زمینه‌های آسیب‌زا در حوزهٔ اعتقادی‌ و عبادی‌

محمّداسماعیل صالحی‌زاده - روح الله محمّدی

از مهم‌ترین علل و زمینه‌های آسیب تربیت دینی در این حوزه عبارتند از:

الف) برداشت غلط از مفاهیم دینی

از جمله عوامل بی‌رغبتی به دین و امور مذهبی، برداشت غلط از مفاهیم دینی است. امروزه کم و بیش در جامعه مشاهده می‌کنیم که عدّه‌ای افراد دیندار، برداشت‌های غلطی از معارف دینی دارند و تلاش می‌کنند با گفتار یا کردار به دیگران هم بفهمانند که دین، سخنی جز این ندارد. این افکار و برداشت‌ها گاه ضمن اینکه لباس کهنگی بر قامت تعالیم مذهبی پیشین می‌پوشاند، مانعی برای تلاش و فعّالیت می‌گردد؛ برای مثال توکّل عاملی است برای حرکت و تلاش و قدم گذاشتن در امواج دریای مسئولیت‌ها وتکیه‌گاهی است که آدمی در حوادث از چیزی نترسد و محکم جلو برود و به نصرت خداوند، امیدوار باشد و بداند که ذات الهی به کمک او می‌شتابد؛ امّا این معنای زنده و پوینده نیز واژگون گردیده و به دور شدن از وظیفه و کار را به خدا واگذار کردن، تفسیر شده است و بهانه برای کسانی شده است که عافیت‌طلبی را بر همه چیز ترجیح می‌دهند. «قرآن کریم» در «آیهٔ 7 سورهٔ آل عمران» می‌فرماید:

«فَأَمَّا الَّذِينَ فيِ قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ؛

امّا آنها که در قلوبشان انحراف است، به دنبال متشابهات هستند تا فتنه‌انگیزی کنند [و مردم را گمراه سازند] و تفسیر [نادرستی] برای آن می‌طلبند.»

فتنه تنها آشوب نظامی و فیزیکی نیست. تفسیر به رأی و تحریفِ فرهنگ و معانی آیات نیز فتنه است.2

تبیین صحیح آیات قرآن، مفاهیم دینی و زدودن دین از خرافه‌ها و مطالب مجعول، وظیفهٔ مهمّ راسخان در علم و اندیشمندان دینی است. متأسّفانه در طول تاریخ، افرادی به انگیزه‌های مختلف اقدام به تفسیر نادرست آیات و جعل حدیث و جای دادن آن در بین منابع اسلامی کرده و موجب انحراف برخی جوانان و مسلمانان شده‌اند.3

ب) کمال‌گرایی غیر واقع‌گرا

آسیب‌شناسی تربیت دینی طیفی است که در یک سوی آن، کمال‌گرایی غیر واقع‌گرا و در طرف دیگر، سهل‌انگاری قرار دارد.

هدایت به کمال از جمله اهداف بعثت پیامبران بوده است. کمال‌گرایی در تربیت اسلامی، از جمله اهداف مهم است؛ به گونه‌ای که حتّی گاهی در تربیت اسلامی، آن را به معنای هدایت به حق و کمال دانسته‌اند. قرآن می‌فرماید:

«وَ قالَ الَّذِي آمَنَ يا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِکُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ؛4

کسی که [از قوم فرعون] ایمان آورده بود، گفت: ای قوم! از من پیروی کنید تا شما را به راه صحیح هدایت کنم.»

