مفهوم‌شناسی تعجیل فرج

مرتضی مهدوی یگانه

در میان موضوعات فرهنگ مهدویت، مسئلهٔ دعای تعجیل فرج از اهمّیت بسزایی برخوردار است. این امر، خصوصاً در زمان حاضر که حوادث عالم به صورت شگفت‌انگیزی رقم می‌خورد، ستمگران در جنایات خود کمتر نتیجه می‌گیرند و مظلومان جهان، با وجود کمتربودنِ قدرتِ سلاح، نیرو و ضعف عِدّه و عُدّه، سخت مقاومت کرده و حماسه می‌آفرینند و امید به پیروزی مستضعفان و شکست مستکبران روز به روز بیشتر می‌گردد، اهمّیت فزون‌تری پیداکرده است.

قرن‌ها قبل، در زمان جناب شیخ مفید؟ره؟، امام عصر، ارواحنافداه در توقیع خویش به شیعیان امر فرمودند:

«... و برای تعجیل فرج بسیار دعا کنید که گشایش شما نیز در همان است.»1

در واقع ایشان یک راهبرد سازنده و نجات‌بخش برای پیروان مکتب حق ترسیم فرمودند و اعلام کردند که غیبت امام، یک بلا و مصیبت است و راه برون‌رفت از آن، متوسّل شدن به خدای متعال و درخواست جدّی و جمعی از او برای پایان دادن به این غیبت است؛ هرچند تا آن زمان، انسان‌ها باید در همین زمان غیبت نیز از فرصت‌های خود بهترین استفاده را برده و به خودسازی و جامعه‌سازی بپردازند و برای ظهور مولایشان آماده گردند.

عجالتاً در این مقال در پی مفهوم‌شناسی واژهٔ «تعجیل» هستیم. می‌خواهیم دریابیم که این عالم طبق طرّاحی خداوند عالم، بر مبنای علّت و معلول است و هر پدیده‌ای معلول علّت‌های ماقبل خویش است.

بنابراین برای تحقق پدیدهٔ ظهور هم باید منتظر پدید آمدن مقدّمات و زمینه‌های آن (مثل آمادگی شیعیان، بلکه همهٔ مسلمانان و مردم جهان، مضطر شدن انسان‌ها، تشنه و خواهان شدن آنان و ...) باشیم و این امر، زمان و ظرف تحقّق خود را می‌طلبد.

و اگر روند تحقّق ظهور از نوع «انفجاری» نیست، بلکه از نوع «رسیدن طبیعی میوه» است،2 در این صورت، تعجیل‌کردن خداوند اوّلاً آیا امکان خواهد داشت یا نه؟ و ثانیاً در صورت امکان به چه معنا خواهد بود؟

پاسخ

در مورد سؤال اوّل باید دانست هرچه در عالم محال عقلی، مانند تناقض است، عقلاً هیچگاه شدنی نبوده و نخواهد بود؛ امّا معلوم است که تعجیل ظهور از سوی خدا ناممکن و نامعقول نیست و می‌تواند صورت بگیرد؛ زیرا با هیچ عاملی در نظام آفرینش در تضاد نیست.

امّا سؤال دوم

عنصر اصلی در پاسخ دوم، مشیّت مطلقهٔ الهی و ارادهٔ بی قید

و بند حضرت حق است. بر این اساس، از سه منظر می‌توان به مسئله نگریست.

منظر اوّل

درست است که خداوند، این عالم را عالم اسباب و مسبّبات قرار داده است، امّا او خود محکوم به این اسباب نیست؛ بلکه مسلّط بر آن و خارج از آن است. هرچه بخواهد، می‌کند و هرچه اراده نماید، انجام می‌دهد؛ چنان‌که به آتش دستور داد تا ابراهیم(ع) را نسوزاند، آب را امر کرد تا در «رود نیل» از حالت سیّال و روان بودن بایستد و راه را برای موسی(ع) و لشکریان او باز نماید، چاقوی تیز را فرمان داد تا گلوی نازک اسماعیل(ع) را نَبُرَد و ... در حالی که در نظام علّت و معلول، اینها همه باید عمل می‌کردند؛ ولی به مشیّت و ارادهٔ مطلق او عمل نکردند؛ هرچند خود این عمل نکردن نیز خود تابع نظام مشیّت او بود؛ یعنی بی حکمت و بی نظام نبود؛ امّا محکوم به ساختار عِلّی و معلولی این عالم هم قرار نداشت. او همواره «يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ»3 و «فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ»4 است و در واقع، عمل بر اساس نظام علّی و معلولی تنها یک وجه و یک گزینهٔ اختیار و خواستهٔ اوست و هرگاه صلاح بداند، خارج از آن عمل خواهد کرد.

بر این اساس، پدیدهٔ ظهور لزوماً برای او عمل در چارچوب این نظام را ایجاب نمی‌کند. اگر بندگان زودتر آماده شدند یا بسیار برای تعجیل فرج دعاکردند، خداوند ظهور را زودتر خواهد رساند (تعجیل خواهد کرد).

منظر دوم

تعجیل در فرج امام عصر؟عج؟ در اثر تسریع در آمادگی مردم و دعاهای جدّی آنان برای زودتر فرستادن امام از سوی خداوند نیز خود، عیناً عمل بر اساس همان نظام اسباب و مسبّبات است؛ زیرا آمادگی و دعا، خود از عوامل و اسباب تعجیل در فرج به شمار می‌آید. آنچه خوانندهٔ گرامی باید به آن توجّه نماید، این است که ظهور امری ثابت و لا یتغیّر نیست؛ بلکه سیّال و قابل تقدّم و تأخّر است؛ ممکن است عواملی آن را به جلو اندازد و عواملی آن را به عقب. این امر، درست مانند اجابت دعاهایی است که ما انسان‌ها برای حوائج و خواسته‌های خود می‌کنیم که آن نیز در اثر عواملی مثل ناشکری یا گناه ممکن است به عقب یا به دلیل سپاسگزاری یا رضایت‌مندی به عملکرد خداوند یا عمل به دستورات او به جلو بیفتد.

امر ظهور نیز همین‌گونه است و تعجیل در آن دقیقاً طبق نظاماتِ ساختار اسباب و مسبّبات رخ می‌دهد. شاید نیاز نباشد تذکار دهیم که اشکال‌کننده نباید تعجیل را طبق مفاهیم عرفی ما انسان‌ها درنظر بگیرد؛ و الّا مشکل او حل نخواهد شد.

امّا منظر سوم

این منظر نیز بر اساس مطلب سابق تبیین می‌شود؛ امّا با این تفاوت که باید این بار به قدرت مطلقهٔ الهی توجه کرد. در این نظام، خداوند بر اساس همان ساختار علّی و معلولی عمل می‌کند؛ امّا این قدرت را دارد که سلسلهٔ علل و اسباب را فشرده سازد و در آن، بسیار تقدیم (و تعجیل) روا دارد؛ مانند معجزات انبیاء؟عهم؟ که خارج از نظام علل و اسباب صورت نمی‌پذیرد؛ امّا خداوند روند طولانی و طبیعی یک معجزه (فرضاً اژدها شدن عصا و چوب) را فشرده و بسیار سریع نماید.

فرض کنید مسئلهٔ ظهور امام عصر؟عج؟ نیز در یک نگاه اوّلیه اگر بخواهد طبق تحقّق اسباب و علل معمولی و طبیعی آن، ده‌ها و صدها سال طول بکشد، خداوند در اثر دعاها و آمادگی‌های مردم آن را فشرده می‌سازد و بسیار سریع می‌رساند.

پی‌نوشت‌ها