ستم و ظلم مردم به خودشــــــان

اسماعیل شفیعی سروستانی

«قرآن کریم» به کرّات، از ظلم به نفس سخن گفته و مردم را در این‌باره بر حذر داشته است.

«... فَما كانَ اللَّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُون؛1

... خدا بر آن نبود که به آنان ستم کند؛ ولی آنان بر خود ستم روا می‌داشتند.»

اقوام عاد و ثمود و صدها و هزاره‌ها قوم و قبیله که مبتلای عذاب و از صفحه محو و نابود شدند، پیش از تجربهٔ لعنت و عذاب، برخوردار از رحمت و نعمت بودند؛ امّا در حقّ خویش ظلم روا داشته و استعداد عذاب فراهم آوردند.

ارسال رُسل و انزال کتب از سوی خداوند، جز برای بارش باران رحمت بر بندگان و بازداشت و بال لعنت نبود؛ همان که موجب سعادت دنیوی و اخروی و مصونیت از عذاب می‌شد؛ امّا ادبار به آسمان و اقبال به دنیا و بستن گوش‌ها بر انذار پیامبران، قومی را مستعدّ صاعقه و قومی دیگر را مستحقّ وارونه شدن زمین بر سرشان ساخت؛ چنان‌که قوم لوط(ع) مبتلا شدند. جویرة بن مسهر روایت می‌کند:

ما همراه علی بن ابی‌طالب(ع) از جنگ «خوارج» برمی‌گشتیم تا اینکه به زمین «بابل» رسیدیم و وقت نماز عصر فرا رسید. امیرالمؤمنین(ع) در آن زمین فرود آمدند و لشکریان نیز فرود آمدند و آن حضرت فرمودند:

«ای مردم! این سرزمین مورد لعن و عذاب خداوند است و در طیّ روزگار، سه بار [و بنا بر خبر دیگر دو بار] تا کنون به عذاب الهی دچار شده یا مردمش مورد عذاب قرار گرفته‌اند و هم‌اکنون نیز در انتظار عذاب سوم است و این زمین، یکی از زمین‌های زیر و رو شده است.»2

ظلم به دیگری، محصول تمامیت‌خواهی، انحصارطلبی، طمع و حرص به دنیاست و امّا ظلم به خود، محصول جهل و غفلت، پوشیده شدن عقل در اثر هجمهٔ هواجس نفسانی و ناتوانی‌اش در وقت تشخیص مصالح و مفاسد است.

آن کودک که قدر مروارید از خرمهره نمی‌شناسد، جملگی را اسباب بازی و لعب می‌سازد؛ همچون آدمی که قدرشناس گوهر وجودی خویش نیست و آن‌همه را مصروف دنیای دنی می‌سازد و همهٔ مجال به برگ و بار نشستن دانهٔ گرانسنگ وجودی را از دست داده، در عین خامی روح، روی به عالم باقی می‌گذارد.

امام هر عصر و زمان، ولیّ عصر و متکفّل خارج ساختن مردم از ظلمات و هدایت آنها به عالم نور است. چنان‌که خداوند، ولیّ بر حقّی است که نفوس را از ظلمت خارج و به نور وارد می‌سازد،3 حضرت ولیّ الله نیز به مثابه «باب الله»، عهده‌دار هدایت و دستگیری نفوس مستعد است برای دریدن پرده‌های غفلت و جهل و رهنمون شدنشان به عالم نور: «أللهُ وَلِیُّ الَّذینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ»4

امّا چه حیف که آدمی با کفر ورزیدن، پذیرای ولایت طاغوت شده و سر از ظلمات در آورده و نگون‌بختی را نصیب می‌برد.

حضرت امیرالمؤمنین(ع) در توصیف مردمی که بر خویش ستم وارد آورده و استعداد دیدار حجّت حق را از دست داده‌اند، می‌فرمایند:

«ای مردم! بدانید که زمین هرگز از حجّت الهی خالی نمی‌ماند؛ امّا پروردگار عالم مردم را به خاطر ظلم و ستمی که مرتکب می‌شوند و همین‌طور به جهت زیاده‌روی‌هایی که در حقّ خود انجام می‌دهند، به زودی از دیدن حجّت خودش محروم خواهد ساخت.»5

پیش‌بینی شگفت مولا امیرالمؤمنین(ع)، بیش از دویست سال پیش از آنکه آخرین وصی در سال 255ه‍ .ق. پای به عرصهٔ دنیا گذارده باشند، اعلام شده است. امام باقر(ع) در تفسیر «آیهٔ مبارکهٔ 32 از سورهٔ فاطر»:

«ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَیْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبیر؛

سپس این کتاب را به آن بندگان خود که [آنان را] برگزیده بودیم، به میراث دادیم. پس برخی از آنان بر خود ستمکارند و برخی از ایشان میانه‌رو و برخی از آنان در کارهای نیک به فرمان خدا پیشگامند و این خود، توفیق بزرگ است.»