کمال‌گرایی در اصل به معنای در نظر گرفتن برخی نقاط متعالی و حرکت به سوی آنهاست. کمال‌گرایی به خودی خود، مطلوب است؛ امّا کمال‌گرایی غیر واقع‌گرا‌، به معنای برکشیدن افراد بدون توجّه به محدودیت و ظرفیت آنها، یکی از جلوه‌های آسیب‌زایی

در تربیت دینی است. این امر در واقع حاصل نوعی شتاب‌زدگی در مربّیان است که می‌خواهند در زمانی کوتاه، فاصله‌ها را در نوردند و افراد را به سرعت به کمال برسانند.5

نمونه‌هایی از کمال‌گرایی غیر واقع‌گرا

1. افراط در عبادت‌

هر عملی در اسلام چنانچه با قصد قربت انجام گیرد، نوعی عبادت است؛ امّا گاهی تنها بر عباداتی خاص تأکید می‌شود یا در عبادات، زیاده‌روی صورت می‌گیرد. این مسئله موجب خستگی افراد می‌شود، به ویژه کسانی که با این‌گونه کارها آشنایی ندارند. از آسیب‌های مخرّبی که در طول تاریخ بیشترین ضربه را به دینداری مردم وارد نموده، برخوردهای خشن و تند و عقب نشینی‌های غیر منطقی از اصول و مبانی است. افرادی که در جمود و تحجّر برای هر چیز و هر جریان قداست تراشیده‌اند، در برابر آنان که مرزهای قداست و ارزش‌ها را شکسته و حریم را نگه نداشته‌اند، هر دو گروه بیشترین لطمه را به مبانی دینی وارد می‌کنند.6 امیرمؤمنان علی(ع) می‌فرمایند:

«هرگونه کندروی برای روح انسان زیان‌آور است و هر گونه تندروی موجب فساد است.»7

در حدیثی از امام صادق(ع) بیان شده است که پدرشان ایشان را از عبادت زیاد باز می‌داشتند و به ایشان سفارش می‌کردند که کمتر به عبادت بپردازند:

«زمانی که جوان بودم، در عبادت سخت می‌کوشیدم. پدرم به من فرمودند: «فرزندم! کمتر از آنچه می‌بینیم، عبادت کن؛ زیرا خداوند عزّ و جلّ اگر بنده‌ای را دوست داشته باشد، به عبادت اندک او خرسند می‌گردد.»8

2. توجّه به مستحبّات و غفلت از واجبات

خداوند بیش از هر کس دیگری راه رسیدن بندگان را به کمال می‌داند، به این سبب مسائلی را برای انسان واجب کرده است که آنها باید در وضعیتی انجام شود. موارد دیگری نیز هست که می‌تواند انسان را به کمال برساند؛ ولی خداوند آنها را واجب نکرده است. به این معنی که انسان نباید خود ر ا برای آن به زحمت بیندازد و اگر توانست و میل داشت، آنها را رعایت کند.

گاهی انسان حوصلهٔ بیشتری برای عبادت دارد. در آن زمان بهتر است به امور مستحب و عبادت‌ها بیشتر بپردازد؛ ولی زمانی که میل به عبادت ندارد، کافی است که به واجبات عمل کند. امیرمؤمنان علی(ع) می‌فرمایند:

«اگر نوافل به فرایض ضرر برساند، آنها را ترک کنید.»9

به عبارت دیگر یکی از جلوه‌های کمال‌گرایی غیر واقع‌گرا آن است که امور مستحب و بلکه مباح را در شریعت، به امور واجب تبدیل کنیم؛ برای نمونه می‌توان به مسئلهٔ نماز جماعت در مدارس اشاره کرد. نماز، واجب؛ ولی حضور در نماز جماعت و نماز اوّل وقت هر دو اموری مستحب هستند. در برخی مدارس حضور در نماز جماعت الزامی است و به شدّت به وسیلهٔ ناظم کنترل می‌شود و در صورت نیاز، اقدامات تنبیهی نیز صورت می‌گیرد. الزامی کردن، یعنی مستحب را واجب کردن، نه مجاز است و نه مطلوب.10

از این‌رو اگر زمانی مستحبّات موجب صدمه زدن به واجبات شود، این مستحبّات دیگر سبب کمال نیست و باید کنار گذاشته شود.

