چیست فرمان شما؟

شرحی بر غزلیات حافظ

اشاره

«جمال آفتاب، شرحی بر دیوان حافظ»، برگرفته از جلسات اخلاقی علّامه سیّد محمّدحسین طباطبایی است که به توسّط عارف وارسته مرحوم علی سعادت‌پرور تألیف و تدوین شده است. این اثر مجموعة مفصّلی است در ده جلد که توسّط شرکت «انتشارات احیاء کتاب» به زیور طبع آراسته شده است. از این پس در هر شماره از نشریه، شرح یکی از غزلّیات حضرت حافظ شیرازی در معرض نگاه مخاطبان موعود قرار خواهد گرفت.

ای فروغِ ماهِ حُسن، از روی رخشان شما

آبروی خوبی از چاه زَنَخدان شما

عزم دیدار تو دارد جانِ بر لب آمده

باز گردد یا برآید؟ چیست فرمان شما؟

کَس به دور نرگست طَرْفی نبست از عافیت

بِه که نفروشند مستوری به مستان شما

بخت خواب‌آلود ما بیدار خواهد شد مگر

زان که زد بر دیده آبی، روی رخشان شما

با صبا همراه بفرست از رخت گل دسته‌ای

بو که بویی بشنویم از خاک بستان شما

عمرتان باد و مراد ای ساقیانِ بزمِ جم

گرچه جام ما نشد پُر مِی به دوران شما

دل خرابی می‌کند، دلدار را آگه کنید

زینهار ای دوستان! جان من و جان شما

کی دهد دست این غرض یا رب که همدستان شوند

خاطر مجموع ما، زلف پریشان شما

دور دار از خاک و خون دامن، چو بر ما بگذری

کَاندَر این رهْ کشته بسیارند، قربان شما

می‌کند حافظ دعایی، بشنو، آمینی بگو!

روزی ما باد لعل شَکَّرافشان شما

ای صبا! با ساکنانِ شهرِ یزد از ما بگو

کِای سرِ حق‌ناشناسان، گوی چوگان شما

گرچه دوریم از بساط قُرب، همّت دور نیست

بندهٔ شاه شماییم و ثناخوان شما

ای شَهنشاه بلند اختر! خدا را همّتی

تا ببوسم همچو اختر، خاک ایوان شما

تمام این غزل حکایت می‌کند که خواجه آن را در ایّامی سروده که هنوز دری از مشاهدات حضرت دوست به رویش گشوده نگشته و به انتظار آن دیدار، عمر به سر می‌برده و منظورش از لفظ «شما» (به صیغهٔ جمع) محبوب می‌باشد. این‌گونه استعمال در عرب و عجم مشهور می‌باشد. می‌گوید:

ای فروغِ حُسنِ ماه از رویِ رخشان شما

آبرویِ خوبی از چاهِ زنخدان شما

محبوبا! نور و حسن ماه که یکی از مظاهر و نمونه و پرتوی از تجلّیات جمالی توست و همچنین خوبی‌هایی که در همهٔ مظاهرت آشکارند، حکایت از حسن و زیبایی تو می‌کنند و عاشقانت را از عالم مُلکشان به ملکوتشان دعوت می‌نمایند که:

«وَ إنْ مِنْ شَيْءٍ، إلّا عِنْدَنا خَزآئِنُهُ، وَ ما نُنَزِّلُهُ إلّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ؛1

و هیچ چیز نیست؛ جز آنکه گنجینه‌های آن نزد ماست و ما جز به اندازهٔ معیّن و مشخّص آن را فرونمی‌فرستیم.»

و نیز:

«قُلْ: مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلّ شَيْءٍ وَ هُوَ یُجیرُ وَلا یُجارُ عَلَیْهِ؛2

بگو کیست که ملکوت و باطن هر چیزی به دست اوست و پناه می‌دهد و بر او پناه داده نمی‌شود؟»

و همچنین:

«فَسُبْحانَ الّذي بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَيْءٍ وَإلَیْهِ تُرْجَعُونَ؛3

پس پاک و منزّه است خدایی که ملکوت و باطن هر چیزی تنها به دست اوست و تنها به سوی او بازگشت می‌کنید!»

