امامان؟عهم؟،وارثان پیامبران؟عهم؟

ابراهیم شفیعی سروستانی

هدف و فلسفهٔ اصلی از معرفت پیشوایان معصوم دین؟عهم؟ که این‌همه در روایات بر ضرورت آن تأکید شده است،1 زمینه‌سازی برای پذیرش آگاهانهٔ اوامر و نواهی ایشان و اطاعت و پیروی از آنان است.

یکی از راه‌های شناخت امامان معصوم؟عهم؟ آشنایی با ویژگی‌های ایشان است؛ ویژگی‌هایی که آن حضرات را از دیگر انسان‌ها متمایز و آنها را شایستهٔ پیروی و اطاعت بی چون و چرا می‌سازد.

از جمله ویژگی‌های جانشینان معصوم پیامبر اکرم(ص) که در روایات و زیارات مأثور بر آن تأکید شده، میراث‌بری (وراثت) پیامبران است. این ویژگی بیانگر رابطهٔ امامان معصوم با پیامبران الهی؟عهم؟ است و بر اساس آن، امامان معصوم(ع) همهٔ خصال شایسته و ویژگی‌های ممتاز پیامبران الهی، از آدم(ع) تا خاتم(ص) را به ارث برده‌اند و از همین‌رو آنان همان جایگاه، نقش، شأن و منزلت را در جوامع دارند که انبیاء؟عهم؟ داشتند و مردم نیز باید همان ارتباطی را که بر اساس فرمان الهی با پیامبران الهی؟عهم؟ داشتند،2 با آنها داشته باشند. به بیان دیگر، مردم باید همان حالت اطاعت محض و تسلیم بی چون و چرا را که در برابر پیامبران خدا؟عهم؟ داشتند، در برابر امامان نیز داشته باشند.

با توجّه به اهمّیت ویژگی یادشده و نقش آن در زمینه‌سازی برای اطاعت و پیروی از امامان معصوم؟عهم؟ در این مقاله با بهره‌گیری از روایات، به بررسی این موضوع پرداخته‌ایم.

برای آشنایی با این ویژگی، لازم است دو نکته را بررسی کنیم: نخست، اصل موضوع میراث‌بری (وراثت) پیامبران در آموزه‌های اسلامی و دوم، مصادیق میراث پیامبران؟عهم؟.

1. میراث‌بری (وراثت) پیامبران؟عهم؟ در آموزه‌های اسلامی

در بیان معنای ارث گفته‌اند: ارث به معنای انتقال دارایی و حقوق (میراث) شخص درگذشته (مورّث)، به شخص زنده (وارث) است که با رعایت شرایط و موازین خاصّی انجام می‌پذیرد و بدین سان، میراث مُردگان، برای دیگران باقی می‌ماند.3

در بسیاری از روایات و زیارات با عبارات و بیان‌های مختلف از امامان معصوم؟عهم؟، به عنوان «وارثان پیامبران» یا «وارثان رسولان» یاد شده است که می‌توان آنها را به این شرح دسته‌بندی کرد:

الف) در برخی از آنها با بیانی کلّی، همهٔ امامان؟عهم؟ وارثان پیامبران؟عهم؟ برشمرده شده‌اند؛4 از جمله در روایتی که از امام رضا(ع) نقل شده، آمده است: «[...] ما وارثان پیامبران اولی العزم هستیم.»5

در زیارت «جامعهٔ کبیره» نیز که از امام هادی(ع) نقل شده است، خطاب به امامان معصوم؟عهم؟ عرض می‌کنیم: «سلام بر امامان هدایت و چراغ‌های تاریکی‌ها... و وارثان پیامبران!»6

شایان ذکر است که در برخی از روایات، از «عالمان» به عنوان وارثان پیامبران؟عهم؟ یاد شده است؛7 از جمله در روایتی که از امام صادق(ع) نقل شده، آمده است:

«علما وارثان پیامبرانند؛ زیرا پیامبران درهم و دینار به ارث نگذاشتند؛ بلکه احادیثی از خویش بر جای نهادند. پس هر کس چیزی از این احادیث را بیاموزد، بهره‌ای فراوان برده است...»8

امّا چنان‌که از خود این روایات استفاده می‌شود و برخی از محدّثان بزرگوار هم تصریح کرده‌اند، مراد از عالمان در این دسته از روایات، امامان معصوم؟عهم؟ هستند؛9

ب) در برخی زیارات، مانند «صلوات ضرّاب اصفهانی» که از امام زمان؟عج؟ نقل شده است،10 با نام بردن از هریک از امامان معصوم؟عهم؟ از آنها به عنوان «وارث فرستادگان (پیامبران)» یاد شده است؛

