تغییر ده قضا را

شرحی بر غزلیات حافظ

اشاره

«جمال آفتاب، شرحی بر دیوان حافظ»، برگرفته از جلسات اخلاقی علّامه سیّد محمّدحسین طباطبایی است که به توسّط عارف وارسته مرحوم علی سعادت‌پرور تألیف و تدوین شده است. این اثر مجموعة مفصّلی است در ده جلد که توسّط شرکت «انتشارات احیاء کتاب» به زیور طبع آراسته شده است. از این پس در هر شماره از نشریه، شرح یکی از غزلّیات حضرت حافظ شیرازی در معرض نگاه مخاطبان موعود قرار خواهد گرفت.

دل می‌رود ز دستم صاحب‌دلان خدا را

دردا که راز پنهان خواهد شد آشکارا

کشتی‌شکستگانیم ای باد شُرطِه برخیز

باشد که باز بینم دیدار آشنا را

ده‌روزه مِهر گردون، افسانه است و افسون

نیکی به جای یاران فرصت شمار یارا

در حلقهٔ گل‌ و مُل خوش خواند دوش بلبل

هاتِ الصَّبُوحَ هُبّوا یا ایُّها السُکارا

ای صاحب کرامت شکرانهٔ سلامت

روزی تَفَقُّدی کن درویش بی‌نوا را

آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است

با دوستان مروت با دشمنان مدارا

در کوی نیک‌نامی ما را گذر ندادند

گر تو نمی‌پسندی تغییر کن قضا را

آن تلخ‌وَش که صوفی امُّ الخَبائِثَش خواند

اَشهی لَنا و اَحلی مِن قُبلَةِ العَذارا

هنگام تنگ‌دستی در عیش کوش و مستی

کاین کیمیای هستی قارون کُنَد گدا را

سرکش مشو که چون شمع از غیرتت بسوزد

دلبر که در کف او موم است سنگ خارا

آیینهٔ سکندر، جام می است بنگر

تا بر تو عرضه دارد احوال مُلک دارا

خوبان پارسی‌گو، بخشندگان عمرند

ساقی بده بشارت رندان پارسا را

حافظ به خود نپوشید این خرقهٔ مِی‌آلود

ای شیخ پاک‌دامن! معذور دار ما را

گویا خواجه را هجران به طول انجامیده، در مقام گله‌داری از محبوب و تقاضای وصال وی برآمده، می‌گوید:

دل می‌رود ز دستم، صاحبدلان! خدا را

دردا که رازِ پنهان خواهد شد آشکارا

جلوهٔ یار، دل و عالم خیالی‌ام را از من گرفت و راز درونی و پنهانم را که عشق به او بود، آشکار ساخت و سپس محرومیت نصیبم گشت. ای صاحبدلان! (خطاب به محبوب) برای رضای خدا، به من دلباختهٔ ترحّمی بنمایید که دلِ از دست رفته‌ام باز گردد. در واقع، با این بیان نه تنها مقام شدنِ فنا را که حالاً به دست آورده، خواستار است؛ بلکه بقای بعد از فنا را هم که با مقام شدن فنا به دست می‌آید، تقاضا می‌کند. به گفتهٔ خواجه در جایی:

مرغِ دلم طایری است، قدسیِ عرش آشیان

از قفسِ تن ملول، سیرشده از جهان

از درِ این خاکدان، چون بپرد مرغِ ما

باز نشیمن کند، بر سر آن آشیان1

و در جایی دیگر:

بفِکن بر صف رندان، نظری بهتر از این

بر در میکده میکن، گذری بهتر از این

در حق من لبت آن لطف که می‌فرماید

گرچه خوب است و لیکن قدری بهتر از این2

دَهْ روزه مهر گردون، افسانه است و افسون

نیکی به جای یاران، فرصت شمار یارا!

ای دوست! ایّام گردون گذرا و چند روزی بیش نیست. تنها نیکی نیکوکاران برجای می‌ماند؛ پس تو نیز دست از نیکی به عاشقانت بر مدار و آنان را با الطافت به مشاهدهٔ خود نایل گردان؛ که:

«إلهي! لا تُغْلِقْ عَلی مُوَحِّدیكَ أبْوابَ رَحْمَتِكَ و َلا تَحْجُبْ مُشْتاقیكَ عَنِ النَّظَرِ إلی

جَمیلِ رُؤْیَتِكَ؛3

معبودا! درهای رحمتت را به روی اهل توحیدت مبند و مشتاقان خود را از مشاهدهٔ دیدار نیکویت محجوب مگردان.»

