این‌گونه که ما می‌گوییم،بگویید!

در بیان مقدّمات «زیارت آل یاسین» بودیم. به اینجا رسیدیم که امام عصر؟عج؟ فرمودند:

«هرگاه خواستید به واسطهٔ ما به سوی خدا و به سوی ما توجّه کنید (و ما را زیارت کنید)، پس بگویید آن‌گونه که خدای تعالی فرموده: «سلامٌ علی آلِ یاسین...»1

آنچه در این نوشتار تقدیم می‌گردد، دربارهٔ کلمهٔ «فقولوا» در فرمایش امام عصر؟عج؟ است. در این قول نکاتی است که شایسته است دوستان و پیروان آن حضرت به آنها توجّه نمایند و ما بعضی از آنها را ذکر می‌کنیم:

1. تمام اقوال و حقایق دینی را باید از معصوم اخذ کرد. «فقالوا» یعنی قول و اعتقادتان این گونه که ما اهل بیت؟عهم؟ می‌گوییم، باشد.

2. به عبارت دیگر وقتی معصوم هست و می‌توان دین صحیح را از او گرفت، چرا و به کدام مجوّز به غیر از او رجوع کنیم؟

3. به همین دلیل در برخی دعاها از جمله روز غدیر در کتاب «مفاتیح الجنان» چنین می خوانیم:

«بارالها! ما گواهی می‌دهیم که

دیانت می‌ورزیم به آنچه محمّد و آل محمد(ص) دیانت‌ورزی می‌کنند؛

و قول ما همان است که ایشان گفته‌اند؛

و هرچه را قبول کردند، ما نیز قبول می‌کنیم؛

و هرچه را انکار نمودند، ما هم انکار می‌کنیم؛

و هرکس را دوست داشتند؛ ما نیز دوست می‌داریم؛

و با هرکه دشمنی ورزیدند، ما هم دشمنی کردیم؛

و هر کسی را لعنت نمودند؛ ما نیز لعنت کردیم؛

و از هر که تبرّی جستند، ما نیز تبرّی می‌جوییم؛

و بر هر که رحمت کردند، ما نیز رحمت می‌کنیم.»

این کثرت و تکرار همه برای تثبیت و استحکام همین حقیقت و اعتقادِ مهم است که اعتقادات، معارف و احکام و حقایق دین فقط و فقط باید از معدن علم و سرچشمهٔ دین یعنی اهل بیت؟عهم؟ گرفته شوند.

4. از همین‌جاست که باید دین بر معصوم عرضه گردد و تأیید محتوا و اقوال و

گزاره‌های آن از او گرفته شود و در زمان غیبت، این عرضه باید نسبت به علمای ربّانی در مکتب ولایت انجام گردد.

5. از این حقیقت وضرورت آن درمی‌یابیم که آنچه اهل بیت؟عهم؟ می‌فرمایند، عین وحی یا مستند از آن است و این مسئله به دلیل عصمت و علم ایشان است. پس اخذ از ایشان به معنای دسترسی به وحی است. در روایتی آمده که بعد از شهادت حضرت باقر العلوم(ع)، یاران و اصحاب ایشان در بیان مقام آن حضرت و برای اظهار تأسّف می‌گفتند: ما شخصیتی را از دست دادیم که سینهٔ مبارکش خزانهٔ علم نَبوی بود و وقتی نزد ایشان می‌رفتیم، می‌فرمودند: «پیامبر اکرم(ص) چنین و چنان فرمودند.» یعنی با اینکه در زمان آن حضرت نبود، ولی از علوم و فرمایشات ایشان، بی‌واسطه نقل حدیث می‌فرمودند.

برخی از اینها به محضر امام صادق(ع) مشرّف شدند (تا ببینند آیا ایشان از مقامات امام باقر(ع) چه مراتبی را داراست و آیا ایشان امام بعدی هستند یا نه). بعد از لحظاتی دیدند حضرت سر بلند کرده و فرمودند:

«خداوند می‌فرماید گاهی بندهٔ من به قدر نیمی از خرما صدقه می‌دهد؛ امّا من همان را بزرگ و بزرگ می‌کنم (آن‌گونه که شماها کرّه اسب خود را بزرگ می‌کنید) تا آنجا که آن را مثل کوه اُحُد قرار می‌دهم.»2

راوی (که سلم بن ابی‌حضه است) گوید: من به سوی دوستانم برگشته و گفتم: ما تعجّب می‌کردیم که امام باقر(ع) از رسول خدا(ص) بدون واسطه نقل می‌کرده؛ اما امام صادق(ع) بی‌واسطه از خدا نقل می‌کند!3

