عصر غیبت،لغزش‌های اعتقادی و راهکارهای مقابله با آن

معرّفی کتاب

محمّدپویا قاسمی

ورای بیان ستایش‌آمیز حضرت ختمی‌مرتبت(ص) دربارهٔ فضیلت مردان و زنان آخرالزّمان بر مردمان تمامی ادوار تاریخ، آنگاه که آن حضرت خطاب به امیرالمؤمنین علی(ع) فرمودند:

«یا علی، عجیب‌ترینِ مردم از نظر ایمان و بالاترینِ آنها در یقین، آنها هستند که در آخرالزّمان می‌آیند و پیامبری نمی‌بینند و امام از دیده‌هایشان پنهان است و از نوشته‌های قرآن و حدیث ایمان می‌‎آورند»۱

احادیث دیگری نیز ذکر شده است که از صعوبت و سختی حفظ ایمان، عدم ثبات اعتقادی، اشتغال به انواع گناهان کبیره، انواع فساد اقتصادی، رباخواری و اقتصاد ربوی، همژادخواهی و بسیاری دیگر از رذیلت‌های اخلاقی و مصائب فردی و اجتماعی اشاره می‌شود.

از نمونۀ این‌گونه روایت‌ها، این سخن معروف از پیامبر اکرم(ص) است که به سختیِ «مؤمن ماندن» در آخرالزّمان اشاره دارد. ایشان فرموده‌اند:

«فرصت را برای اعمال نیک، پیش از آنکه فتنه‌هایی مانند پاره‌های شب تاریک پدید آید، غنیمت شمارید. در آن هنگام انسان صبح مؤمن است و شب کافر می‌شود؛ شب کافر است و روز مؤمن می‌شود و دین خود را به عوض ناچیزِ دنیا می‌فروشد.»

در روایت دیگری نیز فرموده‌اند:

«فتنه‌هایی خواهد بود که در اثنای آن، مرد به صبح مؤمن باشد و به شب کافر شود؛ مگر آنکه خدایش به علم زنده دارد.»۲

جمیع این اشارات حاکی از آن است که متاع ایمان در آخرالزّمان، خریداری جز مؤمنان ندارد؛ مؤمنانی که نزد اهل دنیا خوار شمرده می‌شوند و ای کاش مؤمنان می‌دیدند که ثبات قدم و حفاظت از کیان ایمانشان چه اجری در پیشگاه خداوند متعال دارد! با وجود این، احدی از تلاطم‌های بی‌امان آخرالزّّمان در عصر غیبت در امان نخواهد بود.

در مجموع، زمان غیبت امام عصر؟عج؟ طبق متون دینی به گونه‌ای خواهد بود که اعتقادات و باورهای دینی و مهدوی یک مسلمان به شدّت مورد هجمه قرار می‌گیرد و دینداری برای مسلمانان با چالش‌های خطرناکی مواجه خواهد شد. این پیش‌بینی معصومان؟عهم؟ امروزه با تأمّلی در وضعیت دینداری آحاد جامعهٔ انسانی و با هجوم بی‌امان جبههٔ شیطان بر باورهای الهی کاملاً مشهود است.

زمینه‌های لغزش اعتقادی

قطعاً چنین لغزش‌هایی در امور اعتقادی، با زمینه‌های فردی و عوامل اجتماعی شکل می‌گیرد و موجب ایجاد انحراف در باورها می‌شود که باید مورد بررسی موشکافانه و عالمانه قرار گیرد؛ زیرا تا لغزش‌ها و بسترهای ایجاد آن شناسایی نشود، ارائهٔ راهکار ممکن نخواهد بود. بنابراین رسالت مهمّ ما پس از شناسایی مذکور، یافتن راهکارهای مؤثّر برای از بین بردن یا کاهش این لغزش‌هاست. شایان ذکر است از اهداف اصلی این پژوهش، شناسایی عوامل و زمینه های لغزش اعتقادی در زمانهٔ غیبت و چاره‌اندیشی و ارائهٔ راهکار و رفع چالش‌های اعتقادی در عصر غیبت بوده است.