ج) در برخی از زیارات، از جمله زیارت امیرمؤمنان علی(ع)11 و زیارت امام حسین(ع)12 نیز با نام بردن از پیامبرانی، مانند آدم، نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمّد؟عهم؟، امامانی خاص، وارث این پیامبران معرّفی شده‌اند؛

د) در برخی از روایات نیز با برشمردن صفات و ویژگی‌های برجستهٔ هر یک از پیامبران الهی، از امامی خاص به عنوان وارث این صفات و ویژگی‌ها یاد شده است.13

2. مصادیق میراث پیامبران؟عهم؟

در اینجا این پرسش مطرح می‌شود که امامان معصوم؟عهم؟ چه چیزی را از پیامبران الهی؟عهم؟ به ارث برده‌اند؟ علّامه محمّدتقی مجلسی در توضیح عبارت «ورثة الانبیاء»

که در زیارت جامعهٔ کبیره» آمده است، در پاسخ به این پرسش می‌نویسد:

ایشان (امامان هدایت) هر علم، کتاب، فضیلت و کمالی را که پیامبران داشته‌اند، به ارث برده‌اند؛ حتّی عصای موسی، عمّامهٔ هارون، تابوت سکینه و انگشتر سلیمان را؛ چنان‌که در روایات متواتر آمده است.14

علّامه محمّدباقر مجلسی نیز در این زمینه عبارت مشابهی دارد.15

حدیث‌پژوه بزرگ معاصر، محمّدی ری‌شهری نیز در این‌باره می‌نویسد:

میراث پیامبران، بنا بر آنچه در متون روایی آمده است، تمام آثار نبوّت است که به گونه‌ای، نشانهٔ پیامبری آنان و همراهِ حادثه‌ای سِتُرگ در سیر زندگانی انبیای پیشین بوده است؛ مانند تابوت، الواح و عصای موسی(ع)، صُحُف ابراهیم(ع)، انگشتریِ سلیمان(ع)، پیراهن یوسف(ع) و دانش پیامبران پیشین.16

آیت‌الله ناصری نیز در یکی از آثار خود با اشاره به این موضوع که حضرت حجّت؟عج؟ میراث‌دار تمامی انبیای الهی؟عه؟ هستند و تمامی مواریث آنان نزد آن حضرت موجود است، در بیان مواریث انبیاء؟عهم؟ می‌فرماید:

این آثار شامل کتب آسمانی و نیز وسایل خاصّی که معجزات آنان به وسیلهٔ آن متحقّق می‌شود و نیز علم و دیگر خصوصیات انبیاء؟عهم؟ می‌شود.17

بنابراین میراث پیامبران الهی؟عهم؟ را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد؛ نخست، یادگارهای مادّی و ملموس ایشان و دوم، صفات، ویژگی‌ها و داشته‌های معنوی ایشان. در این مقاله، هریک از این دو دسته را به اختصار بررسی می‌کنیم:

الف. یادگارهای مادّی و ملموس

بر اساس روایات متعدّد، یادگارهای مادّی و ملموس پیامبران الهی؟عهم؟، به ویژه آنچه که با اعجاز آنها ارتباط داشته، به دست امامان معصوم؟عهم؟ رسیده است.18 در اینجا به برخی از روایاتی که در این زمینه وارد شده است، اشاره می‌کنیم.

در روایتی که از امام محمّدباقر(ع) نقل شده، در این زمینه چنین آمده است:

«عصای موسی(ع) از آن آدم(ع) بود که به شعیب(ع) و سپس به موسی بن عمران(ع) رسید. آن عصا نزد ماست و اندکی پیش نزدم بود و مانند وقتی که از درختش باز شده، سبز است و چون از او بازپرسی شود، جواب گوید و برای قائم ما؟عج؟ آماده گشته است. او با آن همان کار که موسی می‌کرد، انجام دهد...»19

ایشان در روایت دیگری با اشاره به موضوع ظهور امام مهدی؟عج؟، آن دسته از مواریث پیامبران عظیم الشأن الهی را که آن حضرت با خود دارد نیز برشمرده و می‌فرمایند:

«هنگامی که قائم؟عج؟ ظهور کند، با پرچم پیامبر خدا(ص) و انگشتر (مُهر) سلیمان(ع) و سنگ و عصای موسی(ع) ظهور می‌کند. سپس منادی‌اش ندا می‌دهد: «هان! هیچیک از شما آب و غذا و علف [برای چهارپایان] برندارد. یارانش می‌گویند: او می‌خواهد ما و چهارپایانمان را از گرسنگی و تشنگی به کشتن دهد! او حرکت می‌کند و آنان با او به حرکت می‌افتند و نخستین جایی که فرود می‌آیند، بر سنگ موسی(ع) می‌زند و از آن، غذا و آب و علف می‌جوشد و آنها و چهارپایانشان می‌خورند و می‌آشامند [و این کارشان است] تا در بلندی پشت کوفه فرود آیند.»20

