بهداشت روانی خانواده

برگرفته از دیدگاه‌های روانشناسی و اسلام با رویکرد فرهنگ ایرانی

بهداشت روان واژه‌ای است که در بسیاری از موارد بیماری و اختلال را به اذهان نزدیک می‌سازد؛ ولی در واقع معنای صوری و واقعی آن همان سلامت جسم و روان در ابعاد فردی و اجتماعی است. با این وصف انسان سالم و خانوادهٔ متعادل، کسی است که بتواند بین انتظارات و توان خود تعادل پایدار و پویایی برقرار نماید. امروزه در رشته‌های تخصّصی گوناگون بهداشت روانی، مفهوم کنار آمدن به منزلهٔ معیار بهداشت روانی مثبت و سالم در نظر گرفته شده است. بر این اساس مؤلّفه‌های زیر از عناصر بهداشت روان می‌باشد و چنانچه در هریک از اعضای خانواده نمایان شود، آن خانواده دارای بهداشت روان می‌باشد.

- نگرش مثبت به خود و خانواده،

- میزان رشد و نمو با خودشکوفایی و تکامل اعضای خانواده،

- عملکرد یکپارچگی روانی در سطوح مختلف،

- خودمختاری یا استقلال شخصی اعضا،

- درک صحیح از واقعیت و تسلّط بر محیط و خود را قربانی محیط نشناختن،

- تعامل با دیگران،

- دسترسی به منابع موجود،

- گذر از مراحل مختلف رشد به طور موفّقیت‌آمیز،

- بروز مناسب هیجانات، طوری که افراد خانواده بتوانند هیجانات خود را شناسایی کنند و آن احساسات را به طور مناسب بروز دهند.

در غیر این صورت بهداشت روانی خود و دیگران را در معرض آسیب قرار خواهند داد. بحث پیش رو با این نگاه، این هدف را دنبال می‌کند تا عملکرد خانوادهٔ دارای بهداشت روانی را به خوبی نمایان سازد و نشان دهد سلامت در بعد اجتماعی نیز همانند شکل انفرادی، قابلیت بروز دارد.

ازدواج و سلامت روان

از دیدگاه روانشناسی ازدواج عملی بسیار با اهمّیت است که احتیاج به روح و جسم سالم، فداکاری، قدرت خلّاق، صرف نیرو، اندیشهٔ توانا، شجاعت و جسارت دارد؛ امّا وقتی که بعضی افراد تنها به سبب بهبودبخشیدن به وضع اقتصادی خود یا خانواده‌شان ازدواج می‌کنند و خلاصه ازدواج را با تجارت اشتباه می‌گیرند، چگونه می‌توان چنین ازدواجی را موفقیت‌آمیز نامید؟

باید توجّه داشت که زناشویی را نباید به هیچ وجه به منظور دستگیری و ترحّم به فردی انجام داد؛ زیرا ترحّم نه هدف و نه ضامن دوام زناشویی است؛ زیرا نمی‌توان پیش‌بینی کرد که حسّ ترحّم تا چه مدّت می‌تواند ادامه یابد و جایگزین سایر عواطف و سبب تسکین نیازمندی‌های دیگر حیات زناشویی گردد. ممکن است ازدواج‌هایی با موفّقیت توأم باشد؛ ولی این استثناها نمی‌توانند ملاک کلّی در این مورد قرار گیرند.

گاه ازدواج برای فرار از مشکلات زندگی صورت می‌گیرد. گاهی نیز به منظور ادای دین و کفّارهٔ گناهان یا رفع کدورت و شرمندگی انجام می‌شود که البتّه چنین مقاصدی نمی‌توانند غایت اساسی و ضامن دوام زناشویی شوند. زن و شوهر رابطهٔ قانونی و صمیمانه با یکدیگر دارند. ازدواج با اتّحاد دو نفر را می‌توان به اتصال دو قطب مثبت و منفی تشبیه کرد که در نتیجهٔ آن، فضای زندگی و خانه گرم و روشن می‌شود.

اینکه می‌گویند ازدواج به شانس و بخت‌آزمایی می‌ماند، درست نیست. مثل آن می‌ماند که کسی نسنجیده و امتحان نکرده جنسی بخرد که به کارش نیاید. این از جهل و نادانی او سرچشمه می‌گیرد؛ نه از بخت و سرنوشتش.۱

ویل دورانت می‌نویسد: ازدواج به سبب سود و مصالح هنوز بر جای مانده است و در بسیاری از ممالک، پدر و مادر هنوز هم دختر خود را به کسی می‌دهند که استعداد پولدار شدن را داشته باشد.

