حضور یهود در شهرهای مهمّ اسلامی

شناخت موقعیت و خاندان‌های یهودی ساکن در «جزیرة العرب» و اطراف آن برای آشنایی با تاریخ یهود و تحوّلات تاریخی مسلمانان قبل و بعد از شهادت رسول الله(ص) امری اجتناب‌ناپذیر است. اهمّیت این مسئله وقتی بیشتر معلوم می‌شود که بدانیم اقدام برخی از سران صحابه به اخراج یهود از جزیرة العرب و اطراف آن به منطقهٔ «شام»، موجب شد سیل جمعیت یهودی به این منطقه منتقل شده و تأثیرات شگرفی را در معادلات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی آنجا بر جای گذارد.

مکّه

بر اساس برخی از نصوص، در «مکّه» یهودیان متعدّدی زندگی می‌کردند. در این‌باره از ابن عبّاس نقل شده است: رسول الله(ص) در مکّه و پس از تلاوت «سورهٔ نجم» به سجده افتادند و مسلمانان و مشرکان و جنّیان هم با او سجده کردند.

حفص بن عمر در گزارش خود این‌گونه افزوده است: رسول الله(ص) در مکّه به سجده افتادند و یهودیان و مسیحیان و مشرکان نیز با او به سجده رفتند.۱

البتّه در مکّه و از بستگان نزدیک برخی از سران صحابه، کسانی بودند که به ادیان آسمانی آشنایی کامل داشتند. زید بن عمرو بن نفیل، یکی از این افراد است که بر اساس منابع غیر شیعی، در جست‌وجوی دین حق به سراغ یهودیان و مسیحیان رفت و چون حرف‌های آنها او را راضی نکرد، به سراغ دین حنیف ابراهیم(ع) رفت و بر همین دین بود تا از دنیا رفت.۲

آنچه از مطالب بالا به دست می‌آید، این است که ساکنان مکّه، از جمله دو نفر از سران صحابه، هرچند از وجود ادیانی همچون یهود در شبه جزیره اطّلاع کامل داشتند، ولی ارتباط مستقیم و تنگاتنگی با آنها نداشتند.

البتّه در این میان، حساب یکی از این دو، با توجّه به شرح حال پسرعمویش زید بن عمرو بن نفیل و اصراری که پدرش بر آزار و اذیت او داشت و نیز مرگ مشکوک زید، از دیگران جداست و یقیناً او اطّلاعات گسترده‌تر و جامع‌تری از ادیان آسمانی داشته است.

مدینه

«مدینه» بر خلاف مکّه، شهری بود که یهودیان زیادی در آن زندگی می‌کردند. تأسیس این شهر به حضور یهودیان بازمی‌گردد و «اوس» و «خزرج»، پس از یهودیان به این منطقه نقل مکان کردند.۳ بنابراین طبیعی است که بسیاری از ساکنان مدینه را یهودیان تشکیل بدهند.۴

آمدن یهود به این منطقه نیز بی‌حکمت نبود. بر اساس گزارش‌های موجود، چند دلیل عمده برای آمدن یهود به مدینه و مقیم شدن در این شهر وجود داشت:

۱. انتظار پیامبر آخرالزّمان؛۵

۲. فراهم شدن بستر برای پیدایش پیامبر آخرالزّمان از نسل اسحاق(ع)؛۶

۳. تعیین مسیر برای سایر یهودیان، در مواجهه با پیامبر غیر اسحاقی؛۷

۴. طرد از سوی سایر یهودیان؛۸

۵. فشار حکومت مسیحی «روم» و جنگ یهود با آنها: در اثر فشارها و درگیری‌‌های حکومت مسیحی روم با یهودیان، مناطقی از «فلسطین» و «بیت المقدّس» ویران شد و در اثر این امر، یهودیان در نقاط مختلف پراکنده شدند. در برخی کتب تاریخی آمده که وقتی رومیان بر بنی‌اسرائیل غلبه نمودند، اغلب آنها را کشته یا اسیر کردند. در این میان قبایل «بنی‌النضیر»، «بنی‌قریظه» و «بنوبهدل» به سوی شبه ‌جزیرهٔ عربستان