و به گفتهٔ خواجه در جایی:

سرِّ سودای تو اندر سَرِ ما می‌گردد

تو ببین در سر شوریده، چه‌ها می‌گردد

دلِ حافظ، چو صبا، بر سر کوی تو مقیم

دردمندی است، به امّید دوا می‌گردد4

کِشتی شکستگانیم، ای بادِ شُرطه! برخیز

باشد که باز بینیم، دیدارِ آشنا را

ای باد شرطه و نفحات جان‌بخش جانان! ما کشتی نشستگان عشق و محبّت و مراقبهٔ جمال دلدار را تا رسیدن به ساحل دریای دیدارش یاری کنید که سخت محتاج وزش‌های شما هستیم.

و ممکن است بخواهد بگوید: پس از آنکه در ازل در خلقت تمثّلی نوری به «وَ أشْهَدَهُمْ عَلی أنْفُسِهِمْ: ألَسْتُ بِرَبّکُم؛5 و آنان را بر خودشان گواه گرفت که: آیا من پروردگار شما نیستم؟!» «بَلی شَهِدْنا؛6 بله، گواهی می‌دهیم.» گفتیم، دوست ما را بر کشتی مظهریت و بدن خاکی خلق نمود و محجوب از او گشتیم؛ لذا به نسیم‌های موافق و نفحات قدسی حضرتش محتاجیم تا باز گفتار «أ لَسْتُ» را با گوش دل بشنویم و «بَلی، شَهِدْنا» گوییم؛ که:

«إلهي! أمَرْتَ بِالرُّجُوعِ إلَی الاثار، فَارْجِعْني إلَیْكَ بِکِسْوَةِ الانْوارِ وَهِدایَةِ الْأسْتِبْصارِ، حَتّی أرْجِعَ إلَیْكَ مِنْها کَما دَخَلْتُ إلَیْكَ مِنها، مَصُونَ السِّرِّ عَنِ النَّظَرِ إلَیها وَمَرْفُوعَ الهِمَّةِ عَنِ الإعْتِمادِ عَلَیْها؛7

معبودا! خود امر نمودی که به آثار و مظاهرت بازگشت نمایم. پس مرا با پوشش انوار و هدایتی که تو را با دیدهٔ دل مشاهده کنم، به سوی خویش بازگردان تا همان‌گونه که از طریق مظاهر به سویت آمدم، از طریق آنها به پیشگاهت بازگردم؛ در حالی که باطنم از نظر [استقلالی] به آنها مصون و محفوظ مانده و همّتم از اعتماد و تکیه و بستگی بر آنها برتر باشد.»

در حلقهٔ گل و مُل، خوش خواند دوش بلبل

هاتِ الصَّبُوحَ هُبُّوا یا أیُّهَا السُّکاری!8

بلبل، در زمان رسیدن به گل و نوشیدن شراب دیدار آن (با زبان بی زبانی)، با مستان آشامندهٔ شرابِ شبانه و دیدار محبوب که در صبحگاهان به خماری مبتلا شده بودند، سخنی داشت که شراب صبح هنگام را به پیش کشید و از آن برای رفع خماری خود استفاده نمایید.

خواجه با بیان فوق می‌خواهد بگوید: محبوبا! شبانگاه، به تجلّیات خود مستمان نمودی و سحرگاهان به خماری مبتلا گشتیم. پیمانه ای دیگر از آن به ما عنایت فرما تا از خماری و ملالت آن محرومیّت رهایی یابیم. به گفتهٔ خواجه در جایی:

صبح است ساقیا! قدحی پر شراب کن

دَوْرِ فَلَک درنگ ندارد، شتاب کن

زآن پیشتر که عالمِ فانی شود خراب

ما را ز جامِ بادهٔ گلگون خراب کن

ایّام گل، چو عمر، به رفتن شتاب کرد

ساقی! به دور بادهٔ گلگون شتاب کن9

ای صاحب کرامت! شکرانهٔ سلامت

روزی تفقّدی کن درویشِ بینوا را

ای محبوبی که صاحب کرامت و بخشش هستی و عوارض بشری از مرض و فقر و ناملایمات و غیره در تو راه ندارد! به شکرانهٔ این منزلت، روزی باز پرسشی از فقیران درگاهت بنما و دستگیری‌شان بفرما و از رنج فراق آزادشان کن تا با مشاهدهٔ جمالت، تمام ناهمواری‌های عالم طبیعت به کامشان شیرین آید و با دیدنت آرامش در آنها حکم فرما گردد؛ که:

«[إلهي] ماذا وَجَدَ مَنْ فَقَدَك؟! وَمَاالَّذي فَقَدَ مَنْ وَجَدَكَ؛10

[بارالها!] کسی که تو را از دست داد، چه چیزی یافت؟! و آن که تو را یافت، چه چیزی را از دست داد؟!»

