برای یاری امام زمان؟عج؟...

بایسته‌هایی برای یاری امام زمان ؟عج؟

علی مصباحی

در حدیث معروفی از امام صادق(ع) نقل شده است:

«مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ اَلْقَائِمِ فَلْيَنْتَظِرْ وَلْيَعْمَلْ بِالْوَرَعِ وَ مَحَاسِنِ اَلْأَخْلاَقِ وَ هُوَ مُنْتَظِرٌ؛1

هر کس خوشحال می‌شود که از یاران حضرت قائم؟عج؟ و منتظر حقیقی باشد، باید بر اساس ورع و محاسن اخلاقی عمل نماید؛ در حالی که منتظر است.»

همچنین امیر مؤمنان علی(ع) در بیانی که تمام شیعیان و محبّانشان در طول تاریخ را مخاطب قرار داده، می‌فرمایند:

«أَعِينُونِي بِوَرَعٍ وَ اِجْتِهَادٍ وَ عِفَّةٍ وَ سَدَاد؛2

مرا به واسطهٔ ورع، کوشش، عفّت و پایداری و استواری در مسیر حق یاری کنید.»

این احادیث شریف معانی بسیار بلند و عمیقی در خود دارند که به آن کمتر توجّه می‌شود. به توفیق الهی سعی می‌شود تعدادی از مضامین نهفته در این احادیث تبیین گردد. برای این منظور باید دید میان انتظار حقیقی و یاری امامِ هر زمانی، با ورع و پرهیز و پاکی از گناه و آراسته شدن به مکارم اخلاقی چه رابطه‌ای وجود دارد.

ورع و محاسن اخلاقی، عامل قُرب الهی

ورع در لغت به معنی کناره گرفتن و دوری گزیدن است و در روایات، یک مفهوم ذو مراتب است. مراتب اولیهٔ ورع طبق احادیث به معنای دوری‌جستن از امور حرام است.3 البتّه خودش مرتبه‌ای بسیار مهم و بلند است. تا جایی که بیان شده: «هر کسی که ترک معصیت کند، از باورع‌ترینِ مردمان است.»4 و مراتب بالاترِ آن که شامل کناره‌گیری از شبهات و توقّف کردن هنگام مواجهه با امور شبهه‌ناک است.5

اثر وضعی و تکوینیِ عمل طبق ورع، پاکی درون انسان از گناه و معصیت است. همچنین در روایات ذکر شده که ورع و پیراستگی6 و پیراسته شدن از گناه7 و معصیت، از مهم‌ترین عوامل قرب انسان به خداست.8

امّا در خصوص محاسن و مکارم اخلاق، در روایات بیان شده که نزدیک‌ترین مؤمنان در روز قیامت به نبیّ اکرم(ص) (که نزدیک‌ترین مخلوق به ذات باری تعالی هستند)9 آن مؤمنی است که بهرهٔ بیشتری از محاسن و مکارم اخلاقی دارد.10

با این مقدمه مشخّص شد که ورع و پیراسته شدن از گناه و کسب مکارم و محاسن اخلاقی و پیراسته شدن از رذایل اخلاقی، از مهم‌ترین لوازم قرب الهی است.

حال باید دید کسی که به مقام قرب الهی می‌رسد، چه خواهد شد؟

نتیجهٔ قُرب مؤمن به خداوند در سایهٔ پاکی از گناه و رذایل اخلاقی

در حدیث قرب نوافل (که در معتبرترین منابع شیعه و سنّی نقل شده)، آمده است که وقتی انسان با بندگی‌کردن، با ترک حرام و انجام واجب و انجام مستحبّات و... به خدا نزدیک ‌شود، خداوند می‌فرماید: «من گوش او می‌شوم که با آن می‌شنود و چشمش می‌شوم که با آن می‌بیند و زبانش می‌گردم که با آن سخن می‌گوید و دستش می‌شوم که به آن می‌گیرد.»11 و نگاهش خدایی می‌شود، زبانش خدایی می‌گوید، دست و پایش کارهای خدایی انجام می‌دهد و...