6. علاوه بر نکتهٔ قبل (که ائمّه؟عهم؟ از سرچشمهٔ وحی سخن می‌گویند)، باید توجّه کرد که وحی و عقلِ ملکوتی، همواره با یکدیگر هماهنگند. از این‌رو سخنان معصومان؟عهم؟ مطابق عقلِ برین است؛ همان‌گونه که از وحی نشئت می‌گیرد. از آن سوی، کلامِ هرکس همیشه هم‌ترازِ عقل اوست و چون عقل ایشان برترین عقل در عالم وجود است، پس کلامشان نیز والاترین کلام در عالم است که در واقع همان سخن و بیان به شمار می‌آید. بنابراین وقتی امام عصر؟عج؟ می‌فرمایند: «فقولوا» (این‌گونه بگویید که: سلامً علی آل یاسین...) یا هر فرمایش دیگری می‌فرمایند، در حقیقت ما با بالاترین و معقول‌ترین سخن مواجهیم. در نتیجه (در ارتباط با بحث خود می‌گوییم) زیارت آل یاسین از خردمندانه‌ترین کلام‌ها و زیارت‌هاست. پس هرکس نیز خردمندتر و فرزانه‌تر است، به این زیارت بیشتر اقبال نشان می‌دهد.

7. از همین‌جا نتیجه می‌گیریم که عنصر عقل در کلام معصوم جایگاهی ویژه دارد. پس کسانی که به علوم عقلی، فلسفی و عرفانی (و کلامی) گرایش دارند و سخنان عرفا و فلاسفه را بسیار ارج می‌نهند و کاملاً درست می‌دانند و منظومهٔ فکری خود را براساس آن علوم بنا می‌گذارند، باید توجّه کنند که صیغهٔ عقلیِ سخنان ائمّه؟عهم؟ بسی برتر از صیغهٔ عقلانی فلاسفه و عرفاست و در واقع اینان باید سخنانِ ائمّه؟عهم؟ را ملاک و معیارِ درستیِ هر سخن دیگری، از جمله سخنان فلاسفه و قواعد فلسفی و عرفانی تلقّی کنند (، دقّت فرمایید).

در حدیث جالبی امام صادق(ع) به ارزیابی مباحثات و مناظرات اصحاب خود می‌پردازند. در این میان، یکی از آنها به نام یونس بن یعقوب که از علم کلام چندان سررشته نداشته و حضرت در ارزیابی خود می‌فرمایند: «اگر تو علم کلام می‌دانستی، می‌توانستی بهتر مناظره کنی.» و او می‌گوید: فدایت شوم! من از شما شنیدم که از علم کلام نهی می‌نمودی و می‌فرمودی: «وای بر اصحاب علم کلام! زیرا آنها می‌گویند این مطلب (به عقل ما) درست می‌آید و آن یکی درست نمی‌آید.» حضرت فرمودند: «من این‌طور گفتم: وای بر آنها اگر آنچه را مَنِ امام می‌گویم، رها کنند و دنبال آنچه خود می‌گویند و می‌فهمند، بروند.»4 این‌طور که من می‌گویم، بگو.

مورد دیگر - البتّه در حوزهٔ دعا - این است:

اسماعیل بن فضل می‌گوید:

از امام صادق(ع) دربارهٔ آیهٔ 130 سورهٔ «طه» پرسیدم که می‌فرماید:

«... وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ؛

قبل از طلوع و غروب خورشید، خدایت را به حمد و سپاس تسبیح گویید.»

حضرت امر به خواندن دعایی کردند که در آن، عبارت «یحیی و یمیت» وجود داشت. من آن را در محضر ایشان خواندم و وقتی به این عبارت رسیدم، گفتم: «یحیی و یمیت، یمیت و یحیی». حضرت فرمودند: «ای مرد! درست است که خدا «یحیی و یمیت، یمیت و یحیی» است؛ امّا آن‌گونه که من گفتم، بگو (فقط بگو: یمیت و یحیی.)5

چنان‌که ملاحظه می‌شود، چه در باب اعتقادات و علم کلام و چه در باب ذکر و کلّاً در حوزهٔ دین، امر امام عصر؟عج؟ که فرمودند: «فقولوا» (این‌طور که ما اهل بیت می‌گوییم، بگوبید)، مصداق دارد.