و به گفتهٔ خواجه در جایی:

به عنایت نظری کن، که من دلشده را

نرود بی مَدَدِ لطف تو، کاری از پیش

پرسشِ حالِ دلِ سوخته کن، بَهْرِ خدا

نیست از شاه عجب، گر بنوازد درویش11

آسایش دو گیتی، تفسیر این دو حرف است:

با دوستان مروّت، با دشمنان مدارا

آن‌چنان که آسایش دو سرا برای بندگان در مروّت داشتن با دوستان و مدارا نمودن با دشمنان است، مولای ما! تو نیز با بندگان عاشقت این‌چنین باش و آنان را اگرچه خطاکارند، از نظر خاصّت دور مدار (کنایه از اینکه از هجرشان خلاصی بخش و به دیدارشان مفتخر ساز.)

در جایی می‌گوید:

شکسته وار، به درگاهت آمدم، که طبیب

به مومیاییِ لطفِ توام نشانی داد

تنش درست و دلش شاد باد و خاطر خوش

که دست دادش یاریّ ناتوانی داد

خزینهٔ دلِ حافظ ز گوهر اسرار

به یُمن عشقِ تو سرمایهٔ جهانی داد12

در کویِ نیکنامی، ما را گذر ندادند

گر تو نمی پسندی، تغییر دِه قضا را

ای زاهدی که به زهد خود می‌بالی و هوس آن داری که ستایشت کنند و به نیکنامی‌ات خوانند! ما را در آن کوی راه نداده‌اند و هوشیاری را نمی‌پسندیم. سرنوشت ما را به کوی مستانِ جمال دوست قرعه زده‌اند. مست آمده و مست خواهیم رفت. گر تو نمی پسندی تغییر ده قضا را. در جایی می‌گوید:

دلم که مخزن اسرار بود، دستِ قضا

درش ببست و کلیدش به دلستانی داد

برو معالجهٔ خود کن ای نصیحت‌گوی!

شراب و شاهد و ساقی که را زیانی داد؟!13

آئینهٔ سکندر، جامِ مِی است، بنگر!

تا بر تو عرضه دارد، احوالِ مُلک دارا

ای خواجه! یا ای سالک! سزاوار است به آئینه و زندگی اسکندر ذوالقرنین نظر نمایی و چگونگی زیست و سرگذشت آن را برای خود عبرت قرار دهی و دل به این جهان مبندی:

«ألْمَغْبُونُ مَنْ شَغَلَ بِالدُّنیا و َفاتَهٌ حَظُّهُ مِنِ الاخِرَةِ؛14

زیانکار کسی است که به دنیا مشغول شده و بهرهٔ آخرتی‌اش را از دست داده باشد.»

و نیز:

«کَمْ مِنْ واثِقٍ بِالدُّنیا قَدْ فَجَعَتْهُ؛15

چه بسیار کسی که به کسی که به دنیا اطمینان کرد و دنیا او را به مصیبت جانگداز و دردناک گرفتار نمود.»

یا بخواهد با این بیان بگوید: ای خواجه! هنگامی می‌توانی به ملکوت عالم راه یابی که مظاهر را به دیدهٔ اعتبار و فنا بنگری:

«وَ کَذلِكَ نُری إبْراهیمَ مَلَکُوتَ السَّمواتِ وَالارضِ و َلِیَکُونَ مِنَ المُوقِنینَ؛16

و این‌چنین ملکوت و باطن آسمان‌ها و زمین را به ابراهیم نشان می‌دهیم تا [به مقاماتی نایل آمده] و به مقام اهل یقین برسد.»

زیرا زمانی حضرت ابراهیم(ع) را ارائهٔ ملکوت دادند که: «لا اُحِبُّ الافِلینَ؛17 غروب‌کنندگان و نابودشوندگان را دوست ندارم.» و: «إنّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذي فَطَرَالسَّمواتِ وَالارضَ حنیفاً و َما أنَا مِنَ المُشْرِکینَ؛18 همانا من استوار و مستقیم، روی و حقیقتم را به سوی [اسماء و صفات] کسی نمودم که آسمان‌ها و زمین را آفرید و هرگز از مشرکان نیستم.» فرمود:

و ممکن است با این بیان بخواهد اشاره به معرفت نفس نموده و بگوید: به ملکوت خود توجّه نما تا حضرت دوست را از طریق معرفت نفس، با خویش و همهٔ جهان مشاهده نمایی:

«مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ، عَرَفَ رَبَّهُ؛19

هرکس خود را شناخت پروردگارش را شناخته است.»