از طرف دیگر، حجّت خداوند نیز اراده‌ای از خودش ندارد12‌ و هر کاری هم خداوند بخواهد در عالم انجام دهد، از طریق این واسطهٔ فیض انجام می‌دهد و این وسایط فیض هم خواستی ندارند؛ مگر خواست خدا.

مفهوم واسطهٔ فیض و مرز آن با شرک و غلو

روزی ابوحنیفه نزد امام صادق(ع) بود و با هم غذا می‌خوردند. زمانی که امام(ع) دست از غذا کشیدند، فرمودند:

«حمد مخصوص خداوند، پروردگار جهانیان است؛ خداوندا! این نعمت از سوی تو و رسول توست.»

ابوحنیفه خطاب به حضرت گفت: ای اباعبدالله [امام(ع) را با کنیه خطاب قرار داد]! آیا برای خداوند شریک قرار دادی؟ حضرت در پاسخش فرمودند:

«وای بر تو! خداوند در کتابش می‌فرماید: «آنها فقط از این انتقام می‌گیرند که خدا و رسولش آنها را از فضلش بی‌نیاز ساختند.»۱۳ و در جایی دیگر می‌فرماید: «اگر به آنچه خدا و رسولش به آنها عطا کرده، راضی باشند و بگویند: خداوند برای ما کافیست و به زودی خدا و رسولش از فضلش به ما عطا می‌کنند.»۱۴

ابوحنیفه [بعد از شنیدن این دو آیه گفت]: سوگند به خدا! گویا تا این لحظه، هرگز این دو آیه از کتاب خدا را نخوانده‌ام و نشنیده‌ام. امام(ع) در پاسخش فرمودند:

«بله. به تحقیق که تو این دو آیه را هم خوانده بودی و هم شنیده بودی؛ امّا خداوند متعال در مورد تو و امثال تو، چنین آیاتی را نازل فرموده است: «یا بر دل‌هایشان قفل نهاده شده است.»۱۵ و نیز فرموده است: «چنین نیست؛ بلکه اعمالشان چون زنگاری بر دل‌هایشان نشسته است.»۱۶ و ۱۷

در دو آیهٔ مورد استناد امام صادق(ع)، خداوند نفرموده الله و رسوله من فضلهما؛ بلکه فرموده: «اَللّهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ»؛ یعنی یک فضل است، از ناحیهٔ خدا که به واسطهٔ رسولش آن را به خلق می‌رساند.

ضمیمه شدن رسول به الله در بی‌نیاز ساختن از فضل خداوند، همان مفهوم واسطهٔ فیض است که در معارف حقّهٔ تشیّع، از اختصاصات جایگاه ولیّ الله الاعظم می‌باشد.

البتّه روایات معتبر در خصوص مفهوم و جایگاه واسطهٔ فیض فراوان است که به جهت رعایت اختصار، به ذکر یک مورد دیگر اکتفا می‌شود:

امام جعفر صادق(ع) فرمودند:

«خدا خوددارى و امتناع فرموده كه كارها را بدون اسباب فراهم آورد. پس براى هر چيزى سبب و وسيله‌اى قرار داد و براى هر سبب، شرح و گشايشى مقرّر داشت و براى هر شرحى نشانه‌اى [دانشى] گذاشت و براى هر نشانه بابی گويا نهاد. عارف حقيقى كسى است كه اين درب و باب را شناخت و نادان حقيقى كسى است كه به اين درب و باب نادان گشت. اين درب و باب گويا، رسول خدا (ص) است و ما [اهل بیت].»۱۸

بیانات زیر از عالم ربّانی، مرحوم آیت الله سیّد حسین یعقوبی قائنی علیه تبیین عمیق و دقیقی است، برگرفته از آیات و روایاتِ صحیحه از مفهوم واسطهٔ فیض و جایگاه ولیّ الله الاعظم در عالم و حد و مرز آن با شرک و غلو:

خداوند سبحان، وجود را از مجاری آن - که وسائط فیض هستند و واسطه و مجرای تام آن، امام و مقام ولایت است - نازل می‌کند؛ یعنی حق تعالی به واسطهٔ نفس ولی که همان مقام نورانیت اوست، متصرّف در امور است و اشیاء به واسطهٔ نفس ولی، قائم به حق هستند.