برتراند راسل می‌نویسد: طلاق‌های بی‌شماری که در «آمریکا» صورت می‌گیرد، برخی معلول این حقیقت است که مردم در زناشویی به دنبال چیزی هستند که نباید جست‌وجو کنند؛ بدین معنی که از ازدواج تصوّرات و خواسته‌های غیر واقعی دارند

شوپنهاور فیلسوف نامی می‌گوید؛ هدف از ازدواج تکمیل یک فرد کامل از به هم ریختن خصوصیت اخلاقی متضاد است؛ یعنی در اغلب ازدواج‌ها معایب یک طرف به واسطهٔ حسنات دیگری پوشیده و جبران می‌شود و از به هم پیوستن دو فرد، یک فرد کامل به وجود می‌آید.

با وجود این باید دانست که اگر از ابتدا انسان توجّه کامل در انتخاب همسر مبذول دارد، هیچ نگهبان و پشتیبانی که تا آخرین نفس با انسان باشد، بهتر از همسر مناسب و شایسته نیست. ازدواج نه تنها برای همهٔ جوانان لازم است، بلکه نقطه عطفی است که می‌تواند موجب صعود انسان به قلل رفیع معنویت و انسانیت شود و مرحلهٔ مهمّی برای پیشرفت و ترقّی باشد. انسان‌ها بدون اینکه اختیار از خود داشته باشند بر اساس تجهیزات درونی طبیعی دختر و پسر به سوی یکدیگر جذب می‌شوند. دختر بدون پسر و پسر بدون دختر وجودشان ناقص است. هدف اصلی از این کشش‌ها و جذب‌ها، بقای نسل و تولید مثل است. بنابراین تشکیل خانواده نیز عموماً بر اساس زناشویی است. ازدواج و زناشویی کم و بیش تنها شکل مورد قبول اجتماع برای تولید مثل و ارضای جنسی است.

ازدواجی که واقعیت طبیعی و فطری انسان است

هر انسانی اگر همهٔ نیازمندی‌های خود را برطرف کرده، ولی ازدواج نکرده باشد، چنین انسانی بدون تردید احساس کمبود خواهد کرد. تجربیات بالینی روانشناسی نشان می‌دهد افرادی که ازدواج نکرده‌اند، دچار ناتوانی جنسی و افسردگی شده‌اند.

در پرتو ازدواج است که سکون، آرامش و تعادل واقعی روانی به دست می‌آید.

ازدواج می‌کنیم تا به آرامش دست یابیم؛ نه آنکه ازدواج بکنیم تا از زحمت غذا پختن نجات یابیم. بنابراین هدف اساسی، دستیابی به آرامش و سکون است. منتها عاملی که زن و مرد را به هم پیوند می‌دهد، همان تجهیزات طبیعی است که خداوند در وجود زن و مرد قرار داده است. افرادی که به ازدواج پشت می‌کنند، ناخودآگاه با فطرت و طبیعت خود به جنگ برخاسته‌اند. در نتیجه چون بر خلاف فطرت حرکت می‌کنند، با دشواری و مشکلات فراوانی بر خورد خواهند کرد؛ زیرا تمایلات فطری به طور طبیعی باید ارضا شود و اگر منع و ممانعتی به وجود آید، عامل پیدایش ناراحتی، تشویش و اضطراب خواهد بود.

پس بهترین پاسخ برای تمایلات فطری، همان پاسخگویی به طور طبیعی است. در امر مسائل جنسی نیز جز ازدواج کردن راهی به طور طبیعی وجود ندارد.

پس دختر و پسر با برخورداری از تجهیزات طبیعی، راهی جز ازدواج ندارند.

ازدواج به عنوان راه طبیعی ارضای تمایلات جنسی، در فرهنگ‌ها و مذاهب مختلف قبول قرار گرفته است و گوته آن را وسیلهٔ تحویل زندگی به نسل‌های آینده می‌داند.

اشتغال فکر نسبت به ازدواج در افراد جوان کاملاً طبیعی است؛ زیرا ازدواج وسیله‌ای برای تحرّک و تکمیل زندگی است و به دست آوردن خوشی به کمالی که با ازدواج ایجاد می‌گردد، برای همهٔ ما مطلوب است.۲

امروزه مفهوم ازدواج با شرایط قرن حاضر بر اساس محبّت، همکاری، همدردی، تفاهم، تکامل، گذشت، فداکاری متقابل و زندگی مشترک زن و مرد استوار است.