لذا می‌گوید: آبروی خوبی از چاه زنخدان شما. درجایی می‌گوید:

ای بُردهْ نَرْدِ حُسن، ز خوبان روزگار!

قدّت به راستی، چو سَهی سَرْوِ جویبار

الحق، بسان نقش زیاد آن دهان تو

موهومْ نقطه‌ایست، به پنهان نه آشکار4

و در جایی می‌گوید:

به حُسن خُلق و وفا، کس به یار ما نرسد

تو را در این سخن، انکارِ کار ما نرسد

اگرچه حُسن فروشان به جلوه آمده‌اند

کسی به حسن و ملاحت، به یار ما نرسد5

عزمِ دیدار تو دارد جانِ بر لب آمده

بازگردد یا برآید؟ چیست فرمان شما؟

معشوقا! عمری به عزم دیدارت قدم در طریق آشنایی با تو نهادم. از فرط شوق آن جانم به لب رسید و ثمره‌ای، جز محرومیت برنگرفتم. با این‌همه، اختیار با شماست. خواهی جان مرا به قرب خود بپذیر یا بازگردان. بازگردد یا برآید؟ چیست فرمان شما؟ می‌خواهد بگوید:

«إلهي! کَیْفَ أخیبُ وَأنْتَ أمَلی؟! أمْ کَیْفَ اُهانُ وَعَلَیْكَ [أنْتَ] مُتَّکَلي؟! إلهي! کَیْفَ أسْتَعِزُّ وَ فِي الذِّلَّةِ أرْکَزْتَني؟ أمْ کَیْفَ لا أسْتَعِزُّ وَإلَیْكَ نَسَبْتَني؛6

معبودا! چگونه محروم و نومید شوم و حال آنکه تنها آرزویم تویی یا چگونه خوار شوم؟! در صورتی که تنها تکیه‌گاهم تویی. بارالها! چگونه خود را عزیز و گرامی بشمارم؛ در حالی که تو خود مرا در میان ذلّت و خواری نشانده‌ای؟! یا چگونه خود را عزیز ندانم؟! در صورتی که مرا به خود نسبت داده‌ای.»

و در جایی در تمنّای آن دیدار می‌گوید:

دلِ من در هوایِ روی فَرُّخ

بُوَد آشفته همچون مویِ فرّخ

اگر میل دل هرکس به جایی است

بُوَد میل دل من، سویِ فرّخ7

و در جای دیگر می‌گوید:

هزار دشمنم ار می‌کنند قصدِ هلاک

گَرَم تو دوستی از دشمنان ندارم باک

رود به خواب دو چشم از خیال تو؟ هیهات!

بود صبور دل اندر فراق تو؟ حاشاک! 8

کی دهد دست این غرض یا رب! که همدستان شوند

خاطرِ مجموع ما، زُلفِ پریشان شما؟

ای دوست! نمی‌دانم چه زمان به آرزوی خود نایل خواهم شد که تو را با دیدهٔ وحدت در کثرت مشاهده نمایم و دیدهٔ دل بگشایم و به ملکوت مظاهرت آشناگردم؟ که:

«إلهي! هذا ذُلّي ظاهِرٌ بَیْنَ یَدَیْكَ، وَهذا حالي لا یَخْفی عَلَیْكَ، مِنْكَ أطْلُبُ الوُصولَ إلَیْكَ، وَبِكَ أسْتَدِلُّ عَلَیْكَ؛ فَاهْدِني بِنُورِكَ إلَیْكَ، وَأقِمْني بِصِدقِ العُبُودِیَّةِ بَیْنَ یَدَیْكَ؛9

بارالها! این ذلّت و خواری من است که در پیشگاهت آشکار است و این حال من است که بر تو پوشیده نیست. از تو وصالت را خواستارم و به تو بر تو راهنمایی می‌جویم. پس با نورت مرا به خویش رهنمون شو و با بندگی راستین در پیشگاهت برپادار.»