برای اهل معرفت روشن است که اگر مسئله در علم کلام این‌گونه است، قطعاً در فلسفه، عرفان و به طور کلّی در علوم عقلی نیز امر همین‌سان است. سخنی در این نیست که فلاسفه و عرفا اندیشهٔ خود را تعطیل کنند و فقط بنگرند که امام معصوم چه می‌فرماید؛ بلکه در این است که اگر شما - چنان که گفتیم - گفتهٔ فلاسفه و عرفا را ارج می‌نهید و فصل الخطاب می‌شمارید، ائمّهٔ معصومان؟عهم؟ را نیز لااقل در ردیف آنها تلقی کنید و گفتهٔ ایشان را نیز بگویید. عقل ایشان کمتر از عقل آنان نیست. البتّه از ساحت مبارک معصومان؟عهم؟ از این تعبیرات عذرخواهی می‌کنیم؛ زیرا ایشان عقل اوّل و عقل کل هستند و عقل و گفتهٔ هیچ‌کس را نمی‌توان با عقل و گفتهٔ آنان، حتّی مقایسه کرد؛ چنان‌که امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: «هیچ‌کس از این امّت با آل محمّد؟عهم؟ قابل مقایسه نیست... .»

سخن در این است که علوم عقلی، باید فصل الخطابی داشت که از درستی علم و گفتهٔ او مطمئن بود و یقین داشت که از خزانهٔ وحی سخن می‌گوید و گفتار صاحبان فلسفه و عرفان را با گفتهٔ او سنجیده و درستی یا خطای آن را با سخنان و حقایقی که معصومان؟عهم؟ بیان می‌کنند، تشخیص داد.

پس سخن در تعطیل اندیشه و عقل‌ورزی نیست؛ بلکه حرف در این است که جز معصومان؟عهم؟ ما مطمئن نیستیم دیگران در اندیشهٔ خود خطا کرده‌اند یا نه. بنابراین آن را بر یک اندیشهٔ غیر قابل خطا، یعنی فکر معصوم عرضه می‌کنیم و این روش، خود یک شیوهٔ عقلی است (دقّت شود). آنچه در گفتار بعدی می‌آید نیز تأییدی بر سخن ماست.

8. آیت الله جوادی آملی در تفسیر خود می‌نویسد:

هر گونه ضعف که به امور علمی یا عملی اسلام اسناد داده می‌شود، میوهٔ تلخ تقدیم غیر معصوم بر معصوم و بهره نگرفتن از معارفِ وحیانیِ دودهٔ طاها و اُسرِهٔ یاسین است.

همچنین می‌نویسد:

بقای دین و صیانت اسلام از تحریف، ثمرهٔ شجرهٔ طوبای امامن است که پیشوایان مذاهب غیر اثنا عشری، افتخار شاگردی آنها را داشتند.6

ایشان در جای دیگر از قول علّامه طباطبایی؟ره؟ عرفان و برهان (فلسفه) را مأموم قرآن و وحی می‌داند و این امر را ثابت و زوال‌ناپذیر می‌شمارد.7

از این جملات خصوصاً جملهٔ نخست و سوم برمی‌آید که در همهٔ ارکان اسلام (و نه فقط جانشینی پیامبر خدا(ص)) به ویژه در معارف عقلی و وحیانی، معصوم و قول او باید مقدّم باشد. معنای این کلام آن است که معارف و علوم عقلی را باید با کلام معصوم سنجید؛ اگر درست بود، اخذ کرد؛ والاّ باید طرد نمود. متذکّر می‌شویم اینها همه در توضیح معنای «فقالوا» در فرمایش امام عصر؟عج؟ است. «فقولوا» (این‌گونه بگویید) بیانگر این حقیقت است که: علوم، معارف و حقایق عالم آفرینش و تعالیم توحید و وحیانی همه در سینهٔ اهل بیت؟عهم؟ است. همچنان که خدا فرموده است: «بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ؛8 بلکه این آیات روشنی است که در سینه دانشوران جای دارد.» و امام باقر(ع) در توضیح آن به سینهٔ خود اشاره فرمودند9 (یعنی کسانی که خدا علم را در سینهٔ آنان قرار داده، فقط ما اهل بیت هستیم.)

اگر از سویی فرمودند: «سلونی قبل ان تفقدونی؛ از من بپرسید، قبل از آنکه مرا از دست بدهید.» از سوی دیگر نیز فرمودند: «فقط آنچه را که ما می‌گوییم، صحیح و معقول است. بنابراین آنچه را که ما می‌گوییم، بگویید.»

در واقع مرجع هر قول به یک حقیقت باز می‌گردد و آن این است که انسان، جامعه و امّت، جز با علم و عقل، به کمال و عقل نمی‌رسد و آن نیز با اراده و مشیّت الهی فقط در نزد اهل بیت؟عهم؟ است.

پی‌نوشت‌ها