در کتاب «الکافی» نیز روایتی مشابه این روایت از امام صادق(ع) نقل شده است.21 امام باقر(ع) همچنین در این‌باره می‌فرمایند:

«شبی بعد از نماز عشاء امیرالمؤمنین(ع) بیرون رفت و می‌فرمود: همهمه همهمه (صدای مخصوصی است که در سینه بگردد و گرفتگی داشته باشد) و شب تاریک است. امام بر شما در آمده است. پیراهن آدم(ع) را پوشیده و انگشتر سلیمان(ع) و عصای موسی(ع) را در دست دارد.»22

از امام صادق(ع) نیز در این زمینه چنین روایت شده است:

«الواح (ده فرمان) موسی(ع) و عصای او، نزد ماست و ما وارثان پیامبران هستیم.»23

آن حضرت در روایت دیگری، یادگارهای پیامبران الهی؟عهم؟ را که به اهل بیت؟عهم؟ رسیده است، به این شرح بیان می‌فرمایند:

«[...] شمشير پيامبر خدا - که درود خدا بر او و خاندانش باد! - زره او و سلاح او و کلاه‌خود او نزد من است [...] و پرچم پيروز و غالب پيامبر خدا - که درود خدا بر او و خاندانش باد! - نزد من است و انگشتر سليمان بن داود(ع) نزد من است و تشتی که موسی(ع) در آن قربانی می‌کرد، نزد من است و همان اسمی که هر گاه پيامبر خدا(ص) آن را بين مشرکان و مسلمانان قرار می‌داد، تير کفّار به مسلمانان نمی‌رسيد، نزد من است و تابوتی (صندوقی) که ملائکه آن را آوردند،24 نزد من است و مثَل اسلحه [پيامبر خدا ] در بین ما [اهل بیت] مانند همان تابوت بنی‌اسرائيل است [؛ يعنی دليل امامت و پيشوایی است].»25

بر اساس روایات یادشده، امامان معصوم؟عهم؟ پیراهن آدم(ع)، الواح، عصا و سنگ موسی(ع)، انگشتر سلیمان(ع)، تابوت (یا صندوق عهد که یادگارهای خاندان موسی و هارون؟عهما؟ در آن نگهداری می‌شد) و پرچم، شمشیر، زره، سلاح و کلاه‌خود پیامبر خدا(ص) را به ارث برده‌اند و همهٔ اینها اکنون نزد آخرین پیشوای معصوم، امام مهدی؟عج؟ است.

ب. ویژگی‌ها و داشته‌های معنوی

دو مصداق شاخص دومین دسته از مواریث پیامبران الهی؟عهم؟ عبارتند از: علم و ولایت تکوینی که در اینجا به اختصار به روایات مرتبط با هریک از آنها اشاره می‌کنیم:

یک. علوم پیامبران

در روایات فروانی بر این نکته تصریح شده است که امامان؟عهم؟ علوم پیامبران؟عهم؟ را به ارث برده‌اند که در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:26

در روایتی که از امام باقر(ع) نقل شده، در این زمینه چنین آمده است:

«دانشی که با آدم(ع) فرود آمد، دیگر بالا نرفت و دانش، به ارث بُرده می‌شود. علی(ع)، دانشمندِ این امّت بود و هرگز در میان ما عالمی رَخت بر نمی‌بندد، مگر آنکه از خاندان او کسی جانشین او می‌شود که علمی همچون او دارد یا آنچه را خدا بخواهد، می‌داند.»27

در روایت دیگری که ضریس کُناسی از امام صادق(ع) نقل کرده

است، در این‌باره چنین می‌خوانیم:

نزد امام صادق(ع) بودم و ابو بصیر نیز در خدمت ایشان بود. امام صادق(ع) فرمودند:

«داوود(ع) علم پیامبران را به ارث برد و سلیمان(ع)، علم داوود(ع) را و محمّد(ص) علم سلیمان(ع) را و ما علم محمّد(ص) را به ارث برده‌ایم. نزد ماست صحف ابراهیم(ع) و ده فرمان موسی(ع).»