(حجاز) فرار کردند تا به بنی‌اسرائیل که در «حجاز» بودند، بپیوندند. عدّه‌ای از آنها در صحرای «ثمد الروم» بین «شام» و حجاز بر اثر تشنگی به هلاکت رسیدند و عدّه‌ای دیگر به حجاز رسیده و در آنجا اسکان یافتند.۹

۶. در برخی منابع تاریخی، ذکر شده است که بعد از حملهٔ بختنّصر (نبوکدنّصر) به فلسطین و آواره شدن یهود از دیار خود، بخشی از آنها به جزیرة العرب کوچ کردند.۱۰

نکته‌ای که برداشت سوم را به صورت ویژه تقویت می‌نماید، گذشته از مراجعه به برخورد یهودیان حجاز با رسول الله(ص)، نوع چینش سکنایی آنها در این منطقه است. آنها هیچگاه به سمت مکّه نرفتند و هیچ گزارش معتبری از سکونت قبیله‌ای از آنها در مکّه در دست نیست. از دیگر سو، مسیر سکونت آنها از مدینه به سمت شام است که در مرز میان حجاز و شام، دژ غیر قابل نفوذ خیبر وجود داشت. خیبر در کنار استحکاماتی که داشت، به مجموعه‌ای از شبکه راه‌های زیرزمینی نیز مجهّز بود!

به‌گفتهٔ واقدی، یکی از یهودیان به رسول الله(ص) گفت: حتّی اگر یک ماه هم قلعهٔ نطاة را محاصره کنی، به آنها ضرری نمی‌رسد. آنها دالان‌هایی زیرزمینی دارند که شبانه به وسیلهٔ آنها خود را به آب می‌رسانند.۱۱ گفته شده است هر روز، ده‌هزار شمشیرزن از قلعه‌های این منطقه بیرون می‌آمدند و فریاد برمی‌داشتند: محمّد با ما می‌جنگد؟! امکان ندارد!۱۲

آیا واقعاً این دژ برای دفاع از آخرین پیامبر(ص) در برابر تهدیدهای «ایران» و «روم» بود یا برای جلوگیری از نفوذ دین پیامبری اسماعیلی به سایر مناطق و ازجمله شام و بیت المقدّس؟! اساساً اگر یهودیان به دنبال ایمان به پیامبر آخرالزّمان بودند، چرا نبوّت حضرت عیسی(ع) را منکر شدند و هیچگاه حاضر نشدند رسالت زادهٔ مریم؟عها؟ را بپذیرند؟!۱۳

عِدّه و عُدّهٔ یهود در مدینه، به گونه‌ای بود که رسول الله(ص) در ابتدای ورود به این شهر، مجبور شد با آنها پیمان‌نامه امضا کند؛۱۴ چنان‌که گفته شده است، یهودیان در مدینه پنجاه و نُه قلعه داشتند.۱۵ حضرت در این پیمان‌نامه برای آنها شروطی گذاشتند؛ از جمله اینکه دشمنانشان را یاری نکنند. سپس هر قبیله‌ای را به هم‌پیمانانشان در مدینه ملحق ساختند.۱۶ بر اساس گزارش دیگری، با آنها شرط کردند نه به نفعشان باشند و نه علیه ایشان.۱۷ بسیاری از مردم مدینه نیز با یهودیان، اقسام رابطه‌ها همچون رابطهٔ دوستی، خویشاوندی، همسایگی، هم‌پیمانی و شیرخوارگی داشتند.۱۸

بر اساس برخی گزارش‌ها، تعدادی از زنان مدینه که فرزندانشان در کودکی می‌مردند،۱۹ برای اینکه فرزندانشان عمری طولانی داشته باشند، نذر می‌کردند که نوزادشان را به یهودیان بسپارند. همین امر موجب بروز مشکل در هنگام صدور دستور اخراج بنی‌نضیر شد.۲۰

البتّه ما این مسئله را بی‌ارتباط با جایگاه یهودیان در سحر و جادو نمی‌دانیم! گزارش‌هایی از منابع غیر شیعی نقل شده که می‌فهماند یهودیان برای کنترل جمعیت مسلمانان، مهاجران را سحر کرده بودند!