فرمودند:

«مراد از «سابِقٌ بِالْخَیْراتِ» امام است. مراد از «مُقْتَصِدٌ» کسی است که امام را می‌شناسد و مراد از «ظالِمٌ لِنَفْسِهِ» کسی است که امام را نمی‌شناسد.»6

اگرچه مصادیق ظلم به خود بسیار است، امّا در برابر مصداق تام ظلم به نفس، یعنی «فقدان معرفت به امام عصر و زمان» جملگی رنگ می‌بازند؛ چه معرفت امام، به فرمودهٔ رسول مکرّم(ص) باب خروج از مرگ جاهلی است. گویی آن که به نفس خویش ظلم می‌کند، در گرداب جاهلیت، آغشته به کفر و شرک و ضلالت، در ظلمات دست و پا می‌زند و از نور، بی‌بهره و محجوب است. به عبارتی خود را محروم از نور و همهٔ خیرات می‌سازد؛ چرا که:

امام، منشأ و منبع همهٔ فیوضات رحمانی و ربّانی است و به واسطهٔ مقام واسطهٔ فیض بودن، مجرای نزول همهٔ برکات مادّی و معنوی بر جمیع ساکنان عالم امکان است.

ظلم در معنی خروج از عدل و عدالت‌ورزی، خارج کردن هر شیء از جای خود است؛ در مقابل، عدل به معنی «اعطاء کلّ ذی حقٍّ حقّه» است. برخی از اهل تحقیق، معنای عدل را توسعه داده و آن را به معنای هرچیزی را در جای خود نهادن یا هر کاری را به وجه شایسته انجام دادن،7 به کار برده‌اند.

در رویکرد اخلاقی، عدالت حدّ وسط افراط و تفریط و عامل تعدیل قوای غضبی، شهوی و عملی تعریف می‌شود. همان که چنانچه قوای نفس به تعدیل درآیند، غایت کمال انسانی است و به فرمودهٔ مرحوم امام خمینی؟ره؟ از مهم‌ترین اصولی است که غفلت از آن، سبب شقاوت ابدی انسان می‌گردد.8

بر این مبنا ظلم در گسترهٔ وسیعی از اعمال و اقوال فردی و جمعی انسان، در میان جمیع مناسبات فرهنگی و تمدّنی، مجال ظهور می‌یابد. گویی ظلم از یک سو موجب گم کردن امام در مناسبات فردی و غیبت امام از حضور میان جمیع مناسبات مردمان است و از دیگر سو، موجب ابتلا به بی‌معرفتی و فقدان شناخت امام شده و در خود و با خود، زمینه‌های ابتلا به انواع و اقسام ظلم بی‌عدالتی را فراهم می‌سازد.

بر اهل خرد و معلّمان اخلاق و حکمت واضح است که معنی و مفهوم ظلم، مصادیق بی‌شماری می‌یابد و آن‌همه را در هر دو زمان و در میان جمیع خلق روزگار می‌توان شناسایی کرد.

آنچه از سوی والدین در میان خانواده اتّفاق می‌افتد و به عکس، فرزندان دربارهٔ والدین خود صورت می‌بندند، آنچه که مردم، در نسبت با خالق هستی، انبیاء و رسل، کتب آسمانی، اولیاء و اوصیای الهی و سایر جماعات انسانی مرتکب می‌شوند، آنچه که در نسبت با ساکنان آسمان و زمین - اعمّ از حیوانات و گیاهان و حتّی خاک و زمین - صورت می‌بندند و سرانجام آنچه که آدمی دربارهٔ خودش، به ناروا و خارج از اوامر و نواهی الهی معمول می‌دارد، می‌تواند در زمرهٔ مصادیقی از ظلم و بی‌عدالتی، به منصهٔ ظهور برسد.

ضرورتاً این عمل که در حقیقت نسبتی با ساحت قدسی امام معصوم ندارد، همهٔ مجال لازم برای سنخیت یافتن انسان با صفات کمالی و حقیقت متعالی حجّت خداوند را از بین می‌برد و مردم را مستعد و مستحقّ دور ماندن از امام و غیبت ایشان می‌کند. پر واضح است که اجتماع نقیضین، محال و جمع آمدن ظلمت و نور در یک زمان و در جوف هم، غیر ممکن است.

پی‌نوشت‌ها