صاحب ولایت مطلقه کسی است که قیّوم تمام ما سوی الله است؛ امّا در عین حال، او خود قائم به حق می‌باشد. تفاوت اساسی در این است که حق تعالی از ما سوی بی‌نیاز است؛ لیکن ولی از حق بی‌نیاز نمی‌باشد.

البتّه این معنا را به هیچ وجه نباید غلو به حساب آورد؛ زیرا غلو آن است که انسان، ولیّ خدا را مستقل دانسته و بندهٔ مخلوق را خدا بداند.

بنابراین اگر کسی معتقد باشد خداوند به واسطهٔ نفس ولی - که از آن به نفس

کلّی الهی تعبیر می‌کنند - فیوضاتش را بر ما سوی جاری می‌کند و تمام اختیارات و قدرت‌ها را به محمّد و آل محمد؟عهم؟ داده و آنها که اراده‌ای جز ارادهٔ حق ندارند، می‌توانند هر کاری را به اذن او انجام دهند - نه اینکه امور به آنها تفویض شده و او خود سبحانه و تعالی منعزل باشد - چنین عقیده‌ای غلو محسوب نمی‌شود؛ بلکه کمال هم در این است که انسان به مقام نورانیت ائمّه؟عهم؟ معرفت پیدا کند و امام زمانش را آن‌طور که هست و آن‌گونه که خداوند به ایشان مقام و مرتبه داده، بشناسد.۱۹

ایشان در بخش دیگری می‌افزاید:

در دعای روز جمعه می‌خوانیم: «... حَتَّى لاَ نَعْتَمِدَ بِهِ غَيْرَكَ وَ لاَ نَطْلُبَ بِهِ إِلاَّ وَجْهَكَ...»۲۰ و درخواست می‌کنیم که به واسطهٔ امام عصر؟عج؟ به غیر خدا اعتماد نکنیم و توسّط آن حضرت، غیر خدا را نخواهیم.

چگونه این احتمال متصوّر است که به واسطهٔ امام زمان؟عج؟ به غیر خدا اعتماد کنیم؟ اگر امام را غیر فرض کردی و به او اعتماد کرد،ی به غیر خدا اعتماد کرده‌ای! همین‌که او را در عرض آوردی، می‌شود غیر و اعتماد به وی، اعتماد به غیر خدا می‌شود؛ اگر چه منصب الهی هم داشته باشد؛ در صورتی که اگر آن بزرگوار را مجرای فیض حق دیدی، اعتماد به او، اعتماد به خداست و از آن حضرت، خدا را خواسته‌ای.۲۱

رابطهٔ ارتکاب گناه و ابتلا به رذایل اخلاقی با نقصان و احیاناً خروج انسان از ولایت خدا و اولیائش

از سوی دیگر، هنگام گناه، انسان از ولایت الله خارج و تابع ولایت طاغوت می‌شود.۲۲ همچنین در روایات بیان شده است که صفات رذیله، شعاعی از ولایت دشمنان اهل بیت؟عهم؟ در وجود انسان است.۲۳

لذا وقتی انسان از گناه و صفات رذیله پاک می‌شود، (با توجّه به زایل شدن آثار ولایت طاغوت و دشمنان خدا و اهل بیت؟عهم؟ از وجود انسان) این استعداد و قابلیت در او به وجود می‌آید که ولیّ خدا در او دخل و تصرّف کند. البتّه این یک معنای دو طرفه است؛ یعنی اگر انسان به واسطهٔ گناهان و رذایل اخلاقی و اعتقادات باطل از خداوند دور شود و به تعبیر دیگر، از ولایت الله خارج و تحت ولایت طاغوت و ابلیس قرار گیرد، مُلک وجودش مجرای جاری شدن ارادهٔ طاغوت و ابلیس می‌شود!