نتیجهٔ این آمیختگی و غلبهٔ یهودیان، رواج برخی سنن یهودی در میان انصار بود.۲۱

قبایل یهودی

۱. بنی‌قریظه

بنی‌قریظه از یهودیانی بودند که در کتاب‌های خود اوصاف رسول الله(ص) و نام و مکان هجرتش را تدریس می‌کردند و به فرزندانشان یاد می‌دادند؛ ولی پس از بعثت حضرت، منکر ایشان شدند.۲۲

بزرگ آنان ثعلبة بن ابی‌مالک قرظی بود که به سبب ازدواج با زنی از بنی‌قریظه، جزو این قبیله به شمار می‌آمد.۲۳ بنی‌قریظه عموماً در منطقهٔ «مهزور» ساکن بودند.۲۴ این مکان در کنار «بطحان»، یکی از دو منطقهٔ خوش آب و هوای مدینه بود.۲۵

غیر از مهزور، اماکن دیگری همچون «اَلهان»۲۶ و «بُعاث»۲۷ هم در اختیار آنان بود. بنی‌قریظه بدترین برخورد را با رسول الله(ص) داشتند. آنها در سخت‌ترین شرایط، یعنی زمانی که رسول الله(ص) در محاصرهٔ قریش بودند، پیمان خود را شکستند و پشت جبهه را نیز تبدیل به خطّ مقدّم کردند!

آنها حتّی تصمیم به گروگان گرفتنِ تعدادی از زنان داشتند که در قلعهٔ حسان بن ثابت به سر می‌بردند؛ ولی با شجاعت صفیّه، عمّهٔ رسول الله(ص) ناکام ماندند. بنابراین طبیعی بود که بلافاصله پس از پایان غزوهٔ خندق، رسول الله(ص) به فکر تسویه حساب با این گروه خیانت‌کار بوده باشند.

در نبرد بنی‌قریظه، پرچمدار رسول الله(ص)، امیرالمؤمنین(ع) بودند.۲۸ به گفتهٔ منابع غیر شیعی، سعد بن معاذ، حکم به قتل مردان، اسارت زنان و تقسیم اموال آنان در میان مسلمانان کرد. در تعداد مردان بنی‌قریظه که بر اساس حکم سعد گردنشان زده شد، اختلاف است و چهارصد،۲۹ هفتصد و پنجاه۳۰ و بین هشتصد تا نهصد نفر۳۱ گفته‌اند. تنها تعداد اندکی از این قبیله، ایمان به رسول الله(ص) را بر مرگ انتخاب کردند.۳۲ با این حال برخی محقّقان، اشکالات متعدّدی را به اصل وقوع این حادثه ابراز کرده و آن را از اسرائیلیات دانسته‌اند.۳۳

پس از این واقعه، اراضی بنی‌قریظه ملک خالص رسول الله(ص) شد و رسول الله(ص) دارایی‌های آنها را میان مسلمانان تقسیم

کرد و تمامی یهودیان مدینه از جمله «بنی‌قینقاع» و «بنی‌حارثه» را از آن شهر بیرون راند.۳۴

برخی از بزرگان بنی‌قریظه عبارتند از: زبیر بن باطا، کعب بن اسد، عزال بن شمویل، سهل بن زید، وهب بن زید، علی بن زید، قردم بن کعب، کردم بن حبیب، رافع بن رمیله، رافع بن حریمله (که در روز مرگ او رسول الله(ص) فرمودند: «امروز منافقی که دارای نفاقی بزرگ بود، مُرد.»)، سلسلة بن ابراهام، رفاعة بن زید بن تابوت، حارث بن عوف و سعیة بن عمرو.۳۵

۲. بنی‌قینقاع

قَینَقاع، قَینُقاع، قَینِقاع، قبیله یا محلّه‌ای از یهودیان ساکن مدینه بود.۳۶ بنی‌قینقاع را هم‌پیمانان عبدالله بن ابی‌سلول گفته‌اند. آنها شجاع‌ترین یهودیان به شمار آمده‌اند که به زرگری روزگار می‌گذراندند.۳۷

رابطهٔ بنی‌قینقاع با بنی‌قریظه خصمانه بود؛ درحالی‌که بنی‌قریظه و بنی‌نضیر با هم اتّحاد داشتند. از دیگر سو، اوسی‌ها هم‌پیمان قینقاع و خزرجی‌ها هم‌پیمان قریظه بودند و بنی‌نضیر با هردوی اوس و خزرج پیمان برادری داشتند.۳۸