و نیز:

«مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ، فَهُوَ لِغَیْرِهِ أعْرَفُ؛20

هرکس خود را شناخت، به غیر خود آشناتر خواهد بود.»

سرکش مشو که چون شمع، از غیرتت بسوزد

دلبر که در کفِ او، موم است سنگِ خارا

ای خواجه! چون شمع که با سرکشیِ (شعله‌اش) می‌سوزد و نابود می‌شود، خودبین و خودستا و سرکش مباش؛ زیرا دوست غیور است و خودستایان را دوست نمی دارد و آنان را به خاک هلاکت می‌افکند. [همان‌گونه که شیطان را به سبب سرکشی و امتناعش از سجده بر آدم ابوالبشر(ع) مطرود درگاه خویش قرار داد:

«قالَ: یا إبْلیسُ! ما مَنَعَكَ أنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتٌ بِیَدَیَّ؟ أسْتَکْبَرْتَ أمْ کُنْتَ مِنَ العالینَ؟ قالَ: أنَا خَیْرٌ مِنْهُ، خَلَقْتَني مِنْ نارٍ و َخَلَقْتَهُ مِنْ طینٍ، قالَ: فَاخْرُجْ مِنْها، فَإنَّكَ رَجیمٌ؛21

فرمود: ای ابلیس! چه چیزی از سجده نمودنت برای آنچه خود با دو دست [جلال و جمال] خویش آفریدم، مانع شد؟ آیا گردنکشی نمودی یا از عالّین و برتران [فرشتگان خاصّ] بودی؟ عرض کرد: من بهتر از اویم. مرا از آتش آفریدی و او را از خاک پدید آوردی. فرمود: پس از بهشت [برزخی] بیرون شو. به درستی که تو مطرود و رانده شده هستی.»

و از غیرت اوست که می‌خواهد همه در مقابلش خاضع باشند:

«یا مَنْ عَنَتِ الوُجُوهُ لِهَیْبَتِهِ و َخَضَعَتِ الرِّقابُ لعَظَمَتِهِ و َوَجِلَتِ القُلُوبُ مِنْ خیفَتِهِ؛22

ای کسی که رُوی‌ها [موجودات] در برابر هیبت و شکوهت خاضع و ذلیل و گردن‌ها [ی آنها] در برابر عظمت و بزرگی‌ات افتاده و فروتن و دل‌ها [ی آنها] از بیم و هراست، ترسان و لرزان است!»

گر مطربِ حریفان، این پارسی بخواند

در رقص و حالت اَرَد رندانِ با صفا را

اگر این غزل پارسی مرا، مطرب و به وجودآورندهٔ پیمانه نوشانِ شراب محبّت دوست، در مجلس انس اهل صفا بخواند، آنان را به وجد و سرور باطنی درخواهد آورد. در جایی می‌گوید:

مطرب کجاست؟ تا همه محصولِ زُهد و علم

در کار بانگِ بَرْبَط و آوازِ نِیْ کنم

از قال و قیل مدرسه، حالی دلم گرفت

یک چند نیز، خدمتِ معشوق و مِیْ کنم23

ترکانِ پارسی‌گو، بخشندگانِ عمرند

ساقی! بشارتی دِهْ پیرانِ پارسا را

ممکن است مراد خواجه از «ترکان پارسی‌گو» استادش باشد و بخواهد علاوه بر اظهارِ محبّت به وی، از خداوند برای او عنایت‌های خاصّش را طلب نموده و بگوید: استادِ

تُرک ما، چون سخن می‌گوید، جانی تازه به سالکین می‌بخشد. بارالها! همان‌گونه که وی ما را با سخنان خود زنده می‌کند، تو نیز با بشارت‌های معنویِ تازه به تازهٔ خود، او را بهره مند نما.

