اسماء الحُسنی چیست؟

امام زمان خود را بهتر بشناسیم

مرتضی مهدوی یگانه

در کلاس درس استاد حسینی نشسته و منتظر بودیم. بعد از دقایقی ایشان آمد و کلاس شروع شد. استاد گفت:

دوستان! بحث همان‌طور که می‌دانید، در «آیهٔ 180 سورهٔ اعراف بود که خداوند می‌فرماید: خدا را نام‌هایی نیکوست (بهترین نام‌ها از آنِ اوست)، پس او را با این اسماء بخوانید.

این آیه بقیه‌ای دارد که خوب است به آن بپردازیم.

در اینجا آقای علوی گفت:

استاد! من نکته‌ای را می‌خواستم تذکّر دهم و آن این است. جناب شیخ صدوق؟ره؟ در کتاب «التوحید» در معنای «جنب الله» می‌فرماید که «جنب» در لغت به معنای طاعت است و جنب الله یعنی طاعة الله و اگر علی(ع) فرمودند: «اَنَا جنب الله»، یعنی منم آنکه خدا با ولایت من اطاعت می‌شود.

امّا استاد! شما در یکی دو جلسهٔ قبل گفتید جنب الله یعنی پهلوی خدا!

استاد حسینی لبخندی زد و گفت:

خوشحالم که دوستان مسائل را دنبال می‌کنند و در پی پژوهش هستند. بله، من هم قول شیخ صدوق؟ره؟ را دیده‌ام. منتها دقّت کنید! اوّلاً من معنای لغویِ مشهور این کلمه را گفتم که تمام اهل لغت آن را ذکر کرده‌اند. راغب در مفردات می‌گوید:

اصل معنای کلمهٔ «جَنب» همان عضو بدن انسان (یعنی پهلو) است؛ ولی عرب آن را به طور استعاره به معنای آنچه در کنار چیز دیگر است، به کار می‌برد؛ همچنان که در مورد سایر اعضای بدن نیز از این استعاره استفاده می‌کند.

علّامه طباطبایی نیز همین قول راغب را نقل می‌کند. در «قاموس قرآن» نیز می‌گوید:

جنب همان پهلو است و همین معنا را از اقرب الموارد نقل می‌کند و از آیات قرآن شواهدی را می‌آورد و می‌گوید: به عقیدهٔ راغب معانی اجتناب و جانب و تجنّب و جنابت و غیره استعاره از معنای اصلی این کلمه (یعنی پهلو) است؛

ثانیاً ما خود در همان جلسه عرض کردیم که این‌گونه معانی، معانی کنایی و استعاری است. به نظر من جناب صدوق معنای طاعت برای کلمهٔ جنب را صرفاً برای «آیهٔ 57 سورهٔ زمر» بیان

کرده که در آن کلمهٔ جنب به الله اضافه شده: «یا حَسرتی علی ما فَرَّطتُه فی جنب الله» و صاحب قاموس می‌نویسد:

در این آیه جنب قهراً به معنی امرالله و دستور خداست.

از کلمهٔ قهراً که ایشان به کار می‌برد، معلوم می‌شود که در این آیه ناچار باید جنب را به معنای امر و دستور گرفت؛ لذا صاحب قاموس می‌گوید:

گویی دستور خدا در کنار خداست یا مربوط به خداست. پس ظاهراً منظور جناب صدوق؟ره؟ معنای جنب صرفاً در این آیه بوده است».

سپس استاد حسینی ادامه داد:

خب بهتر است به سراغ بحثمان برویم. ببینید دوستان! امام صادق(ع) در ادامهٔ حدیث خود می‌فرمایند:

«خداوند هیچ عملی را از بندگانش بدون معرفت ما اهل بیت نمی‌پذیرد.»1

ایشان این جمله را بلافاصله بعد از آن جمله می‌فرمایند (که: اسماء حسنای خدا ما هستیم). به نظر می‌رسد قبول عبادت بندگان، به نحوهٔ صحیح خواندن خدا بستگی دارد. گویی این پیام در حدیث امام صادق(ع) نهفته است که:

مهم‌ترین وظیفهٔ شما بندگان، عبادت خدای متعال و بندگی اوست. این امر نیز بستگی به درست خواندن خدا و تعامل صحیح نسبت به پروردگار از سوی بندگان دارد و خداوند آنگاه درست خوانده می‌شود که انسان‌ها او را با اسماء حسنایش بخوانند.

اسماء حسنای او نیز در ساحت باطن و در بُعد تکوینی، اهل بیت؟عهم؟هستند. مستحضر هستید که قبلاً در این مورد توضیح داده‌ایم و هرگاه بندگان چنین کردند، خداوند عبادت آنان را می‌پذیرد.

این نکته نیز در این حدیث مورد تأکید است که کسانی خدا را به طور حقیقی می‌خوانند (و خدا این خواندن و عبادت آنان را می‌پذیرد) که نسبت به خاندان رسالت معرفت داشته باشند.

نکتهٔ دیگری که باز در حدیث مورد توجّه است، این است که خداوند به ظاهرِ عبادات و کثرتِ رکوع و سجود و خدمات و حج و جهاد و سایر طاعات، ابتدائاً و اصالتاً توجّه نمی‌فرماید؛ بلکه ابتدا به باطن و محتوای آنها عنایت دارد که آیا با صبغهٔ معرفت خود و معرفت اولیایش یعنی اهل بیت؟عهم؟ رنگ گرفته است یا نه؛ اگر این عبادات با معرفت ایشان همراه بود، آنها را می‌پذیرد؛ و الّا خیر.