وجود انسان، مجرای جاری شدن ولایت الله یا ولایت طاغوت

برای هریک از این دو حالت نیز در روایات، نمونه‌های متعدّدی وجود دارد؛ به عنوان مثال شخص مؤمنی کلامی بر زبانش جاری شد و امام معصوم(ع) به او فرمودند: «این را که الآن بیان کردی، مَلَکی از جانب خداوند به تو الهام کرد.»۲۴ یا از سمتی دیگر، شخصی نفاق‌پیشه سخنی گفته، امام معصوم(ع) به او فرمودند: «این مطلب را شیطان بر زبانت جاری کرد.»۲۵

لذا چنانچه بیان شد، اگر مؤمنی که از گناهان و صفات ناپسند پاک شود و اعتقاداتش هم صحیح باشد، این شخص در حکم بازوی امام زمان؟عج؟ می‌شود و حضرت به وسیلهٔ او می‌توانند در عالم کار بکنند. چرا؟! چون برای مُلک وجودش شرایطی به وجود آورده که حضرت بتوانند در آن دخل و تصرّف نمایند و ولایتشان را در آن جریان دهند و بر این اساس مشخّص می‌شود که به چه علّت کسی که طبق ورع و مکارم اخلاق عمل نماید، جزو یاران حضرت حجّت، ارواحنا فداه است.

رابطهٔ خواندن نماز جعفر طیّار با دعای حقیقی و یاری رساندن به امام زمان؟عج؟

این حقیقت بسیار بلند، عمیق، ناب و کمتر بیان شده را عالم ربّانی آیت الله سید حسین یعقوبی قائنیدر بخشی از کتاب زندگی‌نامه‌شان «سفینة الصادقین» بیان کرده است. ایشان بعد از اینکه تأکید می‌کند «نماز جعفر طیّار» بر طبق احادیث متعدّد و معتبر موجب آمرزش گناهان بزرگ و پاکی نفس انسان است،۲۶ ارتباط میان تحقّق دعای حقیقی برای امام زمان؟عج؟ و یاری حضرت را با پاک شدن نفس آدمی از گناهان و رذایل چنین بیان می‌دارد:

چون این نماز (نماز جعفر طیّار) طبق احادیث بسیار معتبر موجب آمرزش گناهان بزرگ می‌شود، لذا هرگاه یکی از محبّان به واسطهٔ این نماز از ظلمت معصیت پاک شد، روح او که در واقع پرتوی از شعاع شمس ولایت الهی می‌باشد، از همهٔ آفات نجات یافته و در واقع امام خود را در وجود خود، یاری و دعا کرده است.

و بر طبق این مطلب نیز احادیثی از اهل بیت عصمت و طهارت؟عهم؟ وارد شده است.»۲۷

مطلب را با حدیثی از حضرت بقیة الله الاعظم، ارواحنا فداه به پایان می‌بریم:

«اگر خداوند به شیعیان ما توفیق همدلى در وفاى به عهدى که بر ایشان است عنایت می‌فرمود، مبارکى دیدار ما براى ایشان به تأخیر نمی‌افتاد و در سعادت مشاهدهٔ ما، با معرفتى شایسته و درست شتاب می‌شد.

چیزى ما را از ایشان محبوس نکرده است، مگر اعمال ناخوشایند و ناپسندى است که از آنها به ما می‌رسد و ما برای ایشان نمی‌پسندیم.»۲۸

باشد از کسانی باشیم که دست حضرت را برای اعمال ولایت در عالم، مانند سلمان و مالک باز می‌کنند که به واسطهٔ پاکی از گناه و صفات رذیله، مجرای جاری شدن ولایت امام زمانشان بودند.

پی‌نوشت‌ها