و ممکن است منظور خواجه از ترکان پارسی‌گو همان استادی باشد که در بیتی می‌گوید:

اگر آن تُرک شیرازی به دست آرد دلِ ما را

به خالِ هندویش بخشم، سمرقند و بخارا را24

آن تَلْخ وَشْ که صوفی، اُمُّ الخَبائثش خواند

أشهی لَنا وأحْلی مِنْ قُبْلَةِ الْعُذاری25

شراب تجلّیات و مشاهدات پرشور و مست‌کنندهٔ حضرت محبوب که عاشقِ دلباخته‌اش را به فنا و مستی کامل می‌رساند و پشمینه‌پوش زاهد از آن پرهیز دارد و امّ الخبائثش می‌خواند، بر ما گواراتر است از بوسیدن جمال حوریان سیمین‌منظر.

در جایی می‌گوید:

خدا را ای نصیحت گو! حدیث از مطرب و مِی گو

که نقشی در خیالِ ما، از این خوش‌تر نمی‌گیرد

صراحی می‌کشم پنهان و مردم دفتر انگارند

عجب کز آتش این زرق، در دفتر نمی‌گیرد26

هنگام تنگدستی، در عیش کوش و مستی

کاین کیمیای هستی، قارون کند گدا را

ای خواجه! مبادا فقر و بی چیزی و تنگدستی‌ات سبب بازماندن از عیش و عشرت با دوست گردد! زیرا اگر توجّه نمایی، خواهی دانست که فقر ظاهری، تو را به ناداری و فقر واقعی‌ات توجّه می‌دهد:

«ألْفَقْرُ زینَةُ الإیمانِ؛27

فقر، زینت و آراستگی ایمان است.»

و به شهود گفتارِ الهی که:

«یا أیُّهَا النّاسُ! أنْتُم الفُقَرآءُ إلَی اللهِ و َاللهُ هُوَ الغَنِيُّ الحَمیدُ؛28

ای مردم! همهٔ شما نیازمندان به خدایید و تنها خداست که بی نیاز ستوده می‌باشد.»

نایل خواهی شد.

اینجاست که سلطنت و غنای حقیقی از آن تو خواهد بود و فرمودهٔ رسول الله(ص) که:

«ألْفَقْرُ فَخْری و َ بِهِ أفْتَخِرُ عَلی سآئِرِ الانْبیآءِ وَالمُرْسَلینَ؛29

فقر،[مایهٔ] فخر و بالندگی من است و به آن بر تمام پیامبران و رسولان افتخار می‌کنم.»

و کلام علی (ع) را که:

«کَمْ مِنْ فَقیرٍ غَنِيٍّ و َغَنِيٍّ مُفْتَقِرٍ؛30

چه بسیار ناداری که توانگر و توانگری که نیازمند است.»

را لمس خواهی نمود. در جایی می‌گوید:

با گدایان دَرِ میکده ای سالکِ راه!

به ادب باش، گر از سرِّ خدا آگاهی

بر دَرِ میکده، رندانِ قلندر باشند

که ستانند و دهند افسرِ شاهنشاهی

خشت زیر سر و بر تارک هفت اختر پای

دست قدرت نگر و منصب صاحب جاهی

اگرت سلطنت فقر ببخشند ای دل!

کمترین مُلک تو از ماه بود تا ماهی31

حافظ به خود نپوشید این خرقهٔ مِی آلود

ای شیخ پاکدامن! معذور دار ما را

ای شیخ پاکدامن! که به قدس و تقوای ظاهری اکتفا نموده ای، حافظ خرقهٔ می‌آلوده و کمالات معنوی و توجّهات حقیقی به دوست را خود به خود اختیار ننموده، عنایات محبوب و سرنوشت ازلیِ «وَ أشْهَدَهُمْ عَلی أنْفُسِهِمْ: ألَسْتُ بِرَبِّکُم؟!32 و آنان را بر خودشان گواه گرفت که آیا من پروردگار شما نیستم؟!» و فطریِ: «فِطْرَتَ اللهِ الَّتی فَطَرَالنّاسَ عَلَیْها؛33 همان سرشت خدایی که همهٔ مردم را بر آن خلق فرمود.» است که او را عاشق و فریفتهٔ حضرت حق گردانیده؛ لذا معذورش دار که به سخن تو گوش فرانخواهد داد و از مِیْ‌پرستی دست نمی‌کشد. به گفتهٔ خواجه در جایی:

من ترکِ عشق‌بازی و ساغر نمی‌کنم

صد بار توبه کردم و دیگر نمی‌کنم

شیخم به طنز گفت: حرام است مِیْ، مخور!

گفتم: که چشم و گوش به هر خر نمی‌کنم

زاهد به طعنه گفت: برو ترکِ عشق کن

محتاج جنگ نیست برادر! نمی‌کنم34

پی‌نوشت‌ها