جهانی‌سازیِ فرهنگیِ غرب

واژهٔ GLOBALIZATION را گاهی به جهانی‌شدن و زمانی به جهانی‌سازی ترجمه می‌کنند. با نگرشی سطحی ممکن است این دو اصطلاح مترادف به نظر آیند، امّا این دو ترجمه به لحاظ بار معنایی و واقعیت کاربردی و ابزاری که منعکس می‌کنند، با هم تفاوت دارند. در بـرگردان اوّل، یعنی جهانی‌شدن، القای نوعی اراده و اختیــار مورد نظر است و می‌خواهد این پیام را به خواننده منتقل کند که جهانی‌شدن، واقعیتی است ملموس و ضرورتی است گریزناپذیر که هر جامعه اگر خواهان رفاه شهروندانش باشد، چاره‌ای ندارد، جز اینکه خود را با این جریان نیرومند، ضروری و مفید به حال کشورها و به حال جامعهٔ بشری، سازگار کند و باطیب خاطر و ارادهٔ آزاد، به مقتضیات آن گردن نهد.

در برگردان دوم، یعنی جهانی‌سازی، سعی بر این است که به واقعیت دیگری اشاره شود و آن اینکه: جهانی‌سازی طرحی است که توسّط کشورهای ثروتمند و قدرتمند دنیا و در راس آنها «آمریکا»، تدوین شده و منظور از آن، ادامهٔ سلطهٔ اقتصادی، سیاسی و نظامی بر دیگر کشورهای عالم است. آمریکا از مدّت‌ها قبل از فروپاشی «شوروی»، سودای رهبری دنیا و دستیابی بیشتر به منابع کشورهای دیگر، به ویژه کشورهای جهان سوم را در سر داشته است.

ریچارد نیکسون رئیس جمهور سابق آمریکا در پی «رسوایی واترگیت» مجبور به استعفا شد. نیکسون پس از این حادثه مدّتی انزوا پیشه کرد. در دوران انزوا و پس از آن، حدود ۱۰ جلد کتاب نوشت و تجارب سالیان دراز تصدّی پست‌های گوناگونش، از جمله پست ریاست جمهوری را در اختیار هم‌وطنانش و در معرض قضاوت و تفسیر جهانیان قرار داد. در یکی از این کتاب‌ها تحت عنوان «فراسوی صلح» یا «برتر از صلح» که برخی صاحب‌نظران آن را وصیت‌نامهٔ سیاسی نیکسون می‌نامند، دیدگاه‌های خود را در مورد اینکه آمریکا چگونه می‌تواند رهبری خود را بر جهان تحمیل کند، آورده است.

نبود تعریف جامع و مورد توافق از جهانی‌شدن و ابهام در درک مفاهیم و مصادیق آن، موجب شده است تا این پدیدهٔ قدیمی، امّا پر رونق دنیای معاصر، از دیدگاه‌های گوناگون مورد بررسی قرار گیرد:

الف) جریانی خودجوش و ضرورتی تاریخی

دیدگاه نخست براین باور است که دگرگونی‌های کنونی، دنبالهٔ تحوّلات کلان تاریخ بشری است. دگرگونی انقلاب کشاورزی به انقلاب صنعتی و بعد از آن به انقلاب اطّلاعاتی، گسترده‌تر و نیرومندتر از آن بود که به تلاش‌های یک گروه یا یک طبقهٔ خاص نسبت داده شود. از این دیدگاه، جهانی‌شدن نیز چنین خصلت و ماهیتی دارد؛ پس از طیّ مسیر، ارزش‌های خود را بر همهٔ جوامع تحمیل می‌کند. بنابراین جهانی‌شدن برنامه‌ای از پیش تعیین شده نیست؛ بلکه جریانی است خودجوش و سازگار با مقتضیات زمان. به زعم طرفداران این دیدگاه، غرب از آنجا که ارزش‌هایش در جهان مقبولیت عام پیدا کرده واز پشتوانهٔ ابزارهای نیرومند مادی و تکنولوژیک هم برخوردار است، بهتر از دیگر جوامع، قادر به بهره‌برداری از فرصت‌هایی است که از بطن جهانی‌شدن زاده می شود. در رهگذر بهره‌مندی از فرصت‌ها و در شیوهٔ به کارگیری امکانات و توانمندی‌ها است که غرب، نقش استراتژیک و بنیادین را در هدایت کشورها به توسعهٔ اقتصادی و دموکراسی، از آن خود می‌داند.