ازدواج پیوند دو شخصیت است، با حفظ نسبی استقلال هر یک از زن و مرد برای همکاری متقابل؛ از انحلال یک شخصیت به خاطر تکمیل خواسته‌های دیگری.

ازدواج پذیرش یک تعهّد متقابل جهت زندگی خانوادگی است. این تعهّد که با خواسته و رضایت طرفین و مبتنی بر آزادی کامل دو طرف به وجود می‌آید، امکان برقراری روابط صمیمانه را بین زن و مرد فراهم می‌کند.

با توجّه به نظرات روانشناسان می‌توان این‌گونه بیان داشت که ازدواج پدیده‌ای است که در آن، مجموعهٔ آرزوها، آرمان‌ها، افق‌های پیدا و ناپیدای زندگی، موفّقیت‌های مورد انتظار، توقّعات اجتماعی، هدف‌های تعیین شده برای زندگی آینده و برنامه‌ریزی‌های دقیق، همه و همه می‌تواند عینیت پیدا کند یا به کلّی حذف شود.

به نظر می‌رسد ازدواج از بُعد روانشناسی، نقطه عطفی است که گذشته و آینده را به هم پیوند می‌دهد و طیّ این جریان، انسان علاوه بر دستیابی به تمامیت موجودیت خود، قادر است نفر دیگر را نیز در معرض چنین شرایطی قرار دهد.۳

نگرش اسلام به ازدواج

در بیانات اسلامی ازدواج پیوندی مقدّس و میثاقی محکم، بنایی محبوب نزد خداوند، تکوین و رحمت بین دو انسان، آرامش‌بخش روح‌های سرگشته و سرگردان، شیوهٔ پایداری از حریم عفّت و پاکدامنی، عامل مؤثّر در حفظ دین و تضمین رزق و روزی است. در مکتب متعالی اسلام که مکتب اکثریت مردم «ایران» است، ازدواج وسیله‌ای برای رشد و کمال، تأمین سلامت جامعه و بقای نسل، مرکز عاطفه و همراهی، مکانی امن برای رفع نیازهای جسمی و روانی، جایگاهی برای جامعه‌پذیری، حمایت و مراقبت، کنترل و ثبات اقتصادی می‌باشد. از این‌رو در دین مبین اسلام، حاملان پیام خدا بر تسریع ازدواج در جوانی و ترک مجرّدی تأکید دارند و مردم را به آن دعوت می‌کنند. در فرهنگ اسلام خانواده حاصل ازدواج مشروع زن و مرد و وسیله‌ای برای امتاع و ارضای مشروع نیازهای جنسی، تولید و تربیت نسل، ایجاد صمیمیت و تفاهم، تعادل و تعارض، تکمیل و تکامل و آرامش روحی و روانی انسان می‌باشد.۴

از نظر اسلام انسان در پی رسیدن به استقلال فکر است. بنابراین برای جبران نواقص و تأمین نیازهای بی‌شمار خود به سوی ازدواج سوق داده می‌شود و با گزینش همسری مناسب و شایسته، موجبات رشد و تکامل خویش را فراهم می‌کند.۵

عوامل بازدارندهٔ ازدواج

۱. ایجاد نا هماهنگی تحصیلی بین دوجنس

گسترش روز افزون تعداد دختران تحصیل‌کرده و تمایل پسران برای ورود سریع‌تر به بازار کار و امتناع از ادامهٔ تحصیل در دانشگاه، موجب شده که توازن و هماهنگی تحصیلی بین دختران و پسران جامعهٔ ایرانی کاهش چشمگیری پیدا کند و همین مسئله موجب شده که بسیاری دختران حاضر به ازدواج با مردانی با تحصیلات پایین‌تر از خودشان نباشند. نتیجهٔ چنین ناهماهنگی‌ای، چیزی جز تجرّد دختران نخواهد بود.۶

۲. میل به ادامهٔ تحصیل در دختران

با تغییرات چشمگیر فرهنگی و اجتماعی که در سال‌های اخیر در جامعهٔ ما شکل گرفته است، عدّهٔ زیادی از دختران مانند گذشته نمی‌خواهند نقش واحد و یک‌بعدی را در جامعه ایفا کنند؛ مثلاً نمی‌خواهند در خانواده نقش یک همسر و مادر را ایفا نمایند؛ بلکه تمایل زیادی به ادامهٔ تحصیل و کسب موقعیت اجتماعی و اقتصادی بالا دارند. همین مسئله موجب شده تمرکز بسیاری از دختران، بر روی ادامهٔ تحصیلات و کسب مدارج بالاتر بوده و برای نیل به این خواسته، فرصت‌های ازدواج را نادیده گرفته و دنبال استقلال فردی خویش باشند.۷