و به گفتهٔ خواجه درجایی:

ز دستِ کوته خود زیرِ بارم

که از بالا بلندانْ شرمسارم

مگر زنجیرْمویی گیردم دست

وگرنه، سر به شیدایی برآرم

ز چشم من بپرس اوضاعِ گردون

که شب تا روز اختر می‌شمارم10

کس به دور نرگست طَرْفی نبست از عافیت

بِهْ که نفروشند مستوری، به مستان شما

دلبرا! چشمان مست و جمال دل‌آرایت - دانسته و ندانسته - روزگار عافیت و خوشی را نه تنها از من، که از همگان ربوده و آنان را دلباختهٔ خود ساخته. با این حال، کجا می‌توان در برابر جمال دل‌آرایت هشیاری را اختیار نمود و آرام نشست. درواقع می‌خواهد بگوید:

ز چشمت جان نشاید بُرد، کز هر سو همی بینم

کمین از گوشه‌ای کرده است و تیر اندر کمان دارد

چه عُذر از بخت خود گویم، که آن عیّارِ شهرْآشوب

به تلخی کُشت حافظ را و شکّر در دهان دارد11

و می‌خواهد با این بیان تقاضای دیدار محبوب را بنماید و بگوید:

«إلهي! لا تُغْلِقْ عَلی مُوَحِّدیکكَ أبْوابَ رَحْمَتِكَ، وَلا تَحْجُبْ مُشتاقیكَ عَنِ النَّظَرِ إلی جَمیل رُؤْیَتِکكَ؛12 معبودا! درهای رحمتت را به روی اهل توحیدت مبند و مشتاقان خود را از مشاهدهٔ دیدار نیکویت محجوب مگردان.»

دل خرابی می‌کند، دلدار را آگه کنید

زینهار ای دوستان! جان من و جان شما

در واقع می‌خواهد بگوید: دوست نه تنها آنچه داشتم و گمان می‌کردم از من است را گرفت و وصالم حاصل نگشت، بلکه بیم آن دارم که دل و عالم خیالی و خاکی‌ام را هم بستاند و باز دیدارم حاصل نگردد. بیایید ای دوستان! قسم به جان شما! تا رمقی در من باقی است، دلدار را آگاه سازید که بر سر کشتهٔ خویش آید و از خاکش بردارد تا شاید لحظه‌ای به دیدارش دیده گشایم. در جایی در تقاضای این معنی می‌گوید:

روی بنما و مرا گو که دل از جان برگیر

پیشِ شمع، آتشِ پروانه به جان گو درگیر

در لبِ تشنهٔ من بین و مدار آب دریغ

بر سَرِ کُشتهٔ خویش آی و ز خاکش برگیر

دوست گو یار شو و جمله جهان دشمن باش

بخت گو روی کن و رویِ زمین لشگر گیر13

بختِ خواب‌آلود ما، بیدار خواهد شد مگر

زان که زد بر دیده آب از رویِ رَخشانِ شما

معشوقا! از این جهت که می‌نگرم به عنایت‌های خود مرا می‌نوازی و با نفحاتت از خماری هجران بیدار می‌نمایی، آن را به فال نیک گرفتم که شاید زمان هجران و دوری‌ام پایان یافته و لطیفهٔ ربّانیه و فطرت مستور به حجاب‌های عالم طبیعتم، بیدار خواهد شد. به گفتهٔ خواجه در جایی:

چو برشکست صبا، زلفِ عنبرْافشانش

به هر شکسته که پیوست، تازه شد جانش

کجاست هم‌نفسی؟ تا که شرح غُصّه دهم

که دل، چه می‌کشد از روزگارِ هجرانش

جمال کعبه مگر عذرِ رهروان خواهد

که جان زنده‌دلان، سوخت در بیابانش14

با صبا همراه بفرست از رُخَت گلدسته‌ای

بو که بویی بشنویم از خاکِ بُستان شما

محبوبا! همان‌گونه که همراه با نفحات قدسی‌ات هر لحظه هدیه‌ها برای عاشقانت می‌فرستی، برای ما محرومان از دیدارت نیز دسته گل‌هایی از جمال و تجلّیات اسماء و صفاتت بفرست تا مشام جانمان از خاک کویت استشمام عطری بنماید. در جایی می‌گوید:

در شب هجران، مرا پروانهٔ وصلی فرست

ورنه از آهم، جهانی را بسوزانم چو شمع

سرفرازم کن شبی از وصل خود ای ماهْرُو!

