایی علّت تمرکز بر لغزش‌های اعتقادی در آخرالزّمان را وجود چند ویژگی مهم در این دوره دانست که قابل بررسی است. ایشان این موارد را چنین شرح داد:

نکتة اوّل آنکه عصر غیبت، عصری است که دسترسی به مولا و امام قطع است؛ در نتیجه حق و باطل بودن برخی عقاید معلوم نمی‌شود.

نکتهٔ دوم اینکه غیبت طولانی شده و در اثر این فاصله، برخی ارزش‌ها در قلب و جان انسان‌ها دچار تطوّر و تغییر گشته است.

نکتهٔ آخر اینکه چالش‌هایی در عصر غیبت امام زمان؟عج؟، از طرف معصومان؟عهم؟ بیان شده که نشان می‌دهد این دوره، دوران ویژه‌ای است که شیطان و ایادی او با دست باز، دوستان و شیعیان اهل بیت؟عهم؟ را مورد اصابت قرار داده و اعتقادات آنها را با عقاید شیطانی درمی‌آمیزند و تحت تأثیر قرار می‌دهند. بدین ترتیب هر فرد در این دوره باید زمانه‌شناس باشد تا متوجّه شود که چه خطراتی در این عصر او را تهدید می‌کند، سختی‌های زمانه را بشناسد و خود را برای در امان نگهداشتن از لغزش‌های اعتقادی آماده و مهیّا سازد.

گونه‌شناسی لغزش‌های اعتقادی در عصر غیبت

کارشناس تربیت اسلامی «لغزش» را به معنای خروج از اعتدال و خطّ اصلی تعریف و انواع لغزش‌های اعتقادی را به دو صورت عام و خاص دسته‌بندی کرد و افزود:

بر اساس مستندات روایی، مهم‌ترین لغزش‌های اعتقادی در هر عصری، شامل این موارد است: کفر، نفاق، شرک، بدعت و شک.

اگر به درستی تعریف این موارد را ندانیم، خود را از این موارد بری می‌دانیم؛ ولی چنین نیست... هر کدام از ما - حتّی اگر مؤمن باشیم - ممکن است رده‌هایی از این موارد در ما ایجاد شده باشد و ما متوجّه آن نباشیم.

حجّت الاسلام و المسلمین ملّایی برخی از لغزش‌های خاصّ عصر غیبت را چنین برشمرد:

شک یا انکار امام مهدی؟عج؟، مهدویت نوعی،1 انحراف از انحصار دوازده امام، عدم فایدهٔ امام در عصر غیبت، انکار یا یأس از ظهور، تردید در خاتمیت رسول اکرم(ص) که سبب می‌شود به طور کامل امامت امامان دوازده‌گانه هم زیر سؤال برود، خرافات دربارهٔ حیات حضرت، غلو و...

زمینه‌شناسی بروز و گسترش لغزش‌های اعتقادی

بر اساس سخنان استاد ملّایی، زمینه‌هایی که سبب می‌شود افراد بیشتر در معرض لغزش‌های اعتقادی قرار بگیرند، شامل زمینه‌های «درونی» و «بیرونی» است. زمینه‌های درونی درونی، عبارتند از زمینه‌های «بینشی»، «گرایشی» و «رفتاری».

استاد ملّایی در توضیح زمینه‌های رفتاری توضیح داد:

در مباحث علوم تربیتی، «اصل تأثیر ظاهر بر باطن»2 بیان می‌کند همان‌طور که درون شما و ایمان در ظواهر

تأثیرگذار است، ظاهر، رفتار و بیرون شما نیز بر اعتقادات شما تأثیرگذار می‌گذارد؛ چه رفتارهای مثبت و چه رفتارهای منفی بر اعتقادات و باورهای هر انسان تأثیرگذار است. پس اگر رفتار ما مطابق با باور دینی باشد و ما فرد مؤمنی باشیم، رفتار مثبت، سبب تقویت باور ما می‌شود و اگر رفتار ما منفی باشد، سبب ضعف در ایمان خواهد شد.

بنابراین ما نبایستی فریب این سخنان بیهوده را بخوریم که اعتقادات ما با پوشش ما ارتباطی ندارد و ایمان به دل است و غیره. آرام آرام این رفتارهای بیرونی، ما را از اعتقاداتی درونی و درستِ ما دور می‌کند. خداوند در «سورهٔ روم، آیهٔ ۱۰» می‌فرمایند:

«ثمَّ كَانَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاءُوا السُّوأَیأَنْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَكَانُوا بِهَا يَسْتَهْزِئُونَ؛

آنگاه بدترین سرانجام، سرانجام کسانی بود که مرتکب زشتی شدند؛ به سبب اینکه آیات خدا را تکذیب کردند و همواره آنها را به مسخره می‌گرفتند.