۳. بدبینی نسبت به مردان

مسلّماً در زندگی زناشویی فردی که پیش از دیگری عشق و محبت را طلب می‌کند زن است. زنان به طور عمده جهت دست‌یابی به یک رابطهٔ عمیق عاطفی برای ازدواج اقدام می‌کنند. این در حالی است که ایجاد برخی تغییر و تحوّلات در جامعهٔ کنونی و در زندگی اطرافیان و دوستان ما، مانند گرایش برخی از مردان به تعدّد زوجات یا اقدام به عقد موقّت موجب شده که دسته‌ای از دختران این اقدامات را به اشتباه به همهٔ مردان تعمیم داده و از ازدواج سرباز زنند. آنها به این باور اشتباه رسیده‌اند که همهٔ مردان قابل اعتماد نبوده و به زندگی زناشویی خود وفادار نمی‌مانند.۸

۴. منطق افراطی

احساس و منطق دو وجه مهمّ طبیعت انسانی است که در امور مختلف زندگی، باید به این دو مقوله پرداخت و هیچیک از آنها نباید نادیده انگاشته شود یا مورد توجّه بیش از حد قرار گیرد. در برخی از دختران مشاهده می‌شود که غلبهٔ افراطی منطق بر احساس و حسابگری شدید، موجبات تجرّد یا ازدواج دیرهنگام آنها را ایجاد کرده است.

این دسته از دختران خواستگاران خود را بیش از حد مورد ارزیابی موشکافانه قرار می‌دهند و دائماً مراقب هستند مسئله از نظر آنها پنهان نماند و تصمیمی ناپخته و نسنجیده نگیرند. البتّه در بیان علل تجرّد دختران، به عوامل بیشتری می‌توان پرداخت؛ امّا به نظر می‌رسد که مؤلّفه‌های یادشده بیش از دیگر عوامل مهم بوده و دارای شیوع بیشتری است. در ضمن باید به این نکته توجّه داشت که دختران مجرّد، از گروه‌های آسیب دیده یا گروه‌هایی که واجد برخی خصوصیات ظاهری و روانی خاص هستند، نمی‌باشند؛ بلکه تجرّد بیشتر این دختران، به ویژه آنهایی که تجرّدشان انتخابی و خودخواسته بوده و از شرایط کنونی خود راضی هستند، ناشی از رویکردی است که به زندگی دارند و همین علّت، آنها را از افراد دیگر متفاوت و متمایز می‌سازد.

این صفات گاهی اوقات شامل باریک‌بینی بیش از حد، استقلال و اعتماد به خود، طرز تفکّر خاص و گاه داشتن هوش و استعداد بسیار بالاست.۹

5. پیشگویی کام‌بخش

پیشگویی کام‌بخش یعنی مسئله واقعیت می‌یابد، چون مردم انتظار واقعیتش را داشته و به گونه‌ای رفتار می‌کنند که موجب اتّفاق افتادن آن گردد.

پیشگویی کام‌بخش، مسری نیست؛ امّا سبب می‌گردد تا ارتباطات بالقوّه به سوی مخالف به حرکت در آید و این یک بیماری موذی است. در واقع به طور فیزیکی، بیمار را دست‌نخورده باقی می‌گذارد؛ امّا هر قدر فردی بیشتر بگوید: من هرگز عشقی نخواهم یافت، احتمال وقوع چنین انتظاری افزایش می‌یابد. در مقابل هرچقدر افق دیدگاه فرد روشن‌تر باشد و بگوید: من چه آدم شاداب و باطراوتی هستم و حتماً همدلی پیدا خواهم کرد، پیشگویی آیندهٔ شاعرانهٔ او نیز روشن‌تر خواهد بود.

اگر فکر کنید که عشق هرگز شما را پیدا نخواهد کرد، چنین نیز خواهد شد.

بسیاری از زنان ناامیدی‌های عاشقانه و شاعرانه‌شان آنها را متقاعد کرده برای اینکه مورد محبّت و توجّه دیگران قرار بگیرند، به صورت ذاتی چیزی درونشان وجود ندارد؛ مثلاً می‌گویند: کی حاضر میشه با من ازدواج کنه؟ مطمئنّم که تا آخر عمر تنها می‌مونم...

به طور واضح چنین زنانی نیز شایسته و سزاوار عشق هستند؛ امّا آنها دارای مشخّصه‌های ترسناکی می‌باشند که می‌تواند برای سال‌های متمادی موجب تنها ماندنشان گردد.۱٠

پی‌نوشت‌ها