برگرفته از دیدگاه‌های روانشناسی و اسلام با رویکرد فرهنگ ایرانی
با اینکه خانواده کوچکترین واحد اجتماعی است، امّا در عین حال، مهم‌ترین واحد اجتماع نیز هست. بنابراین باید در حفظ و بقا و شکوفایی آن کوشید.
خانواده مناسب‌ترین بستر جهت رشد آدمی است. انسان نیازهایی دارد؛ چه حسن تأمین آنها در خانواده صورت می‌پذیرد.
خانواده به عنوان اوّلین کانونی که فرد در آن قرار می‌گیرد، دارای اهمّیت شایان توجّهی است.
اوّلین تأثیر محیطی که فرد دریافت می‌کند، از محیط خانواده است و حتّی تأثیرپذیری فرد از سایر محیط‌ها، می‌تواند نشئت گرفته از محیط خانواده باشد.
خانواده پایه‌گذار بخش مهمّی از سرنوشت انسان است و در تعیین سبک و خطّ مشی زندگی آینده، اخلاق سلامت و عملکرد فرد، نقش بزرگی بر عهده دارد.
عواملی چون:
- شخصیت والدین،
- سلامت روانی و جسمانی آنها،
- شیوه‌های تربیتی اعمال شده در داخل خانواده،
- شغل و تحصیلات والدین،
- وضعیت اقتصادی و فرهنگی خانواده،
- محلّ سکونت خانواده،
- حجم و جمعیت خانواده،
- روابط اجتماعی خانواده
و...
بی‌نهایت متغیّر دیگر در خانواده وجود دارند که شخصیت فرزند، سلامت روانی و جسمانی او در آیندهٔ شغلی، تحصیلی، اقتصادی، سازگاری اجتماعی - فرهنگی و تشکیل خانواده، او را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
یکی از ویژگی‌های مهمّ هر خانواده سرزندگی و نشاط است؛ چرا که بین شادی و زندگی رابطهٔ مستقیم وجود دارد. کسی که در ظاهر و باطن شاد است، امیدواری، پویایی و
تفکّر منطقی بر وجودش حکم‌فرماست، احساس مثبت، ایجاد فرصت برای دیگران و صفات پسندیدهٔ دیگرش او را در دل دیگران جای می‌دهد، سرزندگی تصمیم‌گیری را برای او آسان می‌سازد و تلاش و قدرت بهره‌مندی از فکر و عقل را برای او راحت‌تر می‌نماید.
سرزندگی و نشاط، زندگی را خوشایند می‌سازد و اشتیاق برای پرداختن به فعالیت‌های اجتماعی را آسان می‌نماید.
سرزندگی یعنی پر انرژی بودن، شور و شوقی خاص داشتن، خسته، مانده و فرسوده نبودن. هنگامی که سرزندگی فرد پایین باشد، دچار تحریک‌پذیری و خستگی می‌شود و نمی‌تواند از تمام نیروهای بالقوّهٔ درون خود برای به انجام رساندن فعّالیت‌هایش بهره‌برداری نماید. بالعکس زمانی که سرزندگی فرد بالا باشد، او از انرژی کافی برای به انجام رساندن امور روزمرّهٔ خود برخوردار بوده، از خلق مثبت‌تری بهره‌مند می‌شود. چنین فردی تمام مسئولیت‌ها و وظایف خود را به نحو احسن به اتمام می‌رساند.
شخص سرزنده شاد، هوشیار، گوش به زنگ و سرشار از انرژی است؛ به خصوص انرژی روانی.
سرزندگی نشان‌دهندهٔ سلامت روانی و جسمی افراد است.
گفتنی است که سرزندگی با هرگونه خلق منفی، عاطفهٔ منفی، فشا،ر، ناراحتی، افسردگی و درد جسمی، رابطهٔ منفی دارد.
در مقابل، این تجربه با عزّت نفس، خود شکوفایی، برون‌گرایی، رضایت از زندگی و هرگونه تجربهٔ روانی مثبت، ارتباطی تنگاتنگ دارد.
به طور خلاصه سرزندگی نقطه عطف سلامت روان است و از آنجا که این متغیّر در تمام ابعاد زندگی و همهٔ رفتارهای فرد تأثیرگذار است، حفظ و تقویت آن از اهمّیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد.
نشاط و شادی از نیازهای اساسی انسان برای ادامهٔ زندگی سالم است. امروزه نشاط اجتماعی یکی از مهم‌ترین نیازهای جوامع بشری است؛ چرا که شهروندان به ویژه ساکنان کلان‌شهرها فرصت کمتری برای اندیشیدن به خود و نیازهایشان دارند و به شدّت مستعدّ افسردگی‌اند. به تجربه ثابت شده است که شادی و نشاط، عامل تغییر جامعه، تحوّل و تکامل درونی انسان‌ها است.
یکی از مباحثی که اگر به آن درست و مبنایی پرداخته شود، می‌تواند موجب انبساط خاطر و تحرک و آرامش فردی و اجتماعی شود و فرایند رشد و توسعهٔ جامعه را شتاب بیشتری بخشد، بحث شادی و نشاط است. شاد بودن، یکی از نیازهای اساسی و تأثیرگذار در زندگی آدمی است؛ به طوری که پیشوایان دین، عنایت ویژه‌ای به آن داشته‌اند. به همین دلیل نیز با چهره‌ای گشاده با مردم برخورد می‌کردند. بزرگان دین در تقسیم‌بندی ساعات روزانه، جایگاه ویژه‌ای برای شادی و تفریح در نظر می‌گرفتند. امام رضا(ع) در این‌باره می‌فرمایند:
«بکوشید اوقات شبانه‌روز شما چهار ساعت ( بخش) باشد:
ساعتی برای عبادت و مناجات با خدا؛
ساعتی برای تأمین معاش؛
ساعتی برای معاشرت با برادران مورد اعتماد و کسانی که شما را به عیب‌هایتان آگاه سازند و در باطن به شما خلوص دارند؛
و ساعتی را هم به تفریحات و لذّت‌ها اختصاص دهید
و با این بخش از زندگی قادر خواهید بود آن سه بخش دیگر را به خوبی انجام دهید.»۱
امام علی(ع) شادی و نشاط را حالتی عاطفی می‌دانند و آن را به فرصت تعبیر می‌فرمایند:
«مواقع شادمانی، فرصت است.»۲
آن حضرت حتّی برای زمان‌هایی که غم و اندوه به طور طبیعی به سراغ انسان می‌آید، سفارش می‌فرمایند که گشاده‌رو باشیم.
پی نوشت‌ها
پانویس‌های این مقاله
- ۱
۱. «عیون الاخبار الرضا(ع)»، ص ۳۳۷.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
۹. «نهج البلاغه»، حکمت ۲۷۲.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