هبوط،روزی مقدّر اولاد آدم(ع)

اسماعیل شفیعی سروستانی

هبوط را نوعی و نحوی از رحمت - پوشیده در لفاف نقمت - خداوند برای پدر و مادر اوّلین خلق روزگار تعبیر کرده‌اند؛ امّا اختصاص به آن دو نداشت؛ بلکه روزی و رزقی نوشته شده بود برای نوع انسان، برای طیّ مراتب، سیر در آفاق و انفس و تجربهٔ «بهشت قرب» در محضر حضرت ربّ الارباب.

دستیابی به این مرتبه، جز از مسیر ابتلاء در دار دنیا، مجاهدت، تزکیه و علم، تحت تربیت ربّانی معلّمان و مرشدان الهی اتّفاق نمی‌افتد. شاید بدین سبب باشد که فرموده‌اند:

«البلاء لِلولاء»1 و همچنین فرمودند:

«إِنَ عَظِیمَ الْأَجْرِ لَمَعَ عَظِیمِ الْبَلَاءِ وَ مَا أَحَبَّ اللَّهُ قَوْماً إِلَّا ابْتَلَاهُمْ؛2

به درستی که پاداش بزرگ بندگان با بلا و گرفتاری بزرگ همراه است.»

حضرت اباعبدالله امام صادق(ع) فرمود:

«إِنَ فِي الْجَنَّةِ مَنْزِلَةً لَایَبْلُغُهَا عَبْدٌ إِلَّا بِالِابْتِلَاءِ فِي جَسَدِه؛3

همانا در بهشت منزلتی است که هیچ بنده‌ای بدان نمی‌رسد؛ مگر با بلایی که [در دنیا] به بدنش می‌رسد.»

می‌خواستم عرض کنم، تجربهٔ بلا و ابتلاء به پیشامدهای مادّی و معنوی، روزی و سنّت ثابت خالق هستی است برای جمیع فرزندان آدمی تا از مسیر آن همه، بر نردبان ارتقاء، بالا کشیده شوند.

ائمّهٔ هدی؟عهم؟ در بیان حکمت ابتلاء و امتحان انسان به مواردی اشاره فرمودند که توجّه به آنها نوعی آگاهی و بیدارباش است برای صاحبان خرد و طالبان رستگاری؛ از جمله:

1. امتحان بندگان تا سره از ناسره باز شناخته شود؛

2. سنجش و آزمون اعمال در ترازوی عدل الهی به وقت اعطای پاداش یا کیفر اعمال؛

3. رهنمون‌سازی نفوس مستعد به سوی خیر و صلاح؛

4. بازدارندگی از لغزش و سقوط، پیش از فوت شدن فرصت‌ها؛

5. بیدارباش بندگان در فراز و نشیب‌های حیات؛

6. برکشیدن انسان از مراتب دانی به مراتب و مدارج عالی؛

7. تزکیه و پاکسازی نفوس مستعد، قبل از ورود به عالم قبر و قیامت؛

8. و ...

امام صادق(ع) در بیان یکی از وجوه و پیامدهای ابتلای انسان‌ها به بلایا و گرفتاری‌های دنیوی مؤمنان فرمودند:

«ابتلاء و گرفتاری‌های دنیوی، برای مؤمن زینت است و کرامت و عزّت، برای کسانی که صاحبان تدبّر و عقل باشند؛ زیرا در مباشرت و مصاحبت با بلا، هر گاه توأم با صبر و ثبات قدم صورت بگیرد، ارتباط ایمان و نسبت اعتقاد، محکم‌تر و پاک‌تر و نورانی‌تر گشته و آلودگی‌ها و تیرگی‌های دل برطرف خواهد شد.»4

تقرّب به حقیقت انسان، تقرّب به بلاست

حکمت ابتلائات سخت عارض شده بر انبیاء و اولیاء که عموماً خارج از ظرفیت و تاب‌آوری سایر مردم از میان مؤمنان و غیر آنهاست، معطوف به عظمت درجات و مقامات ایشان نزد خداوند متعال و مراتب عظیمی است که پس از ابتلاء و امتحان

سنگینی به ایشان رسیده و مَثلِ اعلای انسان، حقیقت انسان و انسان حقیقی شده‌اند. در کلام ظریفی مولا امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:

«مَن أحَبَّنا أهلَ البَيتِ فَليَستَعِدَّ عُدَّةً لِلبَلاءِ؛5

هر که ما اهل بیت را دوست دارد پس ساز و برگی برای بلا فراهم آورد.»

در بیان دیگری فرمودند:

«مَنْ أَحَبَّنا أَهْلَ الْبَيْتِ فَلْيَسْتَعِدَّ لِلْفَقْرِ جِلْباباً؛6

«هر کس ما اهل بیت را دوست دارد، باید جامه‌ای برای فقر آماده سازد.»

برداشت اوّلیه این است که حُبّ اهل بیت؟عهم؟، قرین با ابتلائات است؛ اگرچه بر اهل معرفت پوشیده نیست که ایشان، متحمّل بزرگترین ابتلائات و سختی‌ها بوده و از نردبان بلا، به عالی‌ترین مرتبه از قرب إلی الله رسیده و در سایه‌سار عرش الهی، در مقام ولایت کلّیه، واجد حق و اذن تصرّف در جزء و کلّ عالم و آدم (از اوّلین تا آخرین) شدند. طالب مقامات روحانی و نورانی، از مسیر تقرّب و محبّت اهل بیت؟عهم؟، از ظلمات امکانی رسته و مراتب عالی و متعالی معنوی را حاصل می‌کنند.