کتاب لغزش‌های اعتقادی در عصر غیبت

یکی از متونی که در سال‌های گذشته به بررسی عوامل زمینه‌ای لغزش اعتقادی در زمان غیبت، گونه‌شناسی و صورت‌بندی انواع لغزش‌ها پرداخته است، متن درخشان کتاب «لغزش‌های اعتقادی در عصر غیبت» به قلم حجّت الاسلام و المسلمین دکتر حسن ملایی است. این متن ضمن بازخوانی زمینه‌های فردی لغزش اعتقادی،

به مطالعهٔ عوامل اجتماعی زمینه‌ساز این لغزش‌ها نیز اشاره کرده است.

کتاب لغزش‌های اعتقاد در عصر غیبت (گونه‌ها، زمینه‌ها و راهکارها) در چهار فصل تألیف شده است:

- در فصل اوّل این اثر که به کلّیات و مفاهیم اختصاص یافته، در قالب دو گفتار، به مبحث «جایگاه اعتقادات در اسلام» و «غیبت امام عصر؟عج؟ و انتظار ظهور» پرداخته شده است؛

- نویسنده در دومین فصل از این اثر، «گونه‌شناسی لغزش‌های اعتقادی» را در سه گفتار با عناوین «مفهوم‌شناسی لغزش اعتقادی»، «لغزش‌های مشترک در همهٔ اعصار» و «لغزش‌های ویژه در عصر غیبت»، مورد بحث و بررسی قرار داده است. از جمله لغزش‌های ذکر شده در این فصل می‌توان به انکار و شک دربارهٔ وجود حضرت مهدی؟عج؟، ادّعای مهدویت (مهدی بودن)، ناامیدی از ظهور امام زمان؟عج؟، بی فایده دانستن امام غیب، انحراف در عقیدهٔ رجعت هنگام ظهور و تمام معجزه بودن ظهور اشاره کرد؛

- «زمینه‌شناسی بسترهای بروز و گسترش لغزش‌های اعتقادی» عنوان سومین فصل از این کتاب است که نویسنده در دو گفتار، به «لغزش‌های درونی و بیرونی» و «بروز لغزش‌های اعتقادی» می‌پردازد. در این فصل، زمینه‌های بینشی، گرایشی و رفتاری بروز لغزش‌های اعتقادی تبیین شده است؛

- در چهارمین و آخرین فصل از کتاب مذکور، «راهکارشناسی مقابله با لغزش‌های اعتقادی» مورد بررسی قرار می گیرد که در این راستا، راهکارهای فرهنگی - معرفتی، راهکارهای اخلاقی - تربیتی و راهکارهای سیاسی - اجتماعی تشریح شده است.

برشی از اثر: راهکارهای سیاسی - اجتماعی مقابله با لغزش‌های اعتقادی عصر غیبت

انسان موجودی اجتماعی است و برای برآوردن نیازمندی‌های خود، به رفت و آمد در جامعه و معاشرت با افراد گوناگون و مواجهه با قوانین جاری در آن نیاز دارد. همین ورود به جامعه در صورتی که از صلاح کافی برخوردار نباشد، می‌تواند بسترساز ایجاد لغزش‌هایی در باورهای دینی او شود. از این‌رو باید راهکارهایی را یافت که با جامعه مرتبط است و با سیاست و سیاسیون ارتباط دارد و به اجرای آن همّت گماشت.

برخی از مهم‌ترین راهکارهای سیاسی - اجتماعی برای حفظ ایمان و مصون ماندن از لغزش‌های اعتقادی عبارتند از:

صالح بودن خواص و نخبگان جامعه، عدالت‌گستری در حدّ توان، برخورد با افراد و فرقه‌های انحرافی، دشمن‌شناسی و بصیرت‌افزایی، تقیّهّ منطقی و هشیارانه، بسیج عمومی و سازماندهی نیروها و تقویت امور مالی و اقتصادی جامعه.

پی‌نوشت‌ها