ب) فرایندی برنامه‌ریزی شده و تحمیلی

از دیدگاه دوم، جهانی‌سازی:

- طرحی است برای بازسازی اجتماعی جوامع در سطح کلان؛

- سیستمی است که ایدئولوژی نئولیبرالیستی سرمایه‌داری غربی را تبلیغ و تحمیل می‌کند؛

- حرکتی است که در صدد است تا الگوی زندگی غربی، به ویژهٔ زندگی آمریکایی را ترویج و با تبلیغ فرهنگ مصرف‌زدگی افراطی، ذهن و شخصیت انسان‌ها را آماده سازد تا به سادگی، هویّت فرهنگی و تاریخی خود را فراموش کرده و تمام توان و منابع جامعهٔ خود را به مروّجان فرهنگ مصرف و اصالت سرمایه تقدیم کنند.

بنابراین جهانی‌سازی پدیده ای است که مخلوق ذهن و ارادهٔ عدّه‌ای خاص است و به وسیلهٔ آنها طرّاحی شده و کنترل می‌شود. قدرت کنترل این پدیدهٔ جهان معاصر، در اختیار نظام سرمایه‌داری جهانی است.

برخی، جهانی‌سازی را مرحلهٔ تازه‌ای از امپریالیسم می‌دانند که به اقتضای ضرورت سازگاری با شرایط تازهٔ جهانی، سیمایی متفاوت از گذشته برای خود آراسته است.

جهانی‌شدن؛ واقعیتی برگشت‌ناپذیر

جهانی‌شدن چه ضرورتی تاریخی و خودجوش باشد و چه پروژه ای برنامه‌ریزی شده و تحمیلی، واقعیتی است که پیش روی جهانیان قرار دارد و فرصت بازیگری در این میدان، بر روی همهٔ جوامع باز است. در این میدان هم فرصت فراوان است هم خطر. هر جامعه که توانایی به خدمت گرفتن ابزارهای موجود و استعدادهای بالقوّهٔ خود را در چارچـوب مرزهای ملّی داشتـه باشد و شیوهٔ بـه کارگیری آن را در رابطه با دیگر کشــورها به گونه‌ای سازگار با شرایط و مقتضیات جهان قرن بیست و یکم بداند، قابلیت بازیگری موفّقیت‌آمیز در این میدان را خواهد داشت.

برخی بر این باورند که جهانی‌شدن باتوجّه به نقش سازمان‌های بین المللی در جهت تقویت آن، واقعیتی است برگشت‌ناپذیر که ایستادگی در برابر آن، نه عملی است و نه منطقی. رویارویی موفّقیت‌آمیز با این واقعیت، مستلزم حضور فعّال و مشارکت مبتنی بر منافع و مصالح ملّی است. با بهره‌گیری از اندیشهٔ جمعی و پای‌بندی همگانی به پاسداری از منابع جامعه، موجبات این مشارکت باید به گونه ای فراهم آید تا هم از شتاب‌زدگی‌های غیر قابل توجیه و اقدامات غیر کارشناسانه پرهیز شود و هم در گیرودار برخوردها و چالش‌های هیجانی در عرصهٔ تنازع افراد و گروه‌ها بر سر احراز مواضع قدرت، فرصت‌ها از دست نرود و قابلیت‌ها نیز از قوّه به فعل درآید.