خودشناسی

دکتر علی میری (پژوهشگر و مدرّس حوزهٔ کودک و خانواده)

ما با دو دو تا چهار تای منطقی به این تقسیم سه‌گانه رسیدیم؛ ولی در روانشناسی هم از مدّت‌ها پیش همین سه بعد مطرح است.

البتّه ممکن است هر کسی اسمی براش بگذارد؛ مثلاً ممکن است به بُعد آگاهی، بگویند «نگرش» یا «شناخت» یا به بعد گرایش بگویند «عواطف» یا «احساسات». همچنین به بعد رفتار ممکن است بگویند: «قدرت» یا «عمل». این سه بعد، پایهٔ اصلی بحث‌های ما در دورهٔ خودشناسی هستند.

اگر دسترسی دارید، نگاهی به کتاب «انسان‌شناسی در قرآن» آیت الله مصباح یزدی بیندازید. ایشان هم ،همین سه بعد را مطرح کرده است. پس گفتیم که انسان موجودی سه بعدی است:

الف) آگاهی

بعد آگاهی، شامل تمام عناصری است که به نوعی با داده و آگاهی ارتباط دارند. در عرف، عناصر میدان آگاهی رابه مغز نسبت می‌دهند که برای درک کلّی معنای عناصر میدان آگاهی بد نیست؛ هرچند که دقیق نیست؛ یعنی هر چیزی که به نوعی در ذهن و مغز ما جریان پیدا می‌کند، در تقسیم‌بندی ما جزو عناصر میدان آگاهی می‌شود؛ مثلاً قدرت اندیشیدن و تفکّر، یکی از توانمندی‌های ما در میدان آگاهی است یا تخیّل یا چیزهای دیگری از این دست، مثل تداعی، ذهنیت، تصوّر و ... .

ب) گرایش

بعد گرایش هم شامل تمام عناصری است که به نوعی کشش (چه مثبت و چه منفی) در آنها وجود دارد. لذا تمام حب و بغض‌ها، بیم و امیدها، عشق و نفرت‌ها در این میدان قرار می‌گیرند. همهٔ اقسام ترس هم در میدان گرایش‌ها قرار می‌گیرند؛ چرا؟ چون ترس هم در حقیقت نوعی گرایش است. وقتی ما از چیزی می‌ترسیم، یعنی علاقه نداریم در معرض آن قرار بگیریم و به عبارت دیگر، علاقه داریم در معرض ضدّ آن چیز باشیم. پس باز هم پای علاقه داشتن یا علاقه نداشتن به میان می آید و این یعنی گرایش؛ مثلاً من اگر از گرگ می‌ترسم، این ترس من در حقیقت ریشه‌اش میل به حیات یا میل به درد نکشیدن یا... هست. پس به طور کلّی هر چیزی که به نوعی با میل و کشش قلبی ارتباط داشته باشد، در میدان گرایش‌ها قرار می‌گیرد. در عرف، عناصر میدان گرایش را به «قلب» نسبت می‌دهند که برای درک کلّی معنای عناصر میدان گرایش، بد نیست؛ هرچند خیلی دقیق نیست.

ج) رفتار

بُعد رفتار هم شامل تمام افعال و کردار ارادی است که ما توسّط

اعضا و جوارحمان انجام می‌دهیم. بنابراین در نگاه ما به انسان، فقط اعمال جوارحی در میدان رفتار قرار می‌گیرند و رفتارهای جوانحی را در این میدان قرار نمی‌دهیم. اعمال جوارحی شامل کارهایی است که ما با اندام‌ها و اعضای ظاهری بدن انجام میدهیم؛ مثل خوردن، حرف زدن، راه رفتن و... اعمال جوانحی هم کارهایی هستند که با اندام‌های داخلی و درونی انجام می‌دهیم؛ مثل نیّت کردن، فکر کردن، عشق ورزیدن و... ؛ مثلاً فکر کردن را در میدان آگاهی و عشق ورزیدن را در میدان گرایش قرار می‌دهیم و به آنها می‌پردازیم.

حال که به صورت کلّی با عناصر میدان‌های سه‌گانه وجود خودتان آشنا شدید، به نظرتان مهم‌ترین بعد وجود ما کدام یکی از این سه بعد است؟بله، آگاهی مهم‌ترین بُعد وجود ماست؛ ولی ما می‌خواهیم کمی عمیق‌تر به این موضوع توجّه کنیم.

اولاً باید ببینیم وقتی می‌گوییم کدام بعد از همه مهم‌تر است؟ منظورمان از چه جهتی است؟ منظور ما از جهت ارزشمندی است؛ یعنی کدام بعد وجود ما ارزش بیشتری دارد؟

حالا مشکل دو تا شد! ارزشمندی یعنی چه؟ اصلاً چه چیزی ارزشمند محسوب می‌شود؟

در مورد تعریف ارزش، حرف‌های زیادی زده شده است؛ ولی در یک تعریف ساده که مورد قبول ما هم هست، ارزش یعنی چیزی که برای خدا مهم است و خدا روز قیامت به آن اجر و پاداش می‌دهد. طبق این تعریف کدام بعد وجود ما مهم‌تر ( ارزشمندتر) است؟ طبیعتاً آن بُعدی است که خدا روز قیامت به آن توجّه ویژه دارد و کدام بعد در میدان وجود ما این‌چنین است؟

یکی از اسم‌های روز قیامت چیست؟ «یوم الحساب». آنجا چه چیزی راحساب می‌کنند؟ عمل انسان را. آنجا میزان الاعمال هست که چه چیزی را می‌سنجند؟ عمل ما را. آنجا ما پروندهٔ چه داریم؟ پروندهٔ اعمال.

پس با توجّه به این نکته پاسخ سؤال روشن می‌شود. حالا به نظر شما کدام بعد وجود ما مهم‌تر است؟ بعد عمل. اگر انسان عمل را بدون معرفت و شناخت انجام دهد، ارزشی دارد؟ مثلاً اگر انسان همه‌اش نماز بخواند، ولی نداند برای چه نماز می خواند، باز هم ارزش دارد؟

مثلاً کسی که اصلاً خدا را نشناسد و بدون هدف، اعمالی را انجام دهد، باز هم خدا آن دنیا به او اجر می‌دهد؟ یا کسی که معرفت نسبت به توحید نداشته باشد و فقط به خاطر آرامش خودش، بعضی از کارها را انجام بدهد، باز هم کارهایش ارزشی دارد؟

پس اگر این طور باشد، اعمال انسان نیست که مورد سنجش قرار می‌گیرد؛ بلکه شناخت و معرفت انسان هاست که برای خدا ارزش دارد.

بنابراین مهم‌ترین بعد وجود ما می‌شود بعد شناخت و آگاهی.

ادامه دارد...