3. توجّه نکردن به محدودیت ظرفیت‌ها

توانایی انسان‌ها از نظر فهم و عمل، متفاوت است. این مطلب باید در تربیت و به وسیلهٔ مربّی نیز در نظر گرفته شود. یعنی مربّی در مواجهه با متربّی باید چیزی بگوید که در طاقت فهمی او باشد و چیزی بخواهد که در طاقت عملی اوست. خداوند هم خود در وسع مخاطبین سخن گفته و تکلیف کرده است. چنان که قرآن کریم را در لفظ و در معنا نازل کرده و از مردم همان قدر طلب کرده که به آنان داده است.

«لا يُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا ما آتاها؛

خدای تعالی از هیچ کسی تکلیف بیش از طاقت نمی‌خواهد [هر کسی را به قدر توانایی او تکلیف می‌فرماید.]»

در تربیت دینی باید ظرفیت شخص در نظر گرفته شود و چیزی فراتر از توان از او خواسته نشود.

4. استفاده از اجبار

دینداری با قلب و روان آدمی عمیقاً پیوند می‌خورد. منزل اصلی دین، قلب آدمی است و رفتار و گفتار انسان نیز شدیداً از آن متأثّر می‌شود. این جنبه از وجود، هیچگاه در اختیار دیگران نیست و متربّی نمی‌تواند آن را یک‌سره در اختیار خود بگیرد. حضرت رسول(ص) در حدیثی فرموده‌اند که نُه چیز از امّت ایشان برداشته شده است:

«خطا، فراموشی، آنچه بدان مجبور شوند، آنچه ندانند، آنچه به معنای تنگی روزی است، آنچه از توانشان بیرون است و...»11

در زمینهٔ تعلیم و تربیت مربّی باید به این امر توجّه کند و دانش‌آموزان را به سبب اموری که از روی فراموشی و اجبار یا خطا انجام داده‌اند، مؤاخذه و سرزنش نکند.

دومین مسئله‌ای که از این حدیث می‌توان دریافت، این است که به اجبار نمی‌توان خداوند را فرمان‌برداری کرد. در تربیت دینی، فرد باید با اختیار خودش حق‌تعالی را عبادت کند تا عملش مفید باشد.

اسلام و هر مذهب حقّی از دو جهت نمی‌تواند جنبهٔ تحمیلی داشته باشد:

1. بعد از آن‌همه دلایل روشن و استدلال منطقی و معجزات آشکار، نیازی به تحمیل نیست. آنهایی متوسّل به زور و تحمیل می‌شوند که فاقد منطق باشند؛ نه اسلام با آن منطق روشن و استدلال‌های نیرومند؛

2. اصولاً دین که از یک سلسله اعتقادات قلبی ریشه و مایه می‌گیرد، ممکن نیست تحمیلی باشد. زور و شمشیر و قدرت نظامی در اعمال و حرکات جسمانی ما می‌تواند اثر بگذارد؛ نه در افکار و اعتقادات ما.12

امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب(ع) در نامهٔ خود به مالک اشتر

می‌نویسند:

«کسی نگوید که من مأمورم و امر می‌کنم و باید اطاعت شود؛ زیرا این موجب فساد قلب و خرابی دین و نزدیک شدن تغییر و تحوّل در قدرت است.»13

5. سرزنش بیش از اندازه

در سرزنش نیز مانند هر مسئلهٔ دیگری ممکن است زیاده‌روی شود. یکی از مشکلاتی که سرزنشِ زیادی آن را به وجود می‌آورد، ایجاد حالت دفاعی در متربّی است که به صورت لجاجت بروز می‌کند. حضرت امیرمؤمنان علی(ع) می‌فرمایند:

«زیاده‌روی در سرزنش، آتش لجاجت را شعله‌ور می‌سازد و از آثار سوء سرزنش این است که دامن سرزنش‌کننده را نیز خواهد گرفت.»14

همچنین در جای دیگری فرمودند:

«زنهار از سرزنش کردن‌های مکرر! زیرا این کار افراد را بر گناه و خلافکاری جدّی می‌کند و سرزنش را بی‌ارزش می‌سازد.»15