تا منوّر گردد از دیدارت ایوانم چو شمع

همچو صبحم یک نفس باقی است بی دیدار تو

چهره بنما دلبرا! تا جان برافشانم چو شمع15

و ممکن است منظورش از صبا، ولیّ عصر؟عج؟ یا استاد کاملش - که در اثر ظرافت روحی همواره در محضر حضرت محبوبند - باشد و بخواهد بگوید: محبوبا! از این طریق، ما را به جمال و کمال خود راهنما باش. در جایی می‌گوید:

ای صبا! نکهتی از خاک دَرِ یار بیار

ببر اندوه دل و مژدهٔ دلدار بیار

نکتهٔ روحْ فزا از دهنِ یار بگوی

نافهٔ خوش خبر از عالم اسرار بیار

تا معطّر کنم از لطفِ نسیم تو مشام

شمّه ای از نفحاتِ نَفَس یار بیار16

دور دار از خاک و خون دامن، چو بر ما بگذری

کاندرین رَهْ، کشته بسیارند، قربانِ شما

این بیت هم سخنی است عاشقانه به روش گفتار عشّاق مجازی. خواجه با این بیان تقاضای کشته شدن و فنای خود را نموده و می‌گوید: خون ما بریز؛ امّا هنگام عبور از کنار کشتگان و قربانیان جمالت، دامن برچین تا آلوده به خونمان نگردد و نگویند تو ما را کشته و به خاک افکنده‌ای؛ چون عاشقانت مشتاق قربانی شدن در راه تو هستند. در جایی می‌گوید:

ای غایب از نظر! به خدا می‌سپارمت

جانم بسوختیّ و به دل، دوست دارمت

تا دامنِ کَفَن نکشم زیرِ پای خاک

باور مکن که دست ز دامن بدارمت

خونم بریز و از غمِ هجرم خلاص کن

منّتْ‌پذیرِ غمزهٔ خنجرْ گذارمت17

چهار بیت دیگر از جهت معنی، چون ارتباطی به بیانات دیگر غزل نداشت، از شرح آن خودداری شد.

می‌کند حافظ دعایی، بشنو و آمین بگوی

روزیِ ما باد لعلِ شکّر افشان شما!

الهی که لعل شکّر افشان و حیات‌بخش محبوب، همان‌گونه که خواجه را به حیاتِ ابدیِ «فَلَنُحْیِیَنَّهُ حیاةً طَیِّبَةً؛18 پس حتماً او را به زندگانی پاکیزه ای زنده می‌کنیم.» زنده نموده، همهٔ عاشقان و طالبان او را روزی گردد:

«الهي!... وَألْحِقْنا بِالْعِبادِ [بِعبادِكَ] ... الَّذینَ صَفَّیْتَ لَهُمُ المَشارِبَ، وَبَلَّغْتَهُمُ الرَّغآئِبَ، وَقَضَیْتَ لَهُمْ مِنْ فَضْلِكَ المَآرِبَ، وَ مَلاْتَ ضَمآئِرَهُمْ مِنْ حُبِّكَ، وَرَوَّیْتَهُمْ مِنْ صافی شِرْبِكَ؛ فَبِكَ إلی لَذیذِ مُناجاتِكَ وَصَلُوا، وَمِنْكَ أقْصی مَقاصِدِهِمْ حَصِّلُوا؛19

معبودا!... و ما را به آن گروه از بندگانت ملحق نما که آبشخورها را برای آنان پاکیزه نموده و به خواسته‌هایشان نایل گردانده و درخواست‌هایشان را برآورده و حاجت‌هایشان را روا ساخته و دل‌هایشان را از عشق و محبّتت پُر نموده و از شراب ناب و بی آلایش خود به ایشان نوشانیدی تا اینکه به مناجات لذیذ و دلپسندت واصل گشته و بالاترین خواسته‌هایشان را از تو حاصل نمودند.»

پی‌نوشت‌ها