کنده شدن ظلمات عالم ملکی دنیوی از صفحات و ساحت‌های وجودی انسان، قرین با رنج‌ها، ابتلائات و دردهایی است که طالب نور قرب می‌بایست خود را برای آن مهیّا سازد.

اشارهٔ مولا علی به جامهٔ فقر، به نحوی پوشیدن جامهٔ استغناء جستن از خلق روزگار است و چشم بستن بر همهٔ آنچه از جنس دنیاست. تقرّب به مردانی مرد از خاندان وحی که خود با پشت پا زدن به همهٔ آنچه غیر حضرت دوست بود، غرقهٔ ذات حضرت باری تعالی هستند و به آنی و برای آنی، جان آنان از آن حضرت قرب الهی منفک نمی‌شود، در گرو تجربهٔ فقر است.

حجاب‌های ظلمانی و نورانی افتاده بر قلب، ساحت نورانی‌اش را کدر ساخته و مجال انعکاس نور ولایت و محبّت اهل بیت؟عهم؟ را از بین می‌برد از این‌رو، این قلب، هرگونه تصویر و تصوّری را به نمایش می‌گذارد؛ الّا سیمای حضرت دوست، مولا امیرالمؤمنین(ع) و سایر ستارگان آسمان ولایت و امامت.

نور اهل بیت؟عهم؟، سرشته با جان جهان و موجب قوام و دوام عالم است. در عموم ادعیه و زیارات، مؤمنان به وقت سلام به هر یک از ذوات مقدّسه اعلام می‌دارند:

«السَّلامُ عَلَیْكُمْ یَا نُورَاللَّهِ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ؛7

سلام بر شما که نور (روح، وجود و حقیقت پوشیده) خداوند هستید که در کالبد زمین و اهل زمین جاریست. »

نزدیک‌تر از رگ گردن به هر موجودی. به قول جناب سعدی شیرازی:

یار نزدیک‌تر از من به منست

وینت مشکل که من از وی دورم

امّا آنچه که مانع دیدار و درک این حقیقت و این نور و روح و وجود جاری در رگ و پی عالم و آدم می‌شود، ظلمات و کثافات و نجاسات افتاده بر صفحهٔ جان است. در ابتلاء به زخارف دنیوی، تجربه و درک فقر، استغناء از غیر دوست را ممکن ساخته و با صیقل یافتن جان، بر صفحهٔ آن عکس حضرت، دوست پیدا می‌شود.

اصبغ بن نباته می‌گوید: در خدمت امیرالمؤمنین(ع) نشسته بودم که مردی آمد و عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! من تو را در باطن همان‌قدر دوست دارم که در ظاهر دوستت می‌دارم.

امیرالمؤمنین(ع) با نوک چوبی که در دست داشتند، مدّتی متفکّرانه به زمین زدند و آنگاه سر برداشتند و فرمودند:

«به خدا که دروغ می‌گویی! من نه چهرهٔ تو را در میان چهره‌ها(ی دوستدارانم) می‌بینم و نه نامت را در میان نام‌ها.»

من از این سخن سخت تعجّب کردم. چندی نگذشت که مرد دیگری آمد و عرض کرد: به خدا قسم ای امیرالمؤمنین! من تو را در باطن همان‌گونه دوست دارم که در ظاهر دوستت می‌دارم.

حضرت این بار نیز با نوک همان چوب مدّت طولانی به زمین زدند و سپس سرشان را بلند کردند و فرمودند:

«راست می‌گویی. به راستی که طینت ما طینتی رحمت شده است. خداوند در روز پیمان‌گیری پیمانش را گرفت. بنابراین تا روز قیامت نه عضوی از آن جدا شود و نه بیگانه‌ای وارد آن گردد. هان! پس بالاپوشی برای فقر برگیر؛ زیرا که شنیدم رسول خدا(ص) می‌فرمودند:

«حرکت فقر به سوی دوستداران تو، شتابنده‌تر است از حرکت سیل از بالای درّه به پایین آن.»8

ضرورتاً چنانچه فرزندان آدمی از لایه‌های ظلمانی عارض شده بر صفحهٔ جان و حقیقت وجودی بگذرند، شاهد سیمای نورانی حقیقت خود می‌شوند؛ شاهد نور وجود، نور الله و نور اهل بیت؟عهم؟ که از روز اوّل سرشته شده بر جان است.

«فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّینِ حَنیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتي فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها لا تَبْدیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُون؛9

پس روی خود را با گرایش تمام به حق به سوی این دین کن؛ با همان سرشتی که خدا مردم را بر آن سرشته است. آفرینش خدا تغییرپذیر نیست. این است همان دین پایدار؛ ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.»

تجربهٔ فقر، تجربهٔ نوعی همنوایی و سنخیت یافتن و تقرّب به اهل بیت؟عهم؟ است که خود آینه‌دار حضرت حق جلّ و علا بودند.

در ماجرای بلایای افتاده بر جمیع انبیاء و اوصیای الهی، ابتلاء هیچ شخص از آن جمع، به پای بلا و ابتلای واقع شده بر حضرت ابا عبدالله الحسین و یاران باوفایشان در دشت «کربلا» نمی‌رسد؛ چنان‌که هیچ کس به قدر و منزلت ایشان دست نمی‌یابد.

پی‌نوشت‌ها