هرچند در مدینه بازارهای متعدّدی وجود داشت،۳۹ ولی هیچیک به شهرت «بازار بنی‌قینقاع» نبودند. این نکته با مراجعه به گزارش‌های تاریخی کاملاً آشکار است. از این گزارش‌ها چنین برمی‌آید که مهم‌ترین و جاافتاده‌ترین بازار مدینه، در اختیار بنی‌قینقاع بود.۴۰ بر اساس پاره‌ای دیگر از گزارش‌ها، این بازار در بیرون مدینه قرار داشت.۴۱ البتّه آن‌گونه که گفته شده است، این بازار همیشگی نبود.۴۲ برخی جلسات رسول الله(ص) با عموم یهودیان نیز در این بازار شکل می‌گرفت.۴۳

تعداد جنگجویان بنی‌قینقاع هنگامی که رسول الله(ص) به جنگ آنها رفتند، هفتصد۴۴ و به قولی چهارصد۴۵ تن گفته شده است.

ابن اسحاق برخی از افراد این قبیله را که در مدینه سکونت داشتند، این‌گونه نام می‌برد: زید بن اللصیب، سعد بن حییة، محمود بن سبیحان، عزیر بن ابی‌عزیر، عبدالله بن الصیف، سعید بن الحرث، رفاعة بن قیس، فنحاص، اشیع، نعمان بن اصبا، یحری بن عمرو، شاس بن قیس، شأس بن عدی، زید بن الحرث، نعمان بن عمرو، سکین بن ابی‌سکین، عدی بن زید، نعمان بن ابی‌اوفی، محمود بن دحیة، مالک بن الصیف، کعب بن راشد، عازب بن رافع بن ابی‌رافع، خالد بن ابی‌ازار، ازار بن ابی‌ازار، رافع بن حارثة، رافع بن حرملة، رافع بن خارجة، مالک بن عوف، رفاعة بن التابوت، عبدالله بن سلام بن الحرث که بزرگ و داناترین آنها بود.۴۶ همچنین کنانة بن صوبرا، زید بن لصیت، سوید، داعس - که این دو جزو منافقان بودند - و مالک بن ابی‌قوقل. گفته شده مخیریق نیز از آنها بود.۴۷

۳. بنی‌نضیر

به گفتهٔ ابن اسحاق، نضیر و قریظه به همراه نحام و عمرو، فرزندان خزرج بن صریح و از نسل لاوی بودند.۴۸ به نظر می‌رسد بنی‌نضیر نسبت به بنی‌قریظه، از جایگاه بالاتری برخوردار بودند؛ چراکه گزارش شده است اگر شخصی از بنی‌قریظه به دست بنی‌نضیر کشته می‌شد، تنها نیمی از دیه را به خانواده‌اش می‌دادند؛ ولی بنی‌قریظه در صورت کشتن فردی از بنی‌نضیر، مأمور به پرداخت دیهٔ کامل بودند.۴۹

بنی‌نضیر، عموماً در منطقهٔ بطحان ساکن بودند.۵۰ گفته شده این منطقه یکی از سه وادی اطراف مدینه است که بنی‌نضیر در آن سکونت کردند؛ همان‌گونه که بنی‌قریظه در مهزور ساکن شدند. این دو وادی دارای آب‌هایی گوارا بودند.۵۱ از دیگر مناطق مسکونی بنی‌نضیر، «غرس»۵۲ و «بُوَیره»۵۳ بود. بویره از نظر ادبی، تصغیر بئر۵۴ به معنای چاه کوچک یا بوره۵۵ است.

در جریان آزادسازی این منطقه به دستور رسول الله(ص)، درختان خرمای آن را قطع کردند.۵۶

این قبیله در کنار یهودیان بنی‌وائل، از پایه‌گذاران جنگ خندق بودند.۵۷ آنها همچنین به دنبال ترور رسول الله(ص) نیز بودند که با اطّلاعِ به موقعِ حضرت ناکام ماندند.

بالأخره رسول الله(ص) تصمیم به مبارزه با بنی‌نضیر گرفت و با نیروهای خود به سوی آنها راهی شد؛ در حالی که پرچمدار ایشان، امیرالمؤمنین(ع) بودند.۵۸ آن حضرت در نهایت پذیرفتند که بنی‌نضیر را زنده بگذارند، به شرط آنکه از مدینه کوچ کنند.