این ساختار را خداوند از همان آغاز آفرینشِ انسان در داستان حضرت آدم(ع) به عنوان یک سنّت تغییرناپذیر و قطعی در قرآن به همگان اعلام فرمود. خدای متعال به همهٔ فرشتگان امر فرمود که در برابر آدم خضوع و خشوع کند و به عنوان ولیّ، او را بپذیرند. در این میان ابلیس سرپیچی کرد. با اینکه عبادتش در درگاه الهی بی‌بدیل بود. ولی خداوند آن‌همه عبادت را وقعی ننهاد و قبولِ سیرِ عبادی و سلوکِ الهی او را به سجده در برابر ولیّ زمان منوط فرمود.

اینکه امام صادق(ع) در حدیث مورد بحث، قبول عبادت بندگان را به معرفت اهل بیت؟عهم؟ مشروط نمودند، بر اساس همین سنّت و ساختار الهی است. انسان‌های سطحی‌نگر با کثرت نماز و رکوع و سجود و روزهٔ افراد و جهاد آنان در راه خدا، فوراً به خوبی و سعادتمندبودنشان قضاوت می‌کنند؛ در حالی که خداوند بر اساس همان سنّت حکیمانه، به قلب آدمیان می‌نگرد که آیا با ایمان به او و معرفت و محبّت اولیایش پیوند یافته یا نه. اگر این پیوند تحقّق داشت، عباداتشان را می‌پذیرد؛ والّا خیر.

در واقع باید درک کرد که اگر خداوند عباداتی را نمی‌پذیرد، به قول آقایان علما مسئله منتفی به انتفاء موضوع است؛ یعنی عبادتی در خارج محقّق نشده تا خدا آن را بپذیرد؛ نه اینکه عبادت واقع شده و خدا نمی‌پذیرد.

دوستان! در اینجا دو نکته قابل توجه است:

اوّل اینکه در عالم حقایق و تکوین، آنچه واقع می‌شود، امری وجودی و حقیقی است؛ نه اعتباری و قراردادی. پس اگر عبادتی واقعاً وجود یافت، در صحنهٔ عالم حقایق جای خود را خواهد یافت. پس چنانچه خدای متعال عبادتی را نپذیرد، بدین معناست که حقیقتاً عبادتی ایجاد نشده و وجود نیافته است.

و نکتهٔ دوم اینکه اساساً معقول نیست عبادت منهای شناخت امام، مقبولِ درگاه الهی قرار گیرد؛ زیرا معنا ندارد یک انسانِ رهرو در یک راه ناشناخته و پرخطر، بدون شناخت راهنما به مقصد برسد. پس اینکه فرمودند: «اسماء نیکوی الهی ما هستیم که خداوند هیچ عملی را از کسی بدون معرفت ما اهل بیت نمی‌پذیرد.» در واقع، بیان یک حقیقت تکوینی و امر وجودی و به بیان دیگر، یک امر معقول و خردمندانه است.

مسئلهٔ الحاد در اسمای الهی

در اینجا من گفتم:

ببخشید استاد! آیا بقیهٔ آیه هم که می‌فرماید:

«... وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ؛

و رها کنید آنان را که در اسماء الهی الحاد ورزیده و به انحراف می‌گرایند، به سزای آنچه می‌کردند خواهند رسید.»

به بحث شما ارتباطی دارد؟

استاد گفت:

از آنجا که به لحاظ مفهومی، بقیهٔ آیه به آغاز آن ارتباط دارد، پس در این بحث نیز بقیهٔ آیه امری مرتبط است.

من این ارتباط را با سخنی از آیت الله جوادی آملی در تفسیرشان بیان می‌کنم. ایشان می‌فرماید:

اهل بیت؟عهم؟ کامل‌ترین مصداق و مظهر آیهٔ شریفهٔ «وَ لِلهِ الْأَسْماءُ الحُسْنی» هستند؛ ناگزیر الحادورزان به اسماء الهی، دشمنان آنان به شمار می‌روند و مصداق «الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ» هستند.2

معنای سخن ایشان آن است که عدم شناخت اهل بیت؟عهم؟ یا انکار مقامات و شئون ایشان سبب می‌شود انسان نتواند خداوند را به اسماء حسنای او بخواند و او را عبادت بنماید.

پس الحاد در اسماء حسنای الهی در این ارتباط (که قسمت آخر آیه است) به نشناختن یا انکار ایشان و شئون و مقامات ایشان بازمی‌گردد.

نکتهٔ دیگری که می‌توان در این ساحتِ معنایی و در ارتباط با سخن آیت الله جوادی از آیه استنباط نمود، این است که آیه می‌فرماید در زندگی و حرکت دینی خود از دشمنان اهل بیت؟عهم؟ فاصله بگیرید و آنان را رها کنید (وَذَرُوا...).

روشن است که عمدهٔ این پیام آن است که آنان را به عنوان امام و رهبر خویش اتخاذ نکنید و محبّت و دوستی‌شان را در دل جای ندهید؛ زیرا آنان کسانی‌اند که در اسماء الهی الحاد می‌ورزند و از صراط مستقیم الهی منحرف گشته‌اند.

پی‌نوشت‌ها