دکتر ملّایی در ادامه به برخی از عوامل و زمینه‌های بیرونی ابتلا به لغزش‌های اعتقادی اشاره کرد؛ از قبیل بستگان، دوستان، محیط، نظام آموزشی نادرست، حکومت و گروه‌ها مرجع، مصیبت‌ها و بلاها، رسانه‌ها و...

راهکارهای مقابله با لغزش‌های اعتقادی

کارشناس امور تربیت اسلامی، راهکارهای مقابله با لغزش‌های اعتقادی را به سه دستهٔ کلّی تقسیم و عوامل این دسته‌ها را برشمرد. این راهکارها عبارت است از:

1. راهکارهای فرهنگی، معرفتی: شامل فراگیری عمیق عقاید، تقویت عقلانیت دینی، پاسخگویی به سؤالات و شبهات، اقامهٔ شعائر دینی، احیای امر امامت، تقویت خانواده؛

2. راهکارهای اخلاقی، تربیتی: شامل تهیّهٔ الگوی جامع تعلیم و... ؛

3. راهکار سیاسی، اجتماعی: شامل صالح بودن خواص و نخبگان جامعه، عدالت‌گستری در حدّ توان، برخورد با افراد و فرقه‌های انحرافی، دشمن‌شناسی و بصیرت‌افزایی، تقیّهٔ منطقی و هشیارانه، بسیج عمومی و سازماندهی نیروها و تقویت امور مالی و اقتصادی جامعه.

تشنگی آور به دست

در ادامهٔ نشست، استاد ملّایی در پاسخ به سؤال حاضران نشست در خصوص سیر و سلوک منتظران گفت:

سلوکی که امام صادق(ع) برای منتظران در قالب دعا مطرح کرده‌اند، به نظر بنده یکی از بهترین راهکارها برای منتظران است:

«اَللّهُمَّ عَرِّفْني نَفْسَكَ، فَاِنَّكَ اِنْ لَمْ تُعَرِّفْني نَفْسَكَ، لَمْ اَعْرِف نَبِيَّكَ، اَللّهُمَّ عَرِّفْني رَسُولَكَ، فَاِنَّكَ اِنْ لَمْ تُعَرِّفْني رَسُولَكَ، لَمْ اَعْرِفْ حُجَّتَكَ؛ اَللّهُمَّ عَرِّفْني حُجَّتَكَ، فَاِنَّكَ اِنْ لَمْ تُعَرِّفْني حُجَّتَكَ، ضَلَلْتُ عَنْ ديني؛

خدایا! خود را به من بشناسان؛ زیرا اگر خود را به من نشناسانی، فرستاده‌ات را نشناخته‌ام. خدایا! فرستاده‌ات را به من بشناسان؛ زیرا اگر فرستاده‌ات را به من نشناسانی، حجّتت را نشناخته‌ام. خدایا! حجّتت را به من بشناسان؛ زیرا اگر حجّتت را به من نشناسانی، از دین خود گمراه می‌شوم.»

در دوران غیبت می‌بایست شناخت خداوند، پیامبر و حجّت خداوند را در اولویت نیازهای خود قرار دهیم؛ امّا اجازه دهید بندی را به این روایت ارزشمند از کلام امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب(ع) بیفزایم:

قبل از شناخت خداوند، می‌بایست نفس خود را بشناسیم و به تعریف درستی از انسان برسیم؛ چنانچه امیر مؤمنان(ع) فرمودند: «مَن عَرَف نَفسه فقد عرف ربّه...» در واقع اوّل می‌بایست از خود بپرسیم که انسان از کجا آمده، برای چه آفریده شده و به کجا رهسپار می‌شود؟

سخنران سخن خود را با توصیه‌ای ارزشمند به پایان رساند:

این را یادتان باشد که تا انسانی به درد نرسد، به سراغ درمان نمی‌رود؛ آب کم جو تشنگی آور به دست!

تا مردم به درد دوری امام؟عج؟، درد محرومیت از ایشان و دردهای متعدّد دوران غیبت پی نبرند، به سراغ شناخت ایشان نمی‌روند، دست به دعا بر نخواهند داشت و تشنهٔ ظهور حضرت نخواهند بود. تا این درد در مردم پدید نیاید، امام به عنوان درمان ظاهر نخواهد شد.

طبیب عشق مسیحادم است و مشفق؛ لیک

چو درد در تو نبیند که را دوا بکند؟

پی‌نوشت‌ها

آسیب‌ها و فتنه‌های آخرالزّمان