بنابراین تمامی دارایی بنی‌نضیر، طبق آیهٔ «قرآن»، ملک شخصی رسول الله(ص) بود. یادآوری این نکته لازم و ضروری است که هرچند به همین استناد، اراضی بنی‌قینقاع نیز ملک شخصی رسول الله(ص) بود، ولی در کمال شگفتی، هیچ نشانی از این مسئله در منابع غیر شیعی به چشم نمی‌خورد!

صفیّه از همسران رسول الله(ص) و همچنین ریحانة بن زید را برخی از بنی‌نضیر و برخی دیگر از بنی‌قریظه دانسته‌اند. کعب اشرف طائی (هم‌پیمان بنی‌نضیر)۵۹ و بنی‌حُقَیق، بزرگان یهود به شمار آمده اند.۶۰ گفته شده از تیرهٔ بنی‌نضیر، تنها دو نفر با نام‌های یامین بن عمیر و ابوسعید بن وهب، به سبب آنکه اموالشان را از دست ندهند، مسلمان شدند!۶۱

از جمله افراد معروف این قبیله و از شمار تابعین، می‌توان به سلیمان بن ارقم بصری نضیری - از راویان حسن بصری و ابن شهاب زهری - و صالح بن حسان انصاری نضیری - از راویان محمّد بن کعب قرظی - اشاره داشت. صالح کنیزکانی آوازه‌خوان داشت و وقتی به کوفه آمد، اهل این شهر از او روایت شنیدند. بزرگان غیر شیعی هر دو راوی فوق

را تضعیف کرده‌اند.۶۲

۴. سایر قبایل یهودی

ابوالفرج از تعدادی قبایل اسرائیلی ساکن مدینه نام برده که چندان نامی در تاریخ ندارند. این قبایل عبارتند از: «بنی‌عکرمه»، «بنی‌ثعلبه»، «بنی‌محمر»، «بنی‌زعورا»،۶۳ «بنی‌عوف» و «بنی‌فصیص».۶۴

در پیمان‌نامه‌ای که رسول الله(ص) میان مسلمانان تنظیم نمودند، از قبایلی یهودی نام برده شده که ظاهراً ترکیبی از یهودیان اسرائیلی و عرب هستند. این قبایل عبارتند از: بنی‌عوف، «بنی‌نجار»، «بنی‌حارث»، «بنی‌ساعده»، «بنی‌جشم»، «بنی‌اوس»، بنی‌ثعلبه، «بنی‌شطیبه» و یهودیان اوس.۶۵ دربارهٔ برخی از این قبایل، نکته‌ای در منابع یافت نشد. بسر بن ارطاة هم پس از ورود به مدینه و خطاب به انصار، بنی‌زریق، بنی‌نجّار، «بنی‌سالم» و «بنی‌عبداشهل» را یهودی گفت.۶۶

مناطق یهودی

پیش از این، به برخی از مهم‌ترین اماکن یهودی‌نشین مدینه، در ضمن شمارش قبایل یهودی ساکن در این شهر، اشاره کردیم. در منابع تاریخی، از اماکن دیگری نیز به عنوان محلّ سکونت یهودیان یاد شده که بعضاً روشن نیست محلّ سکونت کدام قبیله بوده است. این اماکن عبارتند از:

۱. جحفه

«جحفه» که نام دیگر آن «مَهیعة» است، از اماکن یهودی‌نشین میان مدینه و مکّه بود. گفته شده است یهودیان این منطقه، کینهٔ خاصّی نسبت به مسلمانان داشتند!۶۷ طبق گزارشی از یکی از همسران پیامبر، رسول الله(ص) از خدا خواستند بیماری وبا را از مدینه به جحفه منتقل سازد.۶۸

۲. حَرّه زهره

حرّه به بیابانی گفته می‌شود که پوشیده از سنگ‌های سیاه‌رنگ باشد. «حرّه زهره» یکی از حرّه‌های اطراف مدینه و از مناطق مسکونی یهودیان بود که روزگاری محلّه‌ای بزرگ بود؛ به گونه‌ای که گفته شده سیصد زرگر در آن کار می کردند!۶۹

۳. حُسَیکه

نام منطقه‌ای در کنار کوهی خارج از مدینه به نام «ذِباب» بود که یهودیان در آنجا منازل فراوانی داشتند.۷۰