ج) سهل‌انگاری

نقطهٔ مقابل کمال‌گرایی غیر واقع‌بینانه، سهل‌انگاری است. به این معنا که در جریان تربیت، ضوابط و معیارها چندان سست شود که عدم رعایت آنها حسّاسیتی را به وجود نیاورد. این حالت در جریان تربیت، سمِّ مهلکی است. از این‌رو در اسلام سهل‌انگاری مربّی و متربّی، هر دو بسیار مذموم شمرده و تدابیری برای غلبه بر آن اندیشیده شده است؛ به طور مثال تعیین برخی از احکام به عنوان واجب و حرام مستلزم مهار سهل‌انگاری است.

خداوند در «سورهٔ تحریم» دربارهٔ تعلیم و تربیت خانواده می‌فرماید:

«يَأَيهَُّا الَّذِينَ ءَامَنُواْ قُواْ أَنفُسَکُمْ وَ أَهْلِيکُمْ نَارًا؛17

ای کسانی که ایمان آورده‌اید‌! خودتان و خاندان خود را از آتش حفظ کنید.»

یعنی خود و خانوادهٔ خود را از آتش به سبب صبر در طاعت خدا و خود و ایشان را از معصیت خدا و پیروی شهوت‌ها حفظ کنید و اهل خود را با خواندن آنان به طاعت خدا و یاد دادن فرایض به ایشان و نهی کردنشان از کارهای زشت و تشویق ایشان بر کارهای خوب محافظت نمایید. مقاتل بن حیّان می‌گوید:

نگهداری خود و اهل خود این است که مرد مسلمان خودش را و اهل خود را ادب کنند و ایشان را تعلیم خیر نموده و از کار بد باز دارد و این بر هر مسلمانی واجب است که به خود و خانوادهٔ خود و غلامان و کنیزان خود تعلیم نماید. آنها را ادب نموده و تعلیم نماید.18

این آیهٔ بزرگی است که برای انسان مؤمن خطوط مسئولیت او را ترسیم می‌کند تا او را از چارچوب فردیت خارج کند و به سوی خواسته‌های انسانی و دینی گسترده سوق دهد؛ یعنی به آنجا که اندیشیدن برای رهایی و رستگاری دیگران همچون جزئی از مسئولیت او در زندگی به شمار می‌رود.19

از پیامدهای سهل‌انگاری، فرزندانِ تربیت نیافته است و این افراد در برابر مسائل زندگی، راه و روش برخورد مناسب را به خوبی نمی‌آموزند و در صورت بروز هرگونه مشکل، درمانده و ناامید می‌شوند‌.20

سخن آخر

یکی از وظایف اصلی والدین در حقّ فرزندان، تربیت دینی و نیز آموزش مسائل و احکام مذهبی به آنان است که در این‌باره توصیه‌های فراوانی از سوی معصومان؟عهم؟ بیان شده است.

نگرش اسلام به جوان و جوانی مبتنی بر واقعیت است. این نگاه اسلام به جوان، یک دید واقع‌بینانه و تصویری کامل از ابعاد وجودی این دوره از زندگی آدمی را در نظر گرفته است؛ به گونه‌ای که نه از ویژگی‌های مثبت این دوره غفلت می‌شود و نه ویژگی‌های منفی آن نادیده گرفته شده است؛ بلکه این نقاط منفی را مقتضای دورهٔ جوانی می‌داند که باید به وسیلهٔ جامعه هدایت شود.

شناخت عوامل آسیب‌زا در تربیت دینی، از مهم‌ترین مباحث تربیتی است که تعیین‌کنندهٔ ضوابط و هنجارهای حاکم بر فرآیند تربیت است و با توجّه به مرحله‌ای بودن رشد انسان با تناسب به هر مرحله از رشد، اصول حاکم بر فرایند هم متفاوت است. مطلوب است که مربّیان و والدین با شناخت هر مرحله از رشد و آگاهی از عوامل آسیب‌زا، در هر دوره، از ایمان دینی فرزند خویش حفاظت نمایند.

پی‌نوشت‌ها