ابو بصیر گفت: این، همان علم است؟28 فرمودند:

«ای ابو محمّد! این همان علم نیست. علم، آن است که شب و روز و روز به روز و ساعت به ساعت رخ می‌دهد.»29

دو. ولایت تکوینی

یکی از باورهای مهمّ امامیه دربارهٔ معصومان؟عهم؟ داشتن ولایت تکوینی یا ولایت تصرّفی است30 که در بسیاری از روایات نیز بر آن تأکید و از آن به عنوان یکی از مواریث انبیاء؟عهم؟ یاد شده است.31 البتّه ناگفته نماند که بر اساس برخی از روایات، ولایت تکوینی، ارثی مستقل نیست و از فروع علم است؛ امّا مراد از ولایت تکوینی، چنان‌که برخی از اهل تحقیق گفته‌اند، قدرتی است که خداوند به انسانِ کامل واگذار کرده است تا او با اذن پروردگار، در نظام آفرینش، تصرّف کند.32 با این مقدّمه به بررسی برخی از روایات موجود در این زمینه می‌پردازیم.

در روایتی که ابوبصیر از امام محمّد‌باقر(ع) نقل کرده، در این‌باره چنین آمده است:

خدمت امام باقر(ع) رسیدم و گفتم: شما وارثان پیامبر خدا(ص) هستید؟ فرمودند: «آری.» گفتم: آیا پیامبر خدا همهٔ آنچه را که پیامبران پیشین می‌دانستند، به ارث برده است؟ فرمودند: «آری.»

- آیا شما قادرید که مرده را زنده کنید و کور مادرزاد و پیس را شفا دهید؟

- «آری، به خواست خدا.» و سپس به من فرمودند: «نزدیک من بیا، ای ابو محمّد!»

من نزدیک رفتم. ایشان دستی به چهره و چشمم کشیدند و من آفتاب و آسمان و زمین و خانه‌ها و هر چه را در شهر (خانه)33 بود، دیدم. سپس فرمودند: «آیا دوست داری چنین باشی و در روز قیامت، مانند بقیهٔ مردم با تو رفتار شود یا آنکه [دوست داری] به حال نخست باز گردی و یک‌سره به بهشت روی‌؟» گفتم: به حال سابقم باز گردم.

ایشان دوباره دست به چشمم کشیدند و من به حال سابقم باز گشتم.34

در روایت دیگری ابوحمزه ثُمالی از امام سجّاد(ع) در زمینهٔ ولایت تکوینی امامان؟عهم؟ چنین روایت می‌کند:

[...] گفتم: آیا امامان قادرند که مرده را زنده کنند و کور مادرزاد و پیس را شفا دهند و بر روی آب راه روند؟

فرمودند: «خداوند چیزی به پیامبران عطا نکرده است؛ مگر اینکه همان را به محمّد - که درود خدا بر او و خاندانش باد! - عطا کرده است و به او چیزهایی عطا کرده که پیامبران؟عهم؟ آنها را در اختیار ندارند.»

- آیا همهٔ آنچه در اختیار پیامبر خداست، به امیر مؤمنان(ع) هم عطا شده است؟

- «آری. سپس به حسن و حسین؟عهما؟ و سپس به همهٔ امامان؟عهم؟، یکی پس از دیگری تا روز قیامت عطا شده است؛ البتّه با زیاده‌ای که در هر سال و در هر ماه ایجاد می‌شود.»

سپس فرمودند: «سوگند به خدا! [با زیاده‌ای که] در هر ساعت [ایجاد می‌شود].»35

در بسیاری از ادعیه و زیارات نیز به این ویژگی پیشوایان معصوم دین؟عهم؟ اشاره شده است. در يکی از زيارت‌های امير مؤمنان علی(ع) که از امام صادق(ع) نقل شده، خطاب به آن حضرت چنين آمده است:

«سلام بر صاحب راهنماها و نشانه‌های آشکار و معجزه‌های چيره‌کننده!»36

در «دعای ندبه» نيز خطاب به امام عصر؟عج؟ چنين می‌خوانيم:

«ای زادهٔ نشانه‌ها و معجزه‌ها! ای زادهٔ دليل‌های آشکار! ای زادهٔ برهان‌های روشن و خيره‌کننده!»37

در کتاب «بصائر الدرجات»، موارد متعدّدی از معجزه‌های امامان معصوم؟عهم؟ نقل شده است که از آن جمله می‌توان به سبز شدن و ميوه دادن درخت خشکيده به فرمان امير مؤمنان علی(ع)، اطاعت درخت نخل از امام باقر و امام صادق؟عهما؟ و فرو ريختن خرمای قرمز و زرد برای آن دو امام و يارانشان،38 زنده شدن مرده و شفا يافتن کور مادرزاد و پيس به دست امام محمّدباقر و امام جعفر صادق؟عهما؟39 اشاره کرد.

با توجّه به روایات، ادعیه، زیارات و حکایت‌های یادشده، هیچ تردیدی در این موضوع باقی نمی‌ماند که امامان؟عهم؟ نیز مانند پیامبران؟عهم؟ دارای ولایت تکوینی هستند و می‌توانند به اذن خداوند در جهان آفرینش تصرّف کنند.

پی‌نوشت‌ها