۴. قصر ابن عوان

یکی از محله‌های مدینه بود که در بخشی از آن، یهودیان یمنی ساکن مدینه اقامت داشتند.۷۱

۵. قُفّ

در منطقهٔ «عالیهٔ» مدینه واقع شده بود.۷۲ همچنین گفته شده است مشربهٔ امّ ابراهیم در این منطقه بود.۷۳ گفته‌اند نخستین گروه یهودیان مهاجر، در نزدیکی این منطقه ساکن شدند.۷۴

یهودیان در مدینه مدارسی داشتند که به «بیت المُدراس» یا «بیت المِدراس» مشهور بود. مُدراس یا مِدراس، به استاد مدرسهٔ یهودیان گفته می‌شد.۷۵ از برخی گزارش‌ها این‌چنین به دست می‌آید که بیت المدراس یهودیان، در منطقهٔ «قُفّ» قرار داشت.۷۶ ادارهٔ این مدراس در دست خاندانی از یهودیان به نام «بنی‌ماسکه» بود. بنی‌ماسکه در قُفّ ساکن بودند و بزرگ آنها ابوالشعثاء، ریاست بیت المدراس را در اختیار داشت.۷۷

در این مدارس، حتّی دستور زبان عربی نیز تدریس می‌شد و تعدادی از مردم مدینه در این کلاس‌ها نوشتن عربی را فراگرفته بودند.۷۸

۶. قلعه‌های یهودی

اهل مدینه به قلعه‌های موجود در این شهر «اُطُم» یا «اُطم» می‌گفتند.۷۹ بسیاری از آطام (جمع اطم) مدینه، در اختیار یهودیان بود. همان‌گونه که قبلاً ذکر شد، یهودیان در مدینه، پنجاه و نه

قلعه داشتند.۸۰ هریک از این قلعه‌ها با نامی شناخته می‌شدند. تعدادی از این قلعه‌ها عبارتند از: «بَرَج»،۸۱ «حِبرَه»،۸۲ «حِشّان»،۸۳ «راتج»،۸۴ «مُرَیح»۸۵ «شَرعَبی»۸۶ و «فاضجه».۸۷

کوفه

در منطقهٔ «نخیلهٔ کوفه» قبر یکی از بزرگان یهود بود که یهودیان، مردگانشان را گرداگرد آن دفن می‌کردند. امیرالمؤمنین(ع) آن را قبر یهودا - یکی از دوازده پسر یعقوب - معرّفی نمودند. این درحالی بود که یهودیان عقیده داشتند آنجا قبر هود نبی(ع) است.۸۸ همچنین امیرالمؤمنین(ع) پس از آنکه بر شریح خشمناک شدند، او را به روستای «بانقیا» که یکی از روستاهای نزدیک کوفه و یهودی‌نشین بود، تبعید کردند.۸۹ بانِقیا منطقه‌ای است اطراف کوفه و در «نجف» واقع شده است. احمد بن یحیی ثعلب در وجه تسمیهٔ این منطقه می‌گوید:

حضرت ابراهیم(ع)، زمانی که همراه لوط(ع) برای زیارت بیت المقدّس راهی بودند، در این منطقه بیتوته کردند. این منطقه که زلزله‌های فراوانی در آن رخ می‌داد. آن شب را در آرامش سپری کرد و ساکنان منطقه که متوجّه این خیر حضرت ابراهیم(ع) شده بودند، از ایشان خواستند آنجا ساکن شود. حضرت نپذیرفت و پس از راهی شدن، دوباره بازگشت و منطقهٔ نجف را از ساکنان آن خرید و گوسفندانی را که همراه داشت، برای چرا به آنها سپرد. به گوسفند در زبان نبطی که زبان ساکنان این منطقه بود، «نقیا» گفته می‌شود. حضرت ابراهیم(ع) افزوده بود که از این سرزمین، هفتاد هزار شهید محشور خواهد شد. به همین خاطر بود که یهودیان، مردگان خود را برای دفن به این مکان می‌آوردند.۹۰

نکاتی که ذکر شد، تنها خلاصه‌ای بود از بیوگرافی یهود در برخی از مهم‌ترین شهرهای اسلامی و برخی وقایعی که برای آنان اتّفاق افتاده بود که به جهت اختصار به همین مقدار اکتفا می‌کنیم.

پی‌نوشت‌ها