سلام برآلِ یاسین

سیری در زیارت آل‌یاسین

مهدی علوی

در شماره‌های پیشین بیان شد که امام عصر؟عج؟ در توقیع خود نکاتی را متذکّر شدند:

«هرگاه خواستید به واسطهٔ ما به خدای تعالی و به ما اهل بیت توجّه کنید، پس این‌گونه بگویید: سلامٌ علی آلِ یاسین...»1

در مورد قسمت اوّل این جمله و چگونگی توجّه به خدا به واسطهٔ اهل بیت؟عهم؟ توضیحاتی ارائه گردید. در این شماره به قسمت اخیر جملهٔ مزبور می‌پردازیم. از این قسمت، معلوم می‌شود که امام عصر؟عج؟ «آیهٔ 130 سورهٔ صافات» را این‌گونه قرائت کرده‌اند: «سلامٌ علی آلِ یاسین؛ سلام بر آل و بر اهل بیت یاسین.»

در حالی که کتابت و خوانش کنونی «قرآن» بدین صورت است: «سَلَٰمٌ عَلَىٰٓ إِلْ يَاسِينَ؛ سلام بر اِلیاسین.» یعنی تمام کلمهٔ «إِلْ يَاسِينَ» به عنوان کلمهٔ مفرد و نام شخص و پیامبری به این نام است.

سؤال این است: آیا فرمایش امام عصر؟عج؟ و متن کنونی قرآن با هم تضادّی دارد؟

آل یاسین یا اِلیاسین؟‌

پاسخ این است: خیر. تضادّی در بین نیست؛ امّا نکته این است که قرائت مزبور به مسئلهٔ اختلاف قرائات برمی‌گردد؛ یعنی برخی علمای معتبر قرائت قرآن، این کلمه را به صورت اِلیاسین خوانده‌اند که قرائت کنونی قرآن‌ها نیز همین است و برخی دیگر به صورت آل یاسین؛، چنان‌که مرحوم امین‌الاسلام در «مجمع البیان» می‌نویسد: نافع، ابن عامر، یعقوب و زید این آیه را «سلامٌ علی آل یاسین» قرائت کرده‌اند.2

امّا نکته این است که کلام امام عصر؟عج؟ به صورت واضح و قطعی این آیه را سلامٌ علی آل یاسین و به عنوان کلام خدا بیان می‌فرمایند؛ نه اینکه آن را یک قرائت از میان قرائات تلقّی کنند. این کلام در بیان امام رضا(ع) در مناظراتشان با علمای ادیان در مجلس مأمون نیز مطرح است.

در «تفسیر برهان» در احادیثی از امام صادق(ع) و حتّی از امیرالمؤمنین(ع) هم بیان شده که خداوند آیهٔ مزبور را به این صورت نازل فرموده: «سلامٌ علی آل یاسین»؛ یعنی هرچه عقب‌تر می‌رویم و به زمان نزول آیه نزدیک‌تر می‌شویم،

می‌نگریم این آیه به صورت سلامٌ علی آل یاسین ذکر شده؛ یعنی هنوز دوران قرائات مختلف و اختلاف قرائات فرا نرسیده و یک قرائت بیشتر رایج نبوده است؛ چنان‌که باز در تفسیر برهان از ابن عبّاس روایت شده که این آیه را به صورت «سلامٌ علی آل یاسین» می‌خوانده و نیز روایت شده که عمر بن خطّاب همیشه آیهٔ یادشده را به همین صورت قرائت می‌کرده است:

انّ عمر بن الخّطاب کان یقرأ: «سلام علی آل یاسین.3

اگر این منظر را نیز ندیده بگیریم (هرچند مهم و قابل توجّه است)، لا اقل می‌توان خوانش آیهٔ موردنظر را به عنوان یک قرائت بسیار مهم درنظر گرفت و بی‌اعتنا به آن نبود.4 بر این اساس، بحث تحریف لفظی نیز منتفی خواهد بود؛ چنان‌که بر اهل فضل پوشیده نیست.

به هر روی، اینکه امام عصر؟عج؟ می‌فرمایند که بگویید: سلامٌ علی آلِ یاسین، چنان‌که خدا فرموده است، با مسئلهٔ اختلاف قرائات قابل حل است (؛ هرچند ملاحظاتی که ذکر شد نیز مهم است).

یک اشکال و پاسخ آن

ممکن است با مطالعهٔ آیات سورهٔ صافّات، این سؤال یا اشکال پیش آید؛ چنان‌که برخی نیز متذکّر شده‌اند خداوند در این آیات بر پیامبرانی چند سلام فرستاده است؛ مثل ابراهیم، موسی، هارون و... و در مورد هرکدام نیز بعد از سلام فرمودهٔ:

«إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ؛

او از بندگان مؤمنِ ما بود.»

یا در مورد موسی و هارون؟عهما؟ می‌فرماید:

«إِنَّهُمَا مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ؛

آن دو از بندگان مؤمن ما بودند.»

به عبارت دیگر، ضمیری که در آیات بعد بیان می‌کند، دقیقاً متناسب با آیات قبل است؛ یعنی اگر به نوح(ع) سلام می‌کند، می‌فرماید: او از بندگان مؤمن ما بود یا برای موسی و هارون؟عهما؟ می‌فرماید: آن دو از بندگان مؤمن ما بودند.

اکنون اگر بگوییم آیهٔ 130 صافّات به صورت «سلامٌ علی آل یاسین»، یعنی جمع است، لاجرم باید ضمیر در آیات بعدی نیز به صورت جمع بیاید و گفته شود: «إِنَّهُمَ... ؛ آنان از بندگان مؤمن ما بودند؛ در حالی که آیهٔ بعد به این صورت است: «إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ» است و این ثابت می‌کند که فرد مطرح شده در آیهٔ 130 باید مفرد، یعنی به همان صورت إِلْ يَاسِينَ باشد تا ضمیر «إِنَّهُ» بر او منطبق شود؛ نه بر آلِ یاسین که جمع است؛ امّا این اشکال وارد نیست؛ زیرا:

اوّلاً روایات بسیار متعدّدی از شیعه و اهل سنّت وارد شده که قرائت «سلامٌ علی آل یاسین» را لا اقل به عنوان یک قرائت صحیح و مهم تأیید می‌کند؛

ثانیاً اگر دقّت کنیم، همان ضمیر مفرد إِنَّهُ در آیات بعد نیز با کلمهٔ مفرد در آیهٔ 130 مطابقت دارد؛ زیرا به یاسین برمی‌گردد؛ نه به آل یاسین که جمع است و معنایش این می‌شود: آن یاسین از بندگان مؤمن ماست. بلی. اگر قرار بود ضمیر به آل یاسین بازگردد، باید به صورت جمع می‌آمد؛ امّا روشن است که به کلمهٔ یاسین برمی‌گردد. متذکّر می‌شویم که این پاسخ در هیچیک از تفاسیری که مورد ملاحظهٔ نگارنده قرار گرفته، دیده نشده است.

در مجموع محرز گردید که آیهٔ 130 سورهٔ صافات یا قطعاً به صورت «سلامٌ علی آل یاسین» است یا لااقل در یکی از قرائت صحیح و مهم به این صورت است و در هرحال فرمایش امام عصر؟عج؟ با قرائت کنونی قرآن در تضاد نیست.

قابل توجّه است که علّامه فیض کاشانی در «تفسیر صافی»، اصل را بر قرائت سلام علی آل یاسین گذارده و اِل یاسین یا إلیاسین را صرفاً به عنوان یک قرائت مطرح می‌کند و با عبارت «قیل» از آن یاد می‌کند (چنین گفته شده که...).

بر این اساس نمی‌دانیم قرائت إلیاسین از چه زمانی مرسوم شده است؛ ولی به هر حال فعلاً از آن به عنوان قرائت مشهور یاد می‌شود؛ همین نیز برای طرفداران این قرائت دلیل مهمّی به شمار می‌رود؛ امّا با توجّه به دلایل و قرائنی که ذکر شد، در زمان ائمّه؟عهم؟ حتّی در زمان صدور توقیعِ امام عصر؟عج؟ نیز این قرائت، به عنوان قرائت مشهور مطرح نبوده است؛ والّا ادب ائمّه؟عهم؟ همواره موافقت با قرائت مشهور بوده و می‌فرموده‌اند: «قرآن را همان‌گونه بخوانید که همگان می‌خوانند.» ما نیز در اطاعت از امر ایشان امروزه همین‌گونه می‌خوانیم. در عین حال، پژوهش و بحث علمی همواره جایگاه خود را داراست.

مسئلهٔ اسناد روایات

برخی از کسانی که قائل به قرائت سلام علی الیاسین هستند، معتقدند روایاتِ بیانگرِ آلِ یاسین، به لحاظ سند قابل خدشه‌اند. در «تفسیر نمونه» چنین آمده است:

در «معانی الأخبار» صدوق در بابی که برای تفسیر آل یاسین ذکر کرده، پنج حدیث در همین زمینه نقل شده که هیچ کدام از آنها به ائمّهٔ اهل بیت؟عهم؟ - جز یک حدیث - منتهی نمی‌شود و راوی آن حدیث، شخصی به نام کادح یا قادح است که در کتب رجال، خبری از او نیست. از آنجا که این اخبار روی فرض این است

که قرائت آیهٔ فوق را به صورت سلام علی آل یاسین بخوانیم و هماهنگی آیات را نادیده بگیریم و اسناد این روایات نیز چنان‌که دیدیم، قابل گفت‌وگوست، بهتر این است که از قضاوت دربارهٔ این روایات خودداری کنیم و علم آن را به اهل بسپاریم.5

در این زمینه نکاتی باید مورد توجّه قرار گیرد:

1. صاحب «قاموس قرآن» می‌نویسد:‌

در تفسیر برهان دوازده روایت نقل شده که آل یاسین عبارتند از آل محمّد؟عهم؟؛ دوتای آن روایات از امیرالمؤمنین(ع) و دو تا از امام صادق(ع) و یکی از امام رضا(ع) است و بقیّه از ابن‌عبّاس، ابی‌مالک و ابوعبدالرّحمن می‌باشد. از پنج روایت فوق که از ائمّه؟عهم؟ نقل شده، آنچه از حضرت رضا(ع) مروی است، سندش صحیح است؛ بنا بر آنکه جعفر بن محمّد بن مسرور که مورد پسند مرحوم صدوق است، ثقه باشد.6

2. روایاتی چند نیز داریم که کادح یا قادح در سلسلهٔ سند آن نیست تا مورد اشکال تفسیر نمونه قرار گیرد؛ مثل آنچه در «تفسیر فرات کوفی» ذیل این آیه (130 صافّات) از امیرالمؤمنین(ع) نقل شده است.7

و مثل آنچه در کتاب «تأویل الآیات الباهرة» از تفسیر شیخ محمّد بن عبّاس از امیرالمؤمنین(ع) روایت گردیده و سندش غیر از سند تفسیر فرات است و کادح نیز در میان آن نیست.8

البتّه در همین کتاب تأویل الآیات حدیثی هست که در سلسلهٔ سند آن کادح ذکرشده؛ ولی ما آن را مطرح نکردیم.

تا اینجا اشکال تفسیر نمونه در مورد عدم روایت از ائمّه؟عهم؟ به لحاظ سلسله سند صحیح، مورد نقد و خدشه قرار گرفته است.

3. اشکال دیگر تفسیر نمونه، نادیده گرفتن هماهنگی آیات و ارجاع ضمیر بود که پاسخ آن در متن این مقاله مطرح گردید.

4. روایات منتهی به ابن عبّاس نیز اگرچه به معصوم نمی‌رسد، امّا معمولاً سخن از ابن عبّاس، به عنوان شاگرد بلا واسطه از نبیّ اکرم(ص) و امیرالمؤمنین(ع) مطرح می‌شود و بسیاری از بیانات او، برگرفته از سخنان و روایات آن دو بزرگوار تلقّی می‌گردد.

5ـ روایت امام رضا(ع) به لحاظ محتوا نیز بسیار قابل توجّه و مستدل است؛ زیرا حضرت در مجلس مأمون به علمای ادیان می‌فرمایند در آیات سورهٔ صافّات، خداوند بر پیامبران مختلف، مثل نوح، ابراهیم، موسی و هارون؟عهم؟ و... سلام می‌فرستد؛ امّا از آلِ آنان یاد نمی‌کند؛ امّا وقتی به پیامبر اکرم(ص) می‌رسد، از آن حضرت به عنوان یاسین نام برده و خصوصاً بر آل ایشان سلام می‌فرستد و می‌فرماید: «سلامٌ علی آل یاسین»9

نحوهٔ استدلال حضرت به خوبی دلالت می‌کند که آیه باید به همین صورت خوانده شود؛ زیرا تأکید بر اهل بیت و آلِ پیامبر اکرم؟عهم؟ است (؛ نه بر پیامبری به نام الیاس یا الیاسین).

نکته‌ای را نیز صاحب قاموس قرآن بیان می‌کند که بر اساس آن، هیچ اشکالی ندارد آیات مربوط به آل یاسین در سیاق آیات ماقبل و مابعد نباشد (و برای خود، مستقل باشد).سپس می‌گوید: ولی می‌شود که آن از بطون قران باشد.10

6. از اینها گذشته، مفسّران بزرگ اهل سنّت نیز مانند فخر رازی در «مفاتیح»، زمخشری در «کشّاف»، ابن کثیر در تفسیر خود، ابن حجر در «الصواعق المحرقة» و امثال آنان به قرائت آل یاسین اعتنا کرده‌اند؛ اگرچه اتّکای آنان به روایات ابن عبّاس و امثال اوست. ماجرای مفسّران بزرگ شیعه که جای خود دارد؛ مثل علی بن ابراهیم، فیض کاشانی و... .

نکتهٔ آخر اینکه مرحوم مجلسی؟ره؟ در پایان بحث خود دربارهٔ این آیه، در نقد نظر کسانی که قرائت آل یاسین را رد می‌کنند، می‌فرماید:

آشکار شد که همگی بر قرائت و روایت (مبنی بر صحّت قرائت «آل‌یاسین») اتّفاق نظر دارند؛ هرچند برخی از آنان در اثر عصبیت است که احتمال مذکور (صحت قرائت آل یاسین) را هرچند با روایاتشان مطابقت دارد، رد می‌کنند.11

به نظر می‌رسد فرمایش جناب مجلسی؟ره؟ ناظر به اهل سنّت است. در عین حال، تأکید ایشان بر صحّت قرائت آل یاسین را می‌رساند.

در پایان متذکّر می‌شویم همهٔ این مباحث در ارتباط با فرمایش امام عصر؟عج؟ است که در ابتدای توقیع مبارک خود به صراحت می‌فرمایند:

«این قرائت، گفتار خدای متعال است: فَقُولُوا كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: سَلَامٌ عَلَى آلِ يَاسِينَ.»

پی